قانشا دەگەنمەن, ەدىل مەن جايىق جايىندارىن جاستايىنان جامساتىپ ۇيرەنگەن انەس ساقابامىز تەز سەرگىپ, بىردەن عارىشكەردىڭ شاۋجايىنا جارماسىپ, اۋجايىن بايقادى: «توقتار باۋىرىم, كەز كەلگەن قازاقتىڭ ءبىر كورسەم دەيتىن جىگىتىسىڭ. ءبىز ساعان ءتانتى بوپ كەلەمىز. تۋراسىن ايتشى, سەنى وسىنشاما اتاق-داڭققا, ادام بالاسى اڭساۋعا يمەنەتىن ەرلىككە جەتكىزگەن نە؟ مەن ورىس ىشىندە, رەسەيدە, بالىقشى وتباسىندا وسكەنمىن. ولاردىڭ وزەن جيەگىنە قۇرعان اۋدى تارتا المايتىن بوزوكپەلەرىنە دەيىن قازاقتى كەمسىتىپ سويلەپ, شەتكە قاعاتىنىن بىلەمىن. اتپال ازاماتسىڭ, العىر-اق شىعارسىڭ, بىراق سونىڭ بارلىعى يمپەريانىڭ وكتەمدىگىن جەڭۋگە ازدىق ەتەدى. ايتشى, قانداي كۇش سەنى وسىنداي دۇلەي داڭقتىڭ تۇعىرىنا كوتەردى, قاراعىم», – دەدى.
ماعان قاپتالداسا وتىرعان الپامسا دەنەلى ازامات ەكى يىعىن دەرەۋ قومداپ جىبەرىپ, ءدۇر سىلكىنىپ: «نامىس!» – دەپ گۇر ەتە قالعاندا مەن جىگىتتىڭ سۇلتانى مەن سىرتتانىنا ەندى جولىققانىمدى ءبىلدىم. «نامىس! – دەدى قايتالاپ. – نامىس! سەن جالعىزسىڭ! ۇنەمى جالعىزسىڭ! وننىڭ, ءجۇزدىڭ, مىڭنىڭ ىشىندە دە جالعىزسىڭ! ال مەن – اسكەري سىناق ونەركاسىبىندە ىستەيتىن 40 مىڭ ادامنىڭ ىشىندەگى جالعىز قازاقپىن. تەمىرتاۋداعى جۇمىسشىلاردىڭ ىشىندە جۇرگەندە دە, اسكەري اۋە ۋچيليششەسىندە وقىعانىمدا دا ءوزىمنىڭ جالعىزدىعىمدى سەزىندىم. قۇدايدىڭ بەرگەن دەنە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ەشكىمدى باسىندىرعامىن جوق. بىراق جالعىز ەكەنىمدى ولار ۇنەمى ەسىمە سالىپ وتىردى. مەنىڭ ماماندىعىم – باسەكەلەستەردىڭ ماماندىعى. ءبىر اۆيا-وتريادتاعى 20-25 ۇشقىشتىڭ ارقايسىسى سەنىڭ ءارى ارىپتەسىڭ, ءارى باسەكەلەسىڭ. ماماندىقتىڭ تالابى سولاي.
اعاتتىق جىبەرمەي, قاتەلەسپەي تۇرمايسىڭ. تەحنيكا جاڭا جانە وتە كۇردەلى. ءتىپتى, ينجەنەر-كونسترۋكتورلاردىڭ ءوزى كەستە مەن سىزباعا قاراپ ءجون كورسەتەدى. ال سىناق ۇشاعى ءار سالانىڭ ۇزدىك جەتىستىگىن قامتيدى. ۇشاقتى عانا ەمەس, سەنىڭ تەرەڭدەتىلگەن فيزيكالىق, تەحنيكالىق عىلىمدى يگەرۋىڭ شارت, عارىشتىق راديوبايلانىس پەن اتوم جۇيەسى ءوز الدىنا ءبىر عىلىم. سونىڭ بارلىعىن قاتاڭ اسكەري تارتىپكە ۇيلەستىرۋ كەرەك. دەنىڭنىڭ ساۋلىعىن قالىپتى ساقتاۋ ءۇشىن كۇردەلى مەديتسينالىق ءبىلىم دە قاجەت. سول عىلىمدارعا سۇيەنە وتىرىپ, ءار جولعى ۇشقانىڭنىڭ ەسەبىن جاساۋ ءتىپتى قيامەت. سەنىڭ سول ەسەبىڭدى وتە جوعارى دەڭگەيدەگى جۇزدەگەن ماماندار, ۇشاق وندىرىسىنە قاتىستى 40 مىڭ قىزمەتكەر كۇتىپ وتىرادى. شەشىمدى سوعان قاراپ جاسايدى, سەنىڭ بىلىكتىلىگىڭدى سوعان قاراپ باعالايدى.
قانشاما اسپان قىراندارى سول ەسەپ بەرۋدەن ءسۇرىنىپ, سىناق الاڭىنان شەتتەتىلدى دەسەڭشى. بۇل سالاداعى جۇمىس بارىسىندا شىعىن دا بولىپ تۇرادى. 1977 جىلعى كەزەكتى ۇشاق سىناعىنان كەيىن ءبىزدىڭ اۆياوتريادتىڭ وزىندە 17 جىگىتتەن ايىرىلدىق. اەرودروم بوس قالدى. ولار قانداي قاھارمان ازاماتتار ەدى دەسەڭشى! قازىرگە دەيىن وزەگىم ورتەنەدى. ماعان دا ءتورت رەت: «سەكىر!» دەگەن كوماندا بەرىلدى. بىراق, كابينانى تاستامادىم, كەيىن ءبارى تاڭعالىپ ءجۇردى. وسىنداي جاعدايدا دا ءوزىڭنىڭ جالعىزدىعىڭدى سەزىنەسىڭ. سەبەبى, ءمۇلت كەتسەڭ: «وي, مىناۋ قوي باققان قازاقتىڭ بالاسى ەمەس پە. جوعارى تەحنيكا مەن اۆياسىناق وتريادى مۇنىڭ نە تەڭى؟!» – دەيدى اشىقتان-اشىق. دوسىڭ دا, قاسىڭ دا, باسەكەلەسىڭ دە, مەحانيك تە, ينجەنەر-سىناۋشى دا, كونسترۋكتور دا, گەنەرال دا سولاي ويلايدى جانە سولاي دەپ ايتادى. ءسوز ساعان ەمەس, ۇلتىڭا تيەدى. ۇلتتىڭ كىناسى قانشا؟ سونشاما ءبىر قابىلەتسىز, جاسىق ۇلت ەمەس قوي قازاق. ونى جاقسى بىلەمىن. ۇلتىمنىڭ ساعىن سىندىرسام, مەن سىندىرامىن عوي. قاتەلەسىپ جاتقان, سىناققا شىداماي كەتىپ جاتقان, قازا تاپقان ولاردىڭ ءوز ۇلدارى قانشاما.
جوق, ولار ماعان ونداي كەڭشىلىكپەن قارامادى. سوندىقتان دا, ۇلتىما – قازاعىما, اتا-بابا ارۋاعىنا, ەڭ سوڭىندا جالعىز شەشەمە ءسوز كەلتىرمەس ءۇشىن بار نامىسىمدى بويىما جيدىم. ءجۇرىس-تۇرىسىمدى, ومىرلىك ۇستانىمىمدى, كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسىمدى بىلاي قويعاندا, مىلقاۋ تەحنيكامەن جەكپە-جەك قالعاندا دا ءوزىمدى قايراپ, نامىسپەن جۇمىس ىستەدىم. سوندا ءاربىر تەمىر تەتىك ماعان سويلەيتىندەي, سىرلاساتىنداي بولىپ كورىنەتىن.
ءيا, مىنا عارىشكەرىمىز ء(بىز ءۇشىن ءالى عارىشكەر), جاراتقان يەمنىڭ ناعىزدى نامىسپەن نىعىزداپ, پەيىلىمەن جاراتقان مىق تا كەسەك جاراتىلىسى ەكەن. جوعارىداعى سوزدەردى ايتىپ وتىرعاندا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت اللانى, ارۋاقتى, اناسىن اۋزىنا الدى. سوندا, شىنىمەن دە يەمىزدىڭ كيەسىنە سەنەتىن بولعانى ما. سىرىن بىلەمىن دەگەن ءبىر سىرلاسى ەرتەرەكتە: «عارىشتا ۇلى ءبىر سارىن بار. بەينەبىر: «اللا, اللا!» دەپ سىبىرلاپ تۇرعانداي ەستىلەدى», دەپ ايتقانى اقيقات بولىپ شىققانى ما؟
– ەندى قالاي ويلايسىزدار, بۇل ۇشەۋىنسىز تاۋەكەلگە بارۋ مۇمكىن ەمەس. ادامعا قۋات بەرەتىن جۇمباق رۋح كۇشىنىڭ بارى ەكەنى راس. ادام توزە الاتىن مۇمكىندىكتەن دە جوعارى قىسىمدى جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سول تاۋبە. ەستيار بولا باستاعانىمنان مەنى انام كاميا سوعان تاربيەلەدى. شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا: « ۇلىم, ەشقاشاندا جاراتقان يەڭە, اتا-بابا ارۋاعىنا كۇدىكتەنبە. سەنىڭ اتا-باباڭ كيەلى ادامدار, ولاردىڭ رۋحى سەنى ۇنەمى قولدايدى. ءتىپتى, شايتانكولدىڭ دە ءپىرى بار. سولارعا سيىنىپ, تاۋبەڭە كەلىپ ءجۇر», – دەپ اماناتتاپ ايتقان.
دۇرىس. باتىر. ءسوزسىز باتىر. باتىر دا اناسىن, اتا-باباسىن كيە تۇتادى ەكەن. رۋح كۇشى دەگەن سول, انە. بىراق, ءبىز كۇتكەن جاۋاپقا ءبىر ءسوز جەتىسپەي تۇر. ءبىز ءۇشىن توقتار اۋباكىروۆ ەڭ اۋەلى قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر رەتىندە قادىرلى. ال سول عارىشكەرىمىز نامىس, كيە, ادام توزگىسىز قيىندىقتار مەن قيامەتتەر تۋرالى ايتقاندا, بىزگە تاڭسىق عارىش دۇنيەسىن, عارىش زىمىرانىن, عارىش ساپارىن ءتىل ۇشىنا ىلمەگەنى قالاي؟
– ەگەر ماعان: سىناقشى ۇشقىش پەن عارىشكەر ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭدا دەسە, مەن ويلانباستان ۇشاقتى تاڭدار ەدىم. ال قايسىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ازابى اۋىر دەسە, تاعى دا ويلانباستان سىناق ۇشقىشى بولۋ اۋىر دەپ جاۋاپ بەرەرىم انىق. ويتكەنى, ادامعا تۇسەتىن اتموسفەرالىق قىسىم مەن سالماق, جاتتىعۋدىڭ ازابى مەن عازاۋاتى ەكەۋىندە بىردەي. عارىشقا ءبىر-اق رەت ۇشاسىڭ. سەنى مىقتاپ كرەسلوعا بەكىتەدى دە ۇشىرىپ قويا بەرەدى. ەش نارسە ىستەپ اۋرە بولمايسىڭ. ءبارىن دە سەن ءۇشىن اۆتومات باسقارادى. تەك اتموسفەرا قاباتىنا شىققانعا دەيىنگى قىسىمعا شىداپ بەرسەڭ بولدى. ارينە, قيىن. زىمىران جەردەن تىك كوتەرىلىپ سامعاي جونەلگەندە, كەۋدەڭ ەزىلە كرەسلوعا جابىسادى دا, موينىڭ العا ەمىنىپ, ەكى كوزىڭ ءوز بەتىڭدى ءوزىڭ كورەتىندەي بولىپ شاراسىنان شىعىپ كەتەدى. مەنىڭ قاسىمداعى شەتەلدىك عارىشكەردىڭ سول كەزدە زارە-قۇتى قالماعانى ەسىمدە. ول بۇل كۇيدى اۋىر قابىلدادى. ال بۇل – ماعان تانىس كۇي. قيىن, الايدا مينۋتتارعا عانا سوزىلاتىن ونداي قىسىم ازابىنا شىدايسىڭ.
ال دىبىستان جىلدام زىمىرانمەن قايتا-قايتا ۇشۋىڭا تۋرا كەلەدى جانە الگىندەي كۇيدى ساعاتتاپ باسىڭنان كەشەسىڭ. ءبىر نۇكتەدەن كوزىڭدى المايسىڭ, ءتىپتى, كىرپىك قاعۋعا مۇرشاڭ بولمايدى. ءسال ابىرجۋ كىرسە ۇشاققا يە بولا المايسىڭ, جىلدامدىقتىڭ تەزدىگى سونداي, ارتىق قىبىر ەتسەڭ ءبىتتى, ونىڭ باعىتى نەمەسە سالماقتىڭ تەپە-تەڭدىگى وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل ءسوزسىز اپاتتى جاعدايعا دۋشار ەتەدى. ال اپاتتى جاعداي تۋدىرۋعا سەنىڭ ەشقانداي قاقىڭ جوق. سوندىقتان ۇشاقتى جۇرگىزۋشى دە, ينجەنەر-مەحانيك تە, كونسترۋكتور دا, بۇيرىق بەرەتىن كوماندير دە ءوزىڭسىڭ. ويتكەنى, اۋەدە ساعان ەشكىم كومەك بەرە المايدى.
دەمەك, بار جاۋاپكەرشىلىك ءوز موينىڭا جۇكتەلەدى. سەنىڭ ءار قيمىلىڭدى ءتۇسىرىپ وتىراتىن باقىلاۋ قۇرالى بار. جەرگە ورالعان سوڭ سونىڭ ءبارىن قاعازعا جازىپ, ەسەپ بەرۋىڭ كەرەك. بۇل دا وتە جاۋاپتى ءىس. سەنىڭ سول ەسەبىڭە قاراپ ينجەنەر-كونسترۋكتورلار, زاۋىت ينجەنەرلەرى شەشىم قابىلدايدى. ەسەپ بەرۋدىڭ قاتاڭ تالابىنا جاۋاپ بەرە الماي, سىناق ۇشاعىنان باس تارتقاندار قانشاما. قانشاما تەرمين بار, ءار تەتىكتىڭ جۇمىسى ءار قالاي, بىرەۋى جىلدامدىققا قاتىستى, ءبىرى فيزيكالىق زاڭدىلىقتى ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى, ءۇشىنشىسى تازا تەحنيكالىق ۇعىم. دىبىستان جىلدام ۇشاق ءۇشىن ۇشۋدان دا قونۋ قيىن. وتە جىلدام ەكپىنمەن زىمىراپ كەلە جاتىپ, كەمەنىڭ شاعىن ايلاعىنداعى ىلگەك تۇرعان تۇستى ءداپ باسىپ قونۋ سونداي ءبىر دالدىكتى قاجەت ەتەتىنى ءوز الدىنا, كىلت توقتاعاندا, ەكى كوزىڭ مۇرنىڭنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى. قىسىمنىڭ جوعارى بولاتىنى سونداي, وكپە-باۋىر, ىشەك-قارىن ءبىر-بىرىنە جابىسىپ قالادى, تامىرلارىڭ قاتتى قىسىمنان سىعىلىپ, تەرىڭنەن قان شىپ-شىپ شىعىپ تۇرادى. كيىمىڭدى شەشكەندە, قان مەن تەر ارالاسىپ, قىزىل جوسا بولىپ شىعاسىڭ. تالىپ قالاتىن ءساتىڭ دە بولادى.
سوندايدا كەيبىر وقىس جايتتار بولىپ تۇرادى. ەڭ زامانالىق تالاپقا ساي, باسقارۋى وتە كۇردەلى, كۇردەلى تەحنيكالىق تەتىكتەرمەن جابدىقتالعان, قارۋ-جاراعى ساي جانە ەڭ ۇشقىر ءتۇرى – ميگ ۇشاقتارى. مەن ونىڭ ميگ-21, ميگ-23, ميگ-25, ميگ-27, ميگ-29, ميگ-31 سياقتى تۇرلەرىنىڭ سىناعىنا باستان-اياق قاتىستىم. ال جالپى سىناقتان وتكىزۋگە قاتىسقان ۇشاقتاردىڭ ماركاسى − 50. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلىسى ميگ-29ك ۇشاعى. دىبىستان جىلدام ۇشاقتى كەمەگە قوندىرۋ كەرەك-ءتىن. ونى سىناۋ بارىسى كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري ونەركاسىبىنە ۇلكەن سىن بولدى. قانشاما اسا جوعارى دەڭگەيدەگى اقىل-وي يەلەرى, دەنساۋلىعى مىقتى ازاماتتار سونى يگەرۋ بارىسىندا باسىن قاۋىپ-قاتەرگە تىكتى دەسەڭىزشى. بىراق سولار ءبارىن مۇقيات ويلاستىردى دەگەنمەن, ۇشاقتان اقاۋ شىقپاي تۇرمايدى.
ءبىر جولى ماعان وسى ۇشاقتىڭ قانشا جىلدامدىققا شىداي الاتىنىن سىناۋ تاپسىرىلدى. بۇل اسكەري اۋە ماشيناسىنىڭ 1500-1600 شاقىرىم جىلدامدىقتى الاتىنداي تەحنيكالىق مۇمكىندىگى بولدى. سترەلكا ءتىلى 1200 شاقىرىمدى كورسەتكەندە, ۇشاق بىلىنەر-بىلىنبەس مىنەز كورسەتتى. ودان كەيىن دىرىلدەپ, سىقىرلاي باستادى. دەمەك, ونىڭ بويىندا ءبىر اقاۋ بولعانى. ۇشاقتى قوندىرىپ, قانداي جىلدامدىقتا, قاي تۇستا نەندەي سىر بەرگەنىن جازىپ بەردىم. ەرتەڭىندە جوعارى ەسەپتەۋ قۇرالىنا سۇيەنگەن كوميسسيا مۇشەلەرى ەشقانداي اقاۋ تاپپاعانىن ايتتى. مەن ءوز پىكىرىمنەن قايتقانىم جوق. اقىرى سىناق باستىعى شاقىرىپ الىپ, مەنىڭ ەسەبىمدى تىڭداعان سوڭ: «اۋباكىروۆ وتىرىك ايتپايدى, ىزدەڭدەر», دەدى. ەكى كۇننەن كەيىن اقاۋدى تاپقاندارىن, ونىڭ مەنى قالاي بايقاعانىما تاڭ قالاتىندارىن ايتىپ, كەشىرىم سۇرادى. ال مەن ونى ۇشاقپەن «سويلەسە» وتىرىپ بايقاعان بولاتىنمىن. شىن بەرىلسەڭ, تەمىر دە سىرىن ايتادى. ۇشاقتىڭ ءار ءدىرىلىن بۇكىل دەنەڭمەن, ىشكى ينتۋيتسياڭمەن سەزىنە بىلۋگە ءتيىستىسىڭ. ونسىز سىناقشى ۇشقىش بولا المايسىڭ.
سونىمەن, توقتار كوكەمىزدىڭ كوزسىز باتىرلىعىنا كوزىمىز جەتتى. سوندا ءبىزدىڭ بۇل نامىستى, ەرجۇرەك, العىر, وقىمىستى ينجەنەر, دەنەسى پالەنباي اتموسفەرالىق قىسىمعا شىداعان, دەنساۋلىعى مىعىم, كورىك كەۋدەلى الپاۋىتىمىزدىڭ قينالعان كەزى بولماعان با؟ سونشاما جانكەشتى تاۋەكەلدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ پەندە رەتىندە سەسكەنىپ, قورقىنىش بيلەپ, ۇرەيدىڭ ءبىر ءسات تە بولسا بويىڭدى تىتىركەندىرمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي.
– سەسكەنۋ, سەزىكتەنۋ, قورقۋ, ساقتانۋ سەزىمى – عارىشكەردىڭ دە, سىناقشى ۇشقىشتىڭ دا بارىنە ءتان. مارعاۋلىق, قاپەرسىزدىك قاتەرگە ۇرىندىرادى. تەك سونى ۇرەيگە جەڭدىرمەۋ قاجەت. ۇرەي – اجالعا باستايتىن جول. سونداي-اق, ادەتتەن تىس قورقۋدىڭ شەكاراسىنان اسقان وقىس وقيعالار دا بولىپ تۇرادى. اسكەري ۇشاق بولعاندىقتان دا قارۋ-جاراقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن سىناۋعا تۋرا كەلەدى عوي. اتوم بومباسىن دا, سۋتەگى بومباسىن دا, كادىمگى بومبانى دا قاناتىمىزعا ءىلىپ, سىناعان كەزىمىز بولدى. ءبىر جولى دىبىستان دا جوعارى جىلدامدىقپەن زىمىراپ كەلە جاتىپ, اسكەري زىمىراندى نىساناعا باعىتتادىم. الدىمدا ول زۋىلداپ بارا جاتۋى ءتيىس قوي. جابدىقتاردىڭ بارلىعى زىمىراننىڭ اتىلعانىن كورسەتىپ تۇر. بىراق الگى سنارياد جوق. سول كەزدە قاتتى سوققىعا ۇشىرادىم. بۇرىلىپ قاراسام, ۇشاقتىڭ ءبىر قاناتى كورىنبەيدى. سويتسەم, زىمىراننىڭ العاشقى جىلدامدىعىنان ۇشاقتىڭ جىلدامدىعى باسىم بولىپ, ۇشاق قاناتى ءوزىن قاعىپ وتكەن عوي! جارىلعان زىمىران ارتتا قالدى, كوك جۇزىندە اۋدارىلا-توڭكەرىلە ۇشىپ مەن كەتتىم. جەردەگىلەر: «سەكىر! سەكىر!» – دەپ بۇيىرىپ جاتىر. ءتورت رەت ايتتى. قانداي شەشىم قابىلدايسىڭ؟ سەن سىناقشى ۇشقىشسىڭ. مىناۋ – پالەنباي ميلليون سومنىڭ ۇشاعى. جەردەگى 40 مىڭنان استام قىزمەتكەردىڭ تاعدىرى ساعان قاراپ تۇر! ولاردى جەرگە قاراتقانىم نامىس ەمەس پە: «ۇشاقتى قوندىرامىن. اپاتتى اەرودرومدى دايىنداڭدار!» – دەدىم. تەمىر قانات سەرىگىمدى ەركىمە باعىندىرىپ, قونۋعا بەيىمدەدىم. تەك جىلدامدىقتى ازايتۋعا بولمايدى, وندا ۇشاق شايقالاقتاپ, قالبالاقتاپ, ەرىككە باعىنبايدى. ايتەۋىر, اتا-بابا ارۋاعى, شەشەمنىڭ تىلەۋى دەمەپ, جىلدامدىقتى ەڭ سوڭعى ساتتە عانا باياۋلاتا اەرودرومعا قوندىم عوي. ارينە, بۇل – قورقىنىشتىڭ شەكاراسىنان اسقان تاۋەكەل. ەگەر ۇرەيگە جەڭدىرسەم, وندا سەن ماعان ءبۇيتىپ قادالىپ سۇراق قويىپ وتىرماس ەدىڭ. ا, سولاي ما؟!.
سولايى سولاي. تۇلا بويىنا نامىس تۇنعان تۇلعا, نامىستان قۇيىلعان ءتىرى ءمۇسىن, ياعني, ساف نامىستىڭ ءوزى. سوندا نامىستى نامىستاندىرعان ۇعىمنان تىس بەلگىسىز تۇيسىك بولماۋى مۇمكىن ەمەس. جانە نامىستىڭ ءوزى پەندەگە تيەسىلى سەزىم. ەندەشە, پەندە بولىپ جاراتىلعان سوڭ نامىس پەن پەندەشىلىك سەزىمنىڭ عۇمىرىڭدا ءبىر رەت بەتپە-بەت كەلمەۋى, پەندەنىڭ پەندەشىلىككە بوي الدىرماۋى مۇمكىن ەمەس.
– قولدان باتىر جاساۋعا جانىم قارسى. ءار ادامنىڭ ەرەكشەلىگى ءوزىنىڭ دىلىنەن, ماقساتتى كاسىبىنەن, ناقتى ادامدىق مۇمكىندىگىنەن تۋىنداۋى قاجەت. تۋمىسىڭا جات قاسيەتتى تانىڭە ەكسەڭ دە سىڭىرە المايسىڭ. ءار نارسە تابيعي ءارى رەتىمەن بويىڭا جۇقسا – قۇت, رەتسىز زورلىق – جۇت.
مەن دە وسىنداي كۇردەلى, نامىستى, دەڭگەيلى ماماندىقتى بىرتە-بىرتە بويىما ءسىڭىردىم. ءتىپتى, ءبارى دە سوناۋ ەسىمدى بىلە باستاعان بالالىق كەزىمدەگى ەرىكتەن تىس تۇيسىكتەن باستالدى. مىسالى, مەن جاس كۇنىمدە مالدىڭ جاۋىرىنى مەن ومىرتقاسىن ۇشاق ەتىپ ۇشىرىپ وينايتىنمىن. سول قۋ سۇيەك جاۋىرىن مەن ومىرتقانى قولىڭا قوندىرىپ, ۇشاق ەتىپ ۇشىرۋ كەز كەلگەن اۋىلدىڭ بالاسىنىڭ ويىنا كەلە بەرمەيتىن قيال. دەمەك, ۇشقىش بولامىن دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس كەزدە مەنىڭ دىلىمدە – ۇشۋ تۋرالى ءبىر قۇشتارلىقتىڭ بولعانى راس. سول تۇيسىك دامي كەلە مەنى اسپانعا جەتەلەدى.
ال ەڭ قيىن نارسە – ۇرەي, سودان كەيىن قورقىنىش. «قوياندى – قامىس ولتىرەدى, ەردى – نامىس ولتىرەدى» دەيدى. ۇرەي, قورقىنىش ومىردە بولماي تۇرمايدى. سولاردى جەڭگەن ءتۇنىم – مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ۇلى ەرلىگىم دەپ ەسەپتەيمىن. مۇمكىن, سەن ايتقان نامىس پەن پەندەشىلىك سەزىمنىڭ بەتپە-بەت كەلگەن ءساتى سول شىعار. ونى اۆياتسيا وقۋ ورنىنداعى 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەندە باسىمنان كەشتىم. مەديتسينالىق باقىلاۋ كوميسسياسى جۇرەگىمنەن اقاۋ تاۋىپ, ەندى ۇشىپ-ۇشپاۋ ماسەلەسى كۇمانعا اينالدى. سۋ ماركالى ۇشاقتاردىڭ سىناعى دەر شاعىندا, پالەنباي جىلعى ازاپتىڭ ناتيجەسىن كورەتىن كەز, وزگە ۇشقىش ارىپتەستەرىڭ دە ساعان بويسىنىپ قالعان شاق... بۇدان شەتتەپ قالۋ – بۇرىنعى ازاپتى ەڭبەگىڭدى ەش كەتىرۋ دەگەن ءسوز. ال نە ىستەي الاسىڭ؟ دەنساۋلىقتىڭ اتى – دەنساۋلىق. ۇلكەن نامىستىڭ ءوزى دەنساۋلىقتىڭ الدىندا شاراسىز.
مىنە, وسىنداي سىناق ساتىندە سەن ايتقان پەندەشىلىك شاراسىزدىق ەرىكسىز مەڭدەي باستادى. جاتاقحانا شەتىندەگى ورمان ىشىندە سەندەلىپ كەتتىم. كەنەت... ءيا, كەنەت!... قولىمداعى ترانزيستور: «بۇكىلوداقتىق راديودان كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا قازاقتىڭ حالىق ءانى «گاۋھارتاستى» ورىندايدى!» – دەپ حابارلادى. تۇرعان ورنىمدا قاتىپ قالدىم. ءان باستالدى! قانداي اسقاق ءان! جىبەكتەي ەسىلگەن قانداي ۇلى داۋىس! جانە قازاقتىڭ ارۋ قىزى دۇنيە ءجۇزىن انىمەن مويىنداتىپ تۇر. كونتسەرت 25 مينۋتقا سوزىلدى. قازاقتىڭ حالىق ءانىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. انمەن بىرگە قازاقتىڭ نامىسىن اۋەلەتتى. ەندەشە, قازاقتىڭ قىزىنىڭ سول بيىككە كوتەرگەن نامىسىن مەن نەگە جەرگە تۇسىرۋگە ءتيىسپىن. ەركەك اتىما, قازاقتىڭ جىگىتى دەگەن اتىما سىن ەمەس پە!؟ نەگە ماسقارا بولۋىم كەرەك. قالايدا سىننان وتەمىن! – دەپ سول ساتتە قاتتى شامىرقاندىم. سول نامىسپەن كۇنى-ءتۇنى, جانىمدى اياماي اۋىر-اۋىر جاتتىعۋلار جاساپ, جان-تانىمە سالماق تۇسىرە سىناپ, باستاپقى قالپىما كەلگەن سوڭ, كوميسسياعا بارىپ: «مەنى تەكسەرۋدەن وتكىزىڭىزدەر», – دەپ تالاپ ەتتىم. ەش اقاۋ تابا المادى دارىگەرلەر. ءبارى دە جان-ءتان كىناراتىن قالاي قالپىنا كەلتىرگەنىمە تاڭ قالدى. ەگەر سول جولى پەندەشىلىككە جەڭدىرسەم, بيبىگۇلدەي قازاق قىزىنىڭ الەمدى باۋراعان ءانىن, قازاقتىڭ حالىق ءانىن ەستىمەسەم, ۇلتىمنىڭ سول اۋەنى تۇيسىگىمدەگى تىلسىم كۇشتى وياتپاسا, وندا بۇگىنگى توقتار اۋباكىروۆتى بىلمەگەن بولار ەدىڭىزدەر. سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ دا ەڭسەسى كەمىندە ون جىلعا ءپاس تارتار ەدى.
تۇرسىن جۇرتباي
