العاشقى ولەڭدەرىنىڭ ءبىر ءتۇيىنىن تۇيگەندە: «جانىمنان شىققان جاس جىرىم, ءومىرلى بولسا ەكەن» – دەپ ارمانىن ۇكىلەگەن تۇماعاڭ − تۇمانباي مولداعاليەۆ قازاق جىرىنا سونى سوقپاعىمەن كەلىپ, تالايدى تامساندىردى, كەرەمەت ۇلگىسىمەن تاڭداندىردى. جىر تابالدىرىعىن «وت ءتيىپ اساۋ قانىما, جارىسام ويمەن قۇلشىنىپ. ولەڭنىڭ ابات باعىنا, قادارمىن قاشان ءبىر شىبىق», – دەگەن بالا اقىن بولىپ اتتاپ, تولىسا كەلە: «بۇگىن مەندە مول دارىن بار» – دەپ, ورەن جۇيرىك ەكەنىن كورسەتتى. كەمەلىنە كەلگەندە كيەلى ولەڭنىڭ قادىرىن دانالىعىمەن دايەكتەدى. ءسويتىپ, ۇلتىنىڭ دا, جۇرتىنىڭ دا ماقتانىشىنا اينالدى.
اقىن بۇل بيىككە ادام بويىنداعى اياۋلى دا ارداقتى اسىل قاسيەتتەردى ساياساتقا ۇرىندىرماي, بۇرىن ۇسىك شالعانداي بولىپ كەلگەن قالىپتى بۇزىپ, جۇرەك ءلۇپىلىن, وي ۇشقىنىن بۇگىپ قالماي, تابيعات-انا مەن وندا كۇن كەشىپ جاتقان تىرلىك يەلەرىنىڭ ءبۇتىن بولمىسىمەن ۇشتاستىرا كورسەتتى. مىسالى, «قىرقا تولى قىزىل گۇل, قارايمىن سونشا قىزىعا, قاي شوعىن عانا ءۇزىپ ءبىر, سىيلايمىن سۇيگەن قىزىما», − دەيدى دە ارتىنان: «جايلاۋدا» اتتى ولەڭىندە ول ويدى تەرەڭدەتىپ اكەتەدى. «جايلاۋ عوي مىناۋ جاراسقان, ارالتوبە باۋىرى. توبەدەن نەگە ءارى اسقان, ساۋلەشىمنىڭ اۋىلى...تىلەگىم نەتكەن كوپ ەدى, جۇرەگىم تۇر عوي وت الىپ, وسىناۋ تۇرعان توبەنى, تاستار ما ەدىم قوپارىپ» – دەيدى. ودان كەيىن سول جاستىق بۇلقىنىسىن «كورسەتپە ءسۇيۋ اۋرەسىن, بەرىلدى جۇرەك تەك ساعان. ءسۇيۋ دە جاقسى, ساۋلەشىم, سۇيىكتى بولۋ جاقسى ودان» – دەگەن بار-جوعى ءتورت جول ولەڭنىڭ ىشكى يىرىمىنە سىيعىزادى. بۇل, اسىرەسە, جاستاردىڭ جۇرەك قىلىن تەربەمەي قويماسى انىق. تاعى بىردە اقىن: «اي قارادى كوگىلدىر كول بەتىنە, قىز قارادى كولدەگى كەلبەتىنە, قوسىلدى دا قوس ساۋلە قۇشاقتاستى, ءمولدىر تولقىن توسىندە تەربەتىلە. شورشىپ جۇرگەن اق شاباق تۇنىقتاعى, قىزدىڭ كوركىن كوردى الدە – تىنىپ قالدى. بالا تولقىن, اي نۇرلى ەركە بالىق, بىراق, ارۋ اڭسارىن تۇك ۇقپادى. قىز قوزعالماي قادالىپ تۇرا بەردى, جىلى سەزىم كەۋدەدە تۋا بەردى. كۇتتى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن كۇتپەدى مە, جەكە قايىق مۇيىستەن شىعا كەلدى», − دەپ ورنەكتى سوزبەن ادەمى سۋرەت سالادى. سۋرەتتەگى قىز بەن جىگىتتىڭ راقاتقا باتقان كوڭىل شارپىسۋى, وعان ىشتەي كۋا بولعان توڭىرەگى – ءبارى جاراسىم تاۋىپ تۇر.
تۇماعاڭ كەيدە كەزدەسەتىن تۇتقيىل تاعدىر ىسىنەن ادام قاشىپ قۇتىلا المايتىنىن دا جىر جولدارىنا تۇسىرگەندە الپىس ەكى تامىرىڭ بۇلكىلدەپ, كەي تۇستا دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي تەربەلىپ, تيەك-كوڭىلدى بۇلقىنتا جونەلەتىنى بار. اسىرەسە, اكە مەن انا تۋرالى ولەڭدەرىندەگى قيلى زامان زاپىراندارى جان دۇنيەڭدى تاۋ بۇلاعىنداي بۋىرقاندىرىپ, «ە, ءتاڭىر-اي!» – دەگىزگەن تاسقىن ويلار قۇرساۋىندا قالدىرادى. «ناۋقاسىڭ قاتال, سولاسىڭ با, انا, قاسىڭا كەلدىم, توسەكتەن تۇرشى, سۋىق جەر گ ۇلى بولاسىڭ با, انا, ويانشى تاعى, تاعى ءبىر كۇلشى...ەس جيدىڭ ەپتەپ, قۋاندىم, انام, جانارىم ىستىق جاستارىن تىيدى, ءتىل قاتتىڭ ءالسىز: «دەم ال» دەپ, ماعان, وسىدان ارتىق ءسوز بار ما سىيلى؟! جاپىراق جايعان سىنا ما تەرەك, كونبەشى, انا, كونبەشى انا. ومىرلىك ماعان قامقورشى كەرەك, ولمەشى انا, ولمەشى انا!», – دەپ «انا تۋرالى جىردا» انا مەن بالا اراسىنداعى ماڭگى سونبەس ءۇمىتتى ۇرلەيدى. بىراق قايىرىمسىز اجال انادان ايىرماي قويمايدى. كەيىن «شىركىن-اي, بارلىق ادام دوسىم بولسا, اسىقساق جولىققانشا, قوسىلعانشا. ءبارى دە انام قۇساپ مەيىرلەنىپ, ءبارى دە انام قۇساپ اشۋلانسا», – دەپ انا بەينەسىن اسقاقتاتا وتىرىپ, ونىڭ قۇدىرەتتى شاپاعاتى بارلىق ادامنىڭ بويىنا تابىلسا عوي دەگەن نيەتىن ءتورت جول ولەڭگە سىيعىزىپتى. بۇل دا سانالى ساباق الار بايلام ەمەس پە؟! سوعىستىڭ سويقانىن, ونىڭ جۇرەككە سالعان جاراسىن, تارتقىزعان زاردابىن «اكە تۋرالى جىردا» تەرەڭدەتىپ اكەتىپ, اكەنىڭ ورنىن تايعا تاڭبا باسقانداي كوز الدىڭا اكەلەدى. «تۇسىنگەم جوق مەن وندا, تونگەنىن ءبىر قاتەر كۇز. قالا بەردىك پەرروندا, قالدىق انام ەكەۋمىز. انام نەگە وكسىدى؟ تۇسىنبەدىم مەن ونى, كۇتتى ءومىردىڭ كوپ سىنى, تاستاپ كەتتىڭ سەن ونى...جۇيرىك ەدى كۇن نەتكەن, ءوتتى ايلار, اپتالار. سەلك ەتتى ول كەنەتتەن, جەتتى مە الدە جات حابار...گۇلگە تولى قۇشاعى, جارقىراعان ماي كەلدى. – سوعىس ءبىتتى, ايتشى, انا, اكەم مەنىڭ قايدا ەندى؟ دەپ سۇرادىم انامنان, جاقسى ءسوزىن ءوتىندىم. قينالدى انام ايتا الماي, كەيىن ءبىلىپ وكىندىم... تابا المادىم مەن دەگبىر, قايتپادى, اكەم قايتپادى. بۇرىنعىداي كەيدە ءبىر, «كەلەر» دەپ انام ايتپادى. كەلمەدى اكەم ك ۇلىمدەپ, بەلگىلى بولدى جاي ءمانى, − قايداسىڭ, مەنىڭ ۇلىم, − دەپ, قۇشاعىن ماعان جايمادى. كەپ ءجۇردى ۇيگە كوپ كىسى, جاعدايدى ءبىزدىڭ سۇرادى, اكەمنىڭ قارا كەپكىسى, ءىلۋلى توردە تۇر ءالى», − دەپ اكەگە دەگەن ساعىنىشىن, اڭسارىن ونىڭ كەپكىسىن مەدەت تۇتۋمەن باسادى. بۇل اقىننىڭ عانا باسىنان وتپەگەن, باسقالار دا باسىنان كەشكەن قاسىرەت ەدى. اقىننىڭ مىقتىلىعى سول قاسىرەتتى كەلىستىرە وتىرىپ ولەڭ جولدارىنا ءتۇسىرىپ, عۇمىرلى ەتۋىندە بولاتىن.
ءبىز جوعارىدا جىر جامپوزىنىڭ ولەڭدەرى تۇماداي العاشقى قادامىنان-اق تۇنىق بولعانىن 1957 جىلى شىققان «ستۋدەنت داپتەرى» اتتى تۇڭعىش جيناعىنان مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, سەزدىرۋدى قازاق پوەزياسىندا «توڭكەرىس» جاساعانىن اڭعارتۋدى ماقسات ەتكەن ەدىك. بۇل ويدى كەزىندە قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى, دارحان ويدىڭ داراسى ءابىش كەكىلباي ۇلى: «اق نيەتتىڭ ادال جىرشىسى» اتتى ماقالاسىندا: «ستۋدەنت داپتەرى» – ءبىزدىڭ جىر ولكەسىنە تۇڭعىش رەت قانات قاققان جاقسىلىق قارلىعاشى سياقتى ەدى... كوك تۇتىنگە قاقالىپ وسكەن قازاق وقىرمانى, ءبىر ءسات الما باۋىن ارالاپ كورگەندەي, دەنى جايىلىپ جۇرە بەردى. ...وڭشەڭ شەڭگەلدىڭ ورتاسىنا شىققان جالعىز جاۋقازىنداي سول كىتاپشا قازاق جىر القابىنىڭ جاڭاشا كوكتەپ, جاڭاشا قۇلپىرۋىنىڭ باسى سياقتى بولدى... يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ جىنىستىڭ اراسىنان ءىز شىعارىپ بەرۋ قيىننىڭ قيىنى. ءىز شىعاردىڭ-اق, اۋەلى سۇرلەۋگە, ارتىنشا ايدىن جولعا اينالىپ سالا بەرەدى. ول جول دا ءسويتتى. «ستۋدەنت داپتەرىنەن» سوڭ تاپ سوعان ۇقساعان جۇقالتاڭ كىتاپتار كوبەيدى. سىرتتارىندا جاڭا ەسىمدەر تۇردى», – دەپ قازاق پوەزياسىنىڭ كوشباسشىسى بولعان, «ەشكىمنىڭ بەتىنە جەل بولىپ كەلمەيتىن قىز مىنەزدى اقپەيىل اقىن» ء(ا.كەكىلباي ۇلى) تۇماعاڭدى بيىككە كوتەرىپ, تاعى ءبىر ساتتە: «شىن اقىن ءوزىن ۇلتىنىڭ رۋحاني اكەسىمىن دەپ ەمەس, ەڭ كەنجە پەرزەنتىمىن دەپ سانايدى. قالتقىسىز ماحابباتىمەن باۋرايدى. كىسىلىگىمەن, كىشىلىگىمەن باۋرايدى», – دەپ شىن تۇلپاردىڭ بولمىسىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ بەردى. «جالقىنىڭ مۇڭىن جالپىعا ساباق بولارلىق كوركەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن» (قادىر مىرزاليەۆ) اقىن تۋمىسىنان ادال ەدى. كىمگە دە بولسا ەت جۇرەگى ەزىلىپ تۇراتىن. بار ادامعا باق, باقىت تىلەيتىن. «بۇل بارىمىزگە ءتاڭىردىڭ بەرگەن سىيى. سونى باعالاۋىمىز كەرەك, ۋاقىت وتەدى دە كەتەدى. ارتىڭدا جاقسى ءسوز قالسىن», – دەيتىن. ءوزى وسى قالىپتا ءومىر ءسۇردى. وسى ۇلگىنى ولەڭ ورنەگىنە ءتۇسىردى. ءسويتىپ, جۇرتىنا ولمەس ولەڭ سىيلادى. ءسوز ساردارىنا اينالىپ, ۇلتىنا وشپەس مۇرا قالدىردى. قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ تۇماعاڭ باستاعان قارىمدى توپتىڭ تۋىندىلارىمەن تانىسقان تۇستا: «...ونەردىڭ جاڭا جاس قايراتكەرلەرى... جاڭا ءبىر جىل كەلگەندەي جاقسىلىق اكەلە جاتقان سياقتى. ...وقىعاندارىما سۇيسىنە وتىرىپ, ليريكا تۋرالى ايتقان قورىتىندىم بار. تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشىنەن «الماتى تاڭى», «كوكتەم», «اسىل ۇستازعا», «نەمەرە سىرى», «حات» دەگەن ولەڭدەرى ۇناتىپ وقىعان شىعارمالارىم», – دەگەن ەكەن. بۇل تۋىندىلار تۇماعاڭنىڭ تۇڭعىش جيناعىنداعى دۇنيەلەر بولاتىن.
تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ 24 تومدىق تاڭدامالى تۋىندىلار جيناعى الماتىداعى «انارىس» باسپاسىنان جارىق كورىپ وتىر. تومداردى قۇراستىرعان, اقىننىڭ جارى كۇلتاي قاسىموۆا, قىزى جازيرا مولداعاليەۆا, جاقسى ءىنىسى اۋىت مۇقيبەك ەكەنىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. بىردەن ايتايىق, بۇل 24 توم ۇلت قۇندىلىعىنا قوسىلعان ۇلى مۇرا, ايتۋلى قازىنا. ءار تومعا جەكە توقتالۋ ماقالانىڭ ەنشىسىنە جاتپاسا كەرەك. سارالاۋ مەن دارالاۋدى, تالداۋدى بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە, كەيىنگى جاستىڭ ۇلەسىنە قالدىرا تۇرالىق.
شىنىندا, الدا ايتقانىمىزداي تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – قولىمىزداعى 24 كىتاپ. كىتاپتار ساپالى قاعازعا باسىلىپ, ادەمى بەزەندىرىلگەن. ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن كومكەرىلگەن. بۇل يگىلىكتى ءىستى «تۇمانباي مولداعاليەۆ اتىنداعى قور» اتقارعان ەكەن. ەندىگى جەردە ۇلت اقىنىنىڭ مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەسەك, قورمەن بايلانىس جاساساق, كىتاپتارىن جۇرتقا جەتكىزىپ وتىرساق قۇبا-قۇپ. وعان ەڭ ءبىرىنشى اتاجۇرتى, وبلىس, اۋدان تىزگىنىن ۇستاعان ەل ازاماتتارى ۇلەس قوسسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. مىنا تومدار بار بولعانى مىڭ دانامەن شىعىپتى. بۇل حالقى سۇيگەن, ۇرپاعى قادىرلەگەن – اقىن جىرىنا شولىركەپ وتىرعان جۇرتقا ازدىق ەتەتىنى ءسوزسىز. الداعى ۋاقىتتا قايتا باسىلىپ جاتسا ارتىقتىق ەتپەيدى. قادىر مىرزاليەۆ پەن تۇمانباي مولداعاليەۆ 60-قا تولعاندا ارداقتى ۇستازىمىز, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ادامنىڭ جان دۇنيەسىن قاساڭدىقتان سەزىم يىرىمىنە كوشىرگەن, ءومىر بار جەردە كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىشتىڭ بولاتىنىن, تاعدىردىڭ الۋان سىنى الدان كەزدەسەتىنىن العاش ادامگەرشىلىك تۇرعىدا جىرعا قوسقان تۇماعاڭ دەپ, قازاق ابىزدارىنىڭ ءداستۇرلى فيلوسوفيالىق يىرىمدەرىن جاڭا داۋىردە جاڭعىرتقان قاداعاڭ دەپ ەكەۋى دە ۇلى اقىن دەپ, مۇنداي باعانى كوزى تىرىسىندە مۇحتار اۋەزوۆ تە ەستىمەگەنىن ايتقان ەدى. سول ەكى ۇلى اقىن ومىرگە قاتار كەلىپ, تەلقوڭىرداي تەل وسكەن, قاناتتاس جۇرگەن, ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ جارىسا جىر جازعان, ءتىپتى ارالارى ۇزاماي باقيعا قاتار اتتانعان قاداعاڭ (قادىر مىرزاليەۆ) مەن تۇماعاڭنىڭ (تۇمانباي مولداعاليەۆ) ءجونى دە, جولى دا بولەك. وسى ارادا مىنا ءبىر ۇلگى الار ءۇردىستى ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. الدا ايتقان سول ءجون مەن جولدى قاداعاڭ تۋعان ولكە باستاپ كەتۋ ءوز الدىنا, ءبىراز يگىلىكتى ءىستى اتقارىپ تا قويدى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزىپ, ورال قالاسىنان اتىنا زاتى ساي ورتالىق سالىپ, ونى اقىن ەسىمىمەن اتاپ, الماتىداعى كىتاپحاناسىن كوشىرىپ اپارىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتتى. ەندەشە «تۇمانبايدىڭ ليريكالىق كەيىپكەرلەرىنىڭ جۇرەگى قىلاۋ تۇسە قويماعان ءسابيدىڭ مىنەزىندەي. نەسىن دە بولسىن جاسىرماي جايىپ سالادى. قالتارىس-بۇلتارىسى جوق», – دەپ اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي, الدا دايەك سوزدەرىن كەلتىرگەن قازاق زيالىلارى, ۇلت جاقسىلارى اسپەتتەگەن, ەلباسى قۇرمەت تۇتقان, ومىردەن وزعالى دا التى جىلدان اسىپ بارا جاتقان, ءسابي كوڭىل اقىننىڭ باي مۇراسىن ءدال سول جولمەن الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى كىندىك قانى تامعان اۋداننان باستاساق, وبلىس قولداپ ول كەيىن ەل كولەمىندە وركەن جايىپ جاتسا دەگەن تىلەك بار. ونىڭ العاشقىسى «تۇمانباي وقۋلارىنان» ءىز الىپ, قاناتىن كەڭ جايسا ۇلت ۇرپاعى جىر اسىلىن تانىپ بىلەر ەدى. وسىنداي يگىلىكتى شارالاردى «تۇمانباي مولداعاليەۆ اتىنداعى قورمەن» (mukoka@yahoo.com 87772247555) بىرلىكتە جۇرگىزسەك, ءسويتىپ بىتەر ىسكە ۇيىتقى بولساق, قازاق پوەزياسىنىڭ ۇلى تۇلعاسىنىڭ رۋحىنا دەگەن قۇرمەت پەن ىزەت بيىكتەن كورىنىپ, اقىن الدىنداعى قارىز بەن پارىزعا ادالدىق تانىتقان بولار ەدىك.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
