– كاتسۋ مىرزا, ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى مارتەبەسىنە يە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى مارتە تۇلەكتەرىن شىعارىپ سالۋ قۋانىشىمەن قۇتتىقتايمىز! العاشقى تۇلەكتەرمەن سالىستىرعاندا بيىلعى تۇلەكتەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن جەتىستىكتەرى قانداي؟ بۇل جىلى قانشا مامان يەسى ومىرگە قانات قاعادى؟
– البەتتە, قۇتتىقتاۋلارىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءبىز بيىل ءۇشىنشى مارتە تۇلەكتەردى ۇشىرىپ جاتىرمىز. ولاردىڭ الدىڭعى ەكى جىلعى بىتىرۋشىلەردەن باستى ايىرماشىلىعى – ءبىز بۇل ۋاقىتتا بەلگىلى دارەجەدە وقۋ باعدارلامالارى مەن ءىس-قيمىل جوسپارىن تۇزدىك. جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلىمەن بىرگە جاڭارتىلعان وقۋ ۇدەرىسى باستالادى, تاجىريبە دە جيناقتالا بەرەدى. سوندىقتان, بۇرىنعىلارعا قاراعاندا بيىلعى تۇلەكتەرگە جەڭىل. ويتكەنى, ولاردىڭ الدىندا ءتالىم-تاربيە مودەلى بولدى. بۇل مودەل بۇعان دەيىنگى بىتىرۋشىلەر ارقىلى قالىپتاستى. سونىمەن بىرگە, بۇرىنعى بىتىرۋشىلەر جاڭا تۇلەكتەرمەن ءوز تاجىريبەلەرىن بولىسەدى. بيىل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە 737 ءبىتىرۋشى جاس, ونىڭ ىشىندە 9 PhD دوكتورى دارەجەسىنىڭ يەگەرى بار. بۇل ءبىزدىڭ وقۋ ورنى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى اسۋ ەكەنىن وزدەرىڭىز دە باعامداپ وتىرعان بولارسىزدار. سەبەبى, دوكتورلار دايارلاي باستاۋ – دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە جاسالعان قادام. اتالعان ءۇردىس نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تولىعىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ كەشەنى قالىپتاسقان جوعارى ءبىلىم ورتالىعىنا اينالعانىن دالەلدەيدى.
– ەلىمىزدەگى بىرەگەي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەكتەرىنەن نە كۇتۋگە بولادى, ولار ەلىمىزدە جوعارى تەحنولوگيانى, عىلىم مەن بيزنەستى دامىتۋعا قانداي ۇلەس قوسادى دەگەن ويداسىز؟
– ارينە, تۇلەكتەردىڭ الەۋە-
ءتى جوعارى. ولار, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ-ۇيرەنگەن جۇيە اياسىندا ۇلەس قوسادى. بىتىرۋشىلەرىمىزدىڭ نەگىزگى مىنەزدەمەسىن وقۋ ۇدەرىسى بارىسىندا ءبىزدىڭ سۇراقتى قالاي قويۋعا ۇيرەتكەنىمىزدەن كورۋگە بولادى. ياعني, ءوز-وزىنە سۇراقتى دۇرىس قويۋ ناتيجەسىندە ولار الدىندا تۇرعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابا ءبىلۋدى ۇيرەنەدى. سونداي-اق, تۇلەكتەرىمىزدىڭ ساناسىنا و باستان ىرگەتاس ىسپەتتى ومىرلىك قۇندىلىقتاردى قۇيامىز. نەلىكتەن؟ بيزنەسپەن شۇعىلدانا ما, عىلىمي زەرتتەۋدى جالعاستىرا ما, بىزگە ماڭىزدىسى بۇل ەمەس, ماڭىزدىسى – كەز كەلگەن تابىستى مامان, ەڭ الدىمەن, ءوز-وزىنە سۇراق قويا بىلەتىن, تىعىرىقتان جول تاۋىپ شىعا الاتىن ادام. بىلەسىز بە, ءبىز كەيدە الەۋەتتى جالداۋشىلارمەن (جۇمىس بەرۋشىلەرمەن – رەد.) كەزدەسىپ, ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ وندىرىستىك پراكتيكادان ءوتۋ نەمەسە ينتەرن-مامان رەتىندە جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ كەزىندە, باسىم كوپشىلىگى بىزگە ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر پاننەن تەرەڭ ءبىلىمى بايقالماسا دا كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ءوز-وزىنە سۇراق قويا بىلەتىن قابىلەتىن كورە الاتىنىن ايتادى. وسى ارقىلى ولار ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان ماسەلەنى ساتىمەن شەشە الادى. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ادامدار ءتۇرلى كۇردەلى جاعدايلارعا, وقيعالارعا تاپ بولىپ جاتادى. وسىنداي سىني ساتتەردە ستۋدەنتتەرىمىز وزگەرۋگە, بەيىمدەلۋگە بەيىل بولۋى ءتيىس. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ تۇلەكتەر شاشى اعارعانشا وقيدى. ياعني, تەحنولوگيامەن, عىلىممەن, قاي ىسپەن شۇعىلدانسا دا, 5-10 جىلدان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان ءبىلىمى ولار ءۇشىن وزەكتى بولماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان, تەز بەيىمدەلە ءبىلۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى العاشقى PhD دوكتورلارىن دايارلاپ شىعارعانىن ايتتىڭىز. بۇل تۇلەكتەردىڭ ساناتى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– دوكتورلارىمىزدىڭ بارلىعى – جوعارى ءبىلىم مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى. العاشقى دوكتورانتتار لەگى تۋرالى ايتا وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت الدىندا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇرعانىن, سونىڭ ءبىرى قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم رەفورماسىنا جاردەمدەسۋ ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىز كوشباسشىلىق رولگە يە. ءبىز بۇعان قۋانامىز. بيىلعى دوكتورانتتار جوعارى ءبىلىم مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى. ولار قازاقستاننىڭ ءبىلىم جۇيەسى ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ وتىرعان سالالاردى العا سۇيرەيتىن عىلىمي اعارتۋشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر. ماسەلەن, دوكتورانتتارىمىز عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تاقىرىپتارىنا ءتۇرلى ماسەلەلەردى, اتاپ ايتقاندا, ۋنيۆەرسيتەت تامامداعان جاسقا كاسىبي ماشىق رەتىندە قاجەتتىلىگى ۇلكەن, ياعني ستۋدەنتتەردى وقىتۋ بارىسىندا ءۇش ءتىلدى ءبىر ۋاقىتتا ۇيرەنۋدى, وقىتۋدىڭ العاشقى جىلىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدى جانە ستۋدەنتتىڭ العان ماماندىعىنان ەڭبەك نارىعىنا ءوتۋدىڭ وزىندىك پايدالى جاقتارىن زەرتتەۋدى نىسانا ەتىپ الدى. مۇنىڭ ءبارى تۇلەكتىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ورنىن ايقىنداي تۇسەدى.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلىمىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيتىن 8 عىلىمي مەكتەپ بار ەكەن. بۇلاردىڭ قايسىسى ستۋدەنتتەر اراسىندا تانىمال؟
– تانىمالدىلىعى تۇرعىسىنان كوپشىلىگى عىلىم مەن تەحنولوگيا مەكتەبىن تاڭدايدى. ستۋدەنتتەر كومپيۋتەرلىك عىلىمدى مەڭگەرۋگە قۇشتار, حيميا مەن بيولوگيانىڭ دا وزىندىك ورنى بار. سونداي-اق, مەديتسينا, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار, جوعارى بيزنەس مەكتەپتەرىن تاڭدايدى. نەگىزگى ءپان رەتىندە ەكونوميكانى تاڭداعان ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ تابىستى كاسىپكەر بولاتىنىنا سەنەمىز. ينجەنەريا مەكتەبىندە ەلەكتريكا, مەحانيكا, حيميا باعىتىندا دا وقيدى. ال ماگيستراتۋراعا كەلسەك, ينجەنەريا مەكتەبى مەن جوعارى بيزنەس مەكتەبىنىڭ بىرلەسكەن باعدارلاماسى بار. بۇل «ينجەنەرلىك مەنەدجمەنت ماگيسترى» دەپ اتالادى. اتالعان باعدارلاما جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. جوعارى بيزنەس مەكتەبىندە ماگيسترلىك باعدارلاما جانە جەتەكشىلەرگە ارنالعان ماگيسترلىك باعدارلاما بويىنشا وقۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك باسقارۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ بويىنشا مەكتەپ بار. ونى تامامداعان تۇلەكتەرىمىز دە قوعامعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى. ماسەلەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە نەمەسە ۇكىمەتتە ءوزىن كورسەتكىسى كەلگەن جاستار وسى مەكتەپ ارقىلى ءبىلىم-بىلىگىن شىڭدايدى. دوكتورانتتار اراسىندا تانىمالدىعى جاعىنان جەتەكشىلەرگە ارنالعان ارنايى باعدارلامالار باسىمدىققا يە, سونداي-اق, ينكليۋزيۆتى باعدارلامالار اياسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم بەرۋ جولدارىن قاراستىرامىز. مەديتسينا مەكتەبىندە تەك دارىگەرلەر عانا ەمەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتۋشىلەر دە وقيدى. بيىل كۇزدە «مولەكۋليارلى مەديتسينا» اتتى جاڭا باعدارلاما ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سەگىزىنشى مەكتەپ تاۋ-كەن ءىسى مەن گەوعىلىمعا ارنالعان. بۇل مەكتەپ نەگىزىنەن مۇناي-گاز سالاسىنا باعىتتالعان.
– جالپى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى كەلەشەكتە قانداي جاڭا باعىتتاردى دامىتپاق, جاڭا مەكتەپ اشۋ ويلارىڭىزدا بار ما؟
– بيىل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلعانىنا – 7 جىل. ءبىز 2010 جىلى نەگىزگى باعدارلامالاردى دايىنداۋمەن, 2011 جىلى ماگيسترانتتار ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ, ينجەنەريا, عىلىم جانە تەحنولوگيالار, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار مەكتەپتەرىن اشتىق. 2013 جىلى جوعارى بيزنەس, ءبىلىم بەرۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ بويىنشا دوكتورانتۋرالىق باعدارلامالارعا دەن قويدىق. 2015 جىلى مەديتسينا, كەن ءىسى جانە گەوعىلىم مەكتەپتەرى اشىلدى. سۇرانىس تۋماسا, ءازىر جاڭا باستامالار جوسپارلاپ وتىرعانىمىز جوق. ءبىز قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا, 7 جىل ىشىندە ايتارلىقتاي العا جىلجىدىق. ەندى ازداپ تىنىس الىپ, قولىمىزدا بارىمىزدى شوعىرلاندىرۋىمىز, دامىتۋىمىز قاجەت. جالپى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ باي وقىتۋ داستۇرىمەن بەلگىلى. ءبىز باكالاۆردى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ باعىتىن, اكادەميالىق مانسابىن قاداعالاپ وتىرامىز. ولاردىڭ باسىم بولىگى اقش, ۇلىبريتانيا جانە ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنا ماگيستراتۋراعا ءتۇسىپ, بىرقاتارى دوكتورانت اتاندى. وقۋلارىن تامامداعان كەزدە ءوزىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا قۋانا قابىلدايمىز. ياعني, تۇلەكتەرىمىز نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىن تولىقتىرىپ, اكادەميالىق مانسابىن ءتول ۋنيۆەر-
سيتەتىندە جالعاستىرادى دەگەن سەنىمدەمىز. سونداي-اق, ەڭبەك نارىعىندا جول تاپقان تۇلەكتەرىمىزدىڭ جەتەكشى كونسالتينگتىك, مۇناي-گاز, قارجى كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەيتىنىنە كامىل سەنەمىز. بۇگىندە تۇلەكتەرىمىزدىڭ الدى ازاماتتىق اۆياتسيالىق كومپانيالاردا قىزمەت ەتە باستادى.
بولاشاقتا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالامىز. ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءناتي-
جەسىندە ارى قاراي دامۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيا جاساۋ جوسپارلانعان. قازىر نەگىزگى باسىمدىق عىلىمي جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەردى بىرىكتىرۋگە بەرىلىپ وتىر. عىلىمي-زەرتتەۋ ىسىندە حالىقارالىق مامانداردىڭ كۇش-جىگەرى ماڭىزدى. ءبىلىم ورتالىقتارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ سۇرانىسىنا قاراي ۇنەمى ۇزدىك مامانداردى ىزدەستىرۋ قاجەت. قازاقستان وسى تۇرعىدا الەمنىڭ وزگە ەلدەرىمەن باسەكەلەسىپ كەلەدى. سوندىقتان, دارىندارىمىز بەن تالانتتارىمىزدى ءوز ەلىمىزدە ۇستاپ قالۋمەن بىرگە حالىقارالىق مامانداردى دا تارتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, عىلىم مەن يننوۆاتسياعا سۇيەنگەن وزىق دۇنيەلەر ءوزارا بايلانىستا داميدى. اقش-تاعى سيليكون الابى سياقتى ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, جاپونيا, قىتاي, سينگاپۋرداعى عىلىمي ورتالىقتاردى الىڭىز, بارلىعىندا ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىنان قۇرالعان حالىقارالىق كوماندا جۇمىس ىستەيدى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ دا بۇل ۇدەرىستەن تىس قالماي, جاھاندانۋعا عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان بەلسەنە قاتىسۋى قاجەت.
ينجەنەريا مەكتەبىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتار بولساق, ماماندار ءبىراز جىلدار بويى ەنەرگيالىق تيىمدىلىگى مول باتارەيا جاساۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. قاراپ وتىرساڭىز, ەنەرگيا سالاسىنداعى نەگىزگى ماقسات تا ەنەرگيا قۋاتىن مەيلىنشە شىعىنداماي, ساقتاي وتىرىپ پايدالانۋ. باتارەيا – ەنەرگيا قۋاتىن ساقتاۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى. قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قىزمەتكەرلەرى وسى باتارەيانىڭ كولەمى جاعىنان كىشى, سالماعى از بولۋىن جانە مول كولەمدە ەنەرگيا قۋاتىن ساقتاۋىن, سونداي-اق, قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرمەۋىن عىلىمي جۇمىستارمەن دايەكتەۋدە. بارشامىز «تەسلا» سياق-
تى ەلەكتروموبيلدەردى بىلەمىز. بۇل كولىكتەر باتارەياسىز الىسقا ۇزاي المايدى. سوندىقتان, باتارەيا قۋاتتايتىن ستانسالار ينفراقۇرىلىمى جانە وندا قاجەتتى قۋاتتى جيناۋعا كوپ ۋاقىت جۇمسالماۋى ەسكەرىلۋى قاجەت. وسى ورايدا, اتالعان سۇرانىسقا ساي كەلەتىن اككۋمۋلياتور مەن باتارەيا جاساۋدىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. بۇل ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. ياعني, باسقا ەلدەرمەن ۇنەمى باسەكەلەستىكتە بولامىز. سونداي-اق, وپتيكالىق سەنسور تۋرالى ايتالىق. ءبىز جوعارى تەحنولوگيالار داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعاندىقتان, سەنسوردىڭ ماڭىزى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. روبوت تەحنيكاسى بويىنشا دا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى جۇمىستاردى اتقارۋدا روبوتتاردى پايدالانۋ سياقتى الگوريتمدەر كوپ. سونىمەن بىرگە, مەديتسينادا وڭالتۋ جۇيەسىندە روبوتتاردىڭ كۇش-قۋاتىن پايدالانۋ كوزدەلۋدە. ياعني, ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەكزوقاڭقا قۇرىلعىلارىن دامىتۋ بويىنشا پاتسيەنتتى وڭالتۋعا كومەكتەسەتىن جوبالار بار. بۇل تۋرالى كوپتەپ ايتا بەرۋگە بولادى.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەمدىك ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جەلىسىنە ەنۋگە جۇمساعان كۇش-جىگەرى قانشالىقتى ناتيجە بەردى؟
– كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتى قۇرۋ مەن قالىپتاستىرۋعا كوپ ۋاقىت كەرەك. بۇعان كەلىسەتىن شىعارسىز؟ ءبىز جەتى جىلدان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وسى ۇدەگە لايىق بولاتىنىن بىلدىك. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ءجۇرىپ وتۋگە ءتيىس جولدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن عانا وتتىك. قازىر يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا ۇمتىلۋدامىز, جالپى, جوعارى تەحنولوگيا عانا ەمەس, قوعامنىڭ دامۋىنا دا بەلسەنە اتسالىساتىن بولامىز. ءبىر قاراعاندا, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ باعدارلاعان 2030 جىل الىس سياقتى, 2050 جىل ودان دا ۇزاق ىسپەتتى بولعانىن بىلەسىزدەر. ال بۇگىندە 2030 جىلعا دەيىن 13-14 جىل عانا قالىپتى. ءبىز قازىر 2030 جىلدىڭ كوشباسشىلارى مەن كاسىبي ماماندارى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلاۋىمىز كەرەك. بۇل بيزنەس, يننوۆاتسيا, تەحنولوگيا سىندى بارلىق سالاعا قاتىستى. بۇرىنعىداي ەمەس, الەمدى بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, كۇردەلى جايتقا اينالدى. سول سەبەپتى, ءبىز ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋگە دەن قويىپ وتىرمىز. ياعني, باكالاۆر, ماگيستر مەن دوكتورانتتارىمىز وقۋىن ءتامامداسا دا عىلىم الەمىنە ساياحاتىن ارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى. ءبىز تۇلەكتەرىمىزدىڭ ءتول ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالۋىنا مۇددەلىمىز.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
