بۇگىندە ەلىمىزدە حيدجاب كيگەن قىز-كەلىنشەكتەر كوبەيە ءتۇسۋدە. حيدجاب, ونى جاقتاۋشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, كۇندەلىكتى تۇرمىستا كەڭىنەن پايدالانىلىپ كەلە جاتقان ورامال بولسا, وندا كىمنىڭ شارۋاسى بار؟! ماسەلە ونىڭ كۇندەلىكتى, ءداستۇرلى ورامال بولماۋىندا. سوندىقتان دا, حيدجاب كيۋ ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
جۋىردا ستۋدەنتتەرمەن حيدجاب تۋرالى كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. مىڭنان استام جاس قامتىلدى. سوندا ءار كەزدەسۋدە 10-20 حيدجاب كيگەن ستۋدەنت قىزدار وتىردى. ولار سۇراقتاردى وتە كوپ قويدى. جوو-لاردا جانە مەكتەپتە حيدجاب كيۋدىڭ زاڭدى ەكەندىگىن بارىنشا دالەلدەۋگە تىرىستى. «سىزگە حيدجاب قاجەت پە, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ قاجەت پە؟» دەگەن ساۋالعا قىزدار «حيدجاب قاجەت» دەپ ويلانباستان ناقتى جاۋاپ قايتاردى.
وبلىستىڭ اۋداندارىندا, وبلىس ورتالىعىندا «قىزىم حيدجاب» كيمەسە مەكتەپكە جىبەرمەيمىز دەيتىن اتا-انالار بارشىلىق. استانادا ەكى جىگىتتىڭ ستۋدەنت قىزدارىن حيدجابپەن جوو-عا كىرگىزبەۋگە قارسى اشتىق تا جاريالاعانى بەلگىلى. حيدجاب كيگەن قىزدار دا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەسۋگە دايار ەكەندىگىن بايقاتىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارىنىڭ قوعامدى جىككە ءبولەتىن ارەكەتتەر ەكەنى انىق.
ەندى حيدجابپەن مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ەركىن ءجۇرۋدىڭ قۇقىقتىق جانە تاريحي جاعدايلارىنا توقتالا كەتەيىك. زاڭدارىمىزدا نە ايتىلعان؟ ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا مەملەكەتتىڭ «زايىرلى» سيپاتى, 2-تارماعىندا «قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق» ءتۇبەگەيلى ءپرينتسيپى ەكەندىگى بەكىتىلگەن. 5-باپتىڭ 3-تارماعى «ءدىني» ارازدىقتى قوزدىراتىن قوعامدىق بىرلەستىك قۇرۋعا تىيىم سالسا, 5-تارماعى «شەتەلدىك ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە» ارنالعان. 14- باپتىڭ 2-تارماعىندا «دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا» قاراي كەمسىتۋگە بولمايدى دەپ كورسەتىلگەن. 19-باپ بويىنشا ءاركىم «قاي دىنگە جاتاتىنىن ءوزى انىقتايدى». 22-باپ تولىعىمەن ءدىنگە ارنالعان. وندا «ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعى» جانە «ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعىن ءجۇزەگە اسىرۋ جالپى ادامدىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتار مەن مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەرگە بايلانىستى بولماۋعا نەمەسە ولاردى شەكتەمەۋگە ءتيىس», دەلىنگەن 34-باپتىڭ 1-تارماعىندا ءاركىم «كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى» دەپ جازىلعان. «ءدىني نەگىزدەگى پارتيالارعا جول بەرىلمەيدى (5-ب.,4-ت.). 39-باپتىڭ 3-تارماعىنا سايكەس ار-وجدان بوستاندىعى «ەشبىر جاعدايدا شەكتەلمەۋگە ءتيىس».
اتا زاڭىمىزدىڭ تەك دىنگە قاتىستى نورمالارىن تۇگەلدەي بەكەرگە كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. كونستيتۋتسيانىڭ بۇل نورمالارىنىڭ «ەڭ جوعارى زاڭ كۇشى بار جانە ولار بۇكىل رەسپۋبليكا اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلادى».
ەندى كونستيتۋتسيانىڭ وسى باپتارىنا تۇسىنىك بەرىپ كورەيىك. مەملەكەتتىڭ زايىرلىعى ۇعىمى نەنى بىلدىرەتىنىنە توقتالايىق.
بىرىنشىدەن, ءدىننىڭ مەملەكەتتەن نەمەسە مەملەكەتتىك ساياساتتان بولەك ەكەنىن بىلدىرەدى. وسىعان وراي ءدىني ۇيىمدار سايلاۋعا قاتىسا المايدى. ءدىني ورىنداردا سايلاۋالدى ۇگىت جۇرگىزۋگە جول بەرىلمەيدى. ءدىني قىزمەتكەر وكىلدى ورگاننىڭ دەپۋتاتى بولىپ تىركەلە المايدى جانە سايلاۋالدى ۇگىتكە قاتىسا المايدى. ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتەن بولىنگەن جانە قارجىلاندىرىلمايدى. مەملەكەت ءدىني بىرلەستىك قىزمەتىنە ءتان زاڭدار بۇزىلعاندا عانا ارالاسادى.
ەكىنشىدەن, زايىرلى مەملەكەت ار-وجدان بوستاندىعىن بىلدىرەدى. بۇل دەگەنىمىز, اركىمنىڭ ءدىندى ءوزى تاڭدايتىنىن, ءدىني راسىمدەردى ۇستاۋ نەمەسە ۇستاماۋدى ءوزى تاڭدايتىنىن مەگزەيدى.
ۇشىنشىدەن, «ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەن ءجانە زايىرلى سيپاتتا بولادى». («ءدىني سەنىم-نانىم جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ, 5-باپ. بۇدان بىلاي دس دبت). مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ءدىني ءپاندەر وقىتىلمايدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدا دا بەكىتىلگەن.
ەندى وسى نورمالاردىڭ حيدجاب كيۋگە قاتىسى قانداي دەگەن سۇراققا كەلەلىك. حيدجاب – ءدىني سەنىمنەن تۋىندايتىن كيىم ۇلگىسى. ونى ءاربىر حيدجاب كيۋشى قىز-كەلىنشەك ايتادى. ءدىني كيىم بولعاندىقتان, حيدجابتىڭ زايىرلى سيپاتى جوق. ونىڭ ۇستىنە حيدجاب الىستان مەنمۇندالاپ, يەسىنىڭ ءدىني وزگەشەلىگىن كورسەتىپ تۇرادى. حيدجابتىڭ ءدىني كيىم ەكەندىگىن كەز كەلگەن ادام, تىپتەن بالالار دا بىردەن ايىرادى.
حيدجاب ونى كيۋشىنىڭ باسىن, شاشىن, موينىن, قۇلاعىن, كەيدە بەتىنىڭ جارتىسىنا دەيىن تۇمشالاپ وراپ تۇرادى. حيدجابتى كوبىنە ىلمەكپەن بەكىتىپ قويادى. ونى ايەل بالاسى شىمقاي قارا نەمەسە سۇرقاي ءبىر ءتۇستى ەتىپ, ۇزىندىعىن توبىعىنا, جەڭىن الاقانىنا ءتۇسىرىپ كيەدى. بۇل كيىمدەردىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمىنە ەشبىر ۇقساستىعى نەمەسە قاتىسى جوق. كەرىسىنشە, حيدجابتىڭ اراب-پارسىلاردىڭ ۇلتتىق ءداستۇرلى كيىمىنە قاتىستىلىعى ءبىردەن ءبىلىنىپ تۇرادى. حيدجاب كيگەن قىزدار ءبىر ستۋدەنتتىك توپتا بىرەۋ, كەيدە ەكەۋ بولۋى مۇمكىن. ولار باسقا قىزداردان وقشاۋلانىپ ءجۇرەدى. ساقال قويىپ, قىسقا بالاقتى شالبار كيگەن جىگىتتەرمەن عانا ءسوزدەرى جاراسادى.
حيدجاب كيگەن قىزدار مۇسىلمانعا, سونىڭ ىشىندە قازاق قىزدارىنا ءتان يبالىق پەن مادەنيەتتى مويىنداي بەرمەيدى. ولاردىڭ يبالىعى مەن مادەنيەتى بولەكتەۋ. كەرەك دەسەڭىز, ولار زيارات جاساۋ, ارۋاقتارعا قۇران وقۋ, جەتى نان ءپىسىرۋ, كەلىننىڭ بەتىن اشۋ سياقتى ۇلتتىق داستۇرلەردى يسلام دىنىنە قارسى سانايدى. قازىرگى كەزدە يسلام دىنىندەگى وسىنداي اعىمدار ەلىمىزدە بارشىلىق.
ەندى حيدجاب كيگەن قىزداردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ ماسەلەسىنە ورالايىق. كونستيتۋتسيا جانە زاڭدار بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم جانە ءتاربيە بەرۋ مەكەمەلەرى دىننەن ءبولىنگەندىكتەن, وقۋ-تاربيە جۇمىستارى تەك زايىرلى سيپاتتا ءجۇرۋى ءتيىس. حيدجاب ءدىني كيىم بولعاندىقتان, ونى كيگەن قىزداردى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنا كىرگىزۋ زاڭدى ساقتاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, بۇزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە حيدجاب كيگەن قىزداردى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە كىرگىزبەۋ ولاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋ ەمەس, كەرىسىنشە, كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. بۇل تالاپتى حيدجاب كيگەن قىزدار جاقسى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ونى ساقتاۋى جانە قۇرمەتتەۋى ءتيىس. ال مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورىندارى بولسا, حيدجاب كيۋ نەمەسە كيمەۋ ماسەلەسىن, سونداي-اق ءدىني پاندەردى وقىتۋدى وزدەرى شەشەدى (دس دبت, 5-باپ).
ايتالىق, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە حيدجاب كيۋگە رۇقسات بەرىلدى دەيىك. وندا ەلىمىزدە تىركەلگەن 45 ءدىني كونفەسسيا وكىلدەرى ارقايسىسى ءوز كيىمىمەن كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان زاڭ بارىنەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس.
ەندى حيدجاب كيۋدىڭ ەلىمىزدەگى تاريحي جاعدايىنا كەلەيىك. قازاقستان تاريحىندا يسلام ءدىنى ءۇش رەت مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە بەكىتىلدى. ءبىرىنشى رەت قاراحان مەملەكەتىندە (ح-ءحىىى عاسىرلاردىڭ باسى), موعولستاندا (1347-1533 جج.) جانە التىن وردادا 1312 جىلدان سوڭ. يسلام وسى مەملەكەتتەردىڭ رەسمي ءدىنى بولىپ, باسقا دىندەردەن جوعارى تۇردى. سول كەزەڭدەردە يسلام ءدىنى مەملەكەتتىك بولعانىمەن, ايەلدەرگە حيدجاب كيۋدى مىندەتتەمەدى. تىپتەن يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, يسلامنىڭ 70 مىڭ اۋليە-ءامبيەلەرىنە ەسكەرتكىش ورناتقان ءامىر تەمىر دە (1336-1405 جج.) حيدجاب كيۋگە جول بەرمەدى. سەبەبى, ولاردىڭ ءبارى دە حيدجابتىڭ اراب-پارسىلىق سيپاتىن جاقسى ءبىلدى. م.-ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ۇلكەن ەڭبەگىندە دە حيدجاب تۋرالى ەشتەڭە جوق.
يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان بەرگى قازاق تاريحىنداعى دەرەكتەمەلەردە, سۋرەتتەردە, تاريحي ادەبيەتتەردە, ونەر تۋىندىلارىندا, ەپوستىق جىرلاردا, ارحەولوگيالىق قازبالاردا حيدجاب كيگەن قىز بەينەسى كەزدەسپەيدى. سوندا حيدجابتىڭ قازاق ۇلتىنا تاريحي, ءداستۇرلىك, ءدىني كيىم رەتىندە ەشقانداي قاتىسى جوق.
تاريحي, ءداستۇرلى-ۇلتتىق تۇرعىدان دا قازاق قىزدارى مەن ءايەلدەرى اشىق-شاشىق جۇرمەگەن, ەسەسىنە ەستەتيكالىق تۇرعىدان وتە جاراسىمدى ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن, بىراق بەتىن ەشقاشان تۇمشالاماعان. ارينە, قازىرگى ينتەگراتسيا مەن ۋربانيزاتسيا زامانىندا ايەلدەردىڭ كيىمدەرى ءوزگەردى. ءدىني كيىمدەر دە, ۇلتتىق كيىمدەر دە ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلدى. بۇكىل الەم حالىقتارى ۇقساس كيىمدەر كيۋگە كوشتى. ءايەلدەردىڭ ءدىني ءداستۇرلى كيىم كيۋى تەك تازا يسلام مەملەكەتتەرىندە ساقتالىپ قالدى.
الەم ايەلدەرى مەن قىزدارىنىڭ ءبىر بولىگى ءسان قۋىپ, جارتىلاي جالاڭاش كيىمگە كوشتى. ولارعا قارسى ەكىنشى بولىگى ءدىني حيدجاب, نيكاب كيۋگە بەت بۇردى. وسى تۇرعىدان حيدجاب كيۋ جارتىلاي جالاڭاش كيىم كيۋشىلەرگە تابيعي قارسىلىق رەتىندە پايدا بولىپ وتىرعان سىڭايلى. ونىڭ ۇستىنە حيدجاب ءدىني سيپاتتى بىلدىرەدى. شىنىندا, حيدجاب اراب-پارسى الەمىنىڭ تاريحي, ۇلتتىق جانە مادەني ۇلگىسى ەكەنى بەلگىلى.
وسىدان كەلىپ حيدجاب كيمەگەن نەمەسە زايىرلى كيىنگەن قازاق قىزدارى مۇسىلمان ەمەس پە, بولماسا جارتىلاي مۇسىلمان با دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بىراق ولار وزدەرىن تولىق مۇسىلمان سانايدى. مۇسىلمان ايەل بولۋ ءۇشىن تۇمشالانىپ حيدجاب كيۋ شاريعات بويىنشا شارت ەمەس. حيدجابتان وزگە كيىممەن دە نامازعا جىعىلۋعا بولاتىنى بەلگىلى.
حيدجاب, نيكاب, پارانجا كيۋ الەمدىك سيپات الۋدا. فرانتسيادا پارانجا, نيكاب كيۋگە تولىق تىيىم سالىنىپ, ول زاڭمەن جازالاناتىن بولدى. تۇركيا, ازەربايجان, تاجىكستان تاعى باسقا ەلدەردە حيدجابپەن مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىنا كىرگىزبەيدى. كەيبىر ەلدەردە ايەلدەر حيدجاب كيۋدى تالاپ ەتىپ, ميتينگتەر مەن شەرۋلەرگە شىعۋدا. مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا قىلاڭ بەرىپ قالدى. بۇل سەكىلدى ارەكەتتەر قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا, دىنارالىق جانە دىنىشىلىك بىرلىكتى ىدىراتۋعا باعىتتالاتىنى ايدان انىق. مىنە, حيدجاب كيۋدى تالاپ ەتۋدىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعۋى ءمۇمكىن ەكەندىگىن وسىدان-اق پايىمداۋعا بولادى.
ءبىزدىڭ ايتارىمىز – مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا حيدجاب كيۋگە تىيىم سالاتىن ارنايى زاڭ قابىلداۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. مۇنداي تالاپتىڭ قازىرگى زاڭنامادا بار ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. ماسەلە ولاردى قولدانۋدىڭ جولدارى مەن ادىستەرىن انىقتاپ بەرۋدە عانا.
عاپپار مايماقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وڭتۇستىك قازاقستان
وبلىسى اكىمى جانىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىستار جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى.
شىمكەنت.
جۋىردا ستۋدەنتتەرمەن حيدجاب تۋرالى كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. مىڭنان استام جاس قامتىلدى. سوندا ءار كەزدەسۋدە 10-20 حيدجاب كيگەن ستۋدەنت قىزدار وتىردى. ولار سۇراقتاردى وتە كوپ قويدى. جوو-لاردا جانە مەكتەپتە حيدجاب كيۋدىڭ زاڭدى ەكەندىگىن بارىنشا دالەلدەۋگە تىرىستى. «سىزگە حيدجاب قاجەت پە, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ قاجەت پە؟» دەگەن ساۋالعا قىزدار «حيدجاب قاجەت» دەپ ويلانباستان ناقتى جاۋاپ قايتاردى.
وبلىستىڭ اۋداندارىندا, وبلىس ورتالىعىندا «قىزىم حيدجاب» كيمەسە مەكتەپكە جىبەرمەيمىز دەيتىن اتا-انالار بارشىلىق. استانادا ەكى جىگىتتىڭ ستۋدەنت قىزدارىن حيدجابپەن جوو-عا كىرگىزبەۋگە قارسى اشتىق تا جاريالاعانى بەلگىلى. حيدجاب كيگەن قىزدار دا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەسۋگە دايار ەكەندىگىن بايقاتىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارىنىڭ قوعامدى جىككە ءبولەتىن ارەكەتتەر ەكەنى انىق.
ەندى حيدجابپەن مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ەركىن ءجۇرۋدىڭ قۇقىقتىق جانە تاريحي جاعدايلارىنا توقتالا كەتەيىك. زاڭدارىمىزدا نە ايتىلعان؟ ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا مەملەكەتتىڭ «زايىرلى» سيپاتى, 2-تارماعىندا «قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق» ءتۇبەگەيلى ءپرينتسيپى ەكەندىگى بەكىتىلگەن. 5-باپتىڭ 3-تارماعى «ءدىني» ارازدىقتى قوزدىراتىن قوعامدىق بىرلەستىك قۇرۋعا تىيىم سالسا, 5-تارماعى «شەتەلدىك ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە» ارنالعان. 14- باپتىڭ 2-تارماعىندا «دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا» قاراي كەمسىتۋگە بولمايدى دەپ كورسەتىلگەن. 19-باپ بويىنشا ءاركىم «قاي دىنگە جاتاتىنىن ءوزى انىقتايدى». 22-باپ تولىعىمەن ءدىنگە ارنالعان. وندا «ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعى» جانە «ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعىن ءجۇزەگە اسىرۋ جالپى ادامدىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتار مەن مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەرگە بايلانىستى بولماۋعا نەمەسە ولاردى شەكتەمەۋگە ءتيىس», دەلىنگەن 34-باپتىڭ 1-تارماعىندا ءاركىم «كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى» دەپ جازىلعان. «ءدىني نەگىزدەگى پارتيالارعا جول بەرىلمەيدى (5-ب.,4-ت.). 39-باپتىڭ 3-تارماعىنا سايكەس ار-وجدان بوستاندىعى «ەشبىر جاعدايدا شەكتەلمەۋگە ءتيىس».
اتا زاڭىمىزدىڭ تەك دىنگە قاتىستى نورمالارىن تۇگەلدەي بەكەرگە كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. كونستيتۋتسيانىڭ بۇل نورمالارىنىڭ «ەڭ جوعارى زاڭ كۇشى بار جانە ولار بۇكىل رەسپۋبليكا اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلادى».
ەندى كونستيتۋتسيانىڭ وسى باپتارىنا تۇسىنىك بەرىپ كورەيىك. مەملەكەتتىڭ زايىرلىعى ۇعىمى نەنى بىلدىرەتىنىنە توقتالايىق.
بىرىنشىدەن, ءدىننىڭ مەملەكەتتەن نەمەسە مەملەكەتتىك ساياساتتان بولەك ەكەنىن بىلدىرەدى. وسىعان وراي ءدىني ۇيىمدار سايلاۋعا قاتىسا المايدى. ءدىني ورىنداردا سايلاۋالدى ۇگىت جۇرگىزۋگە جول بەرىلمەيدى. ءدىني قىزمەتكەر وكىلدى ورگاننىڭ دەپۋتاتى بولىپ تىركەلە المايدى جانە سايلاۋالدى ۇگىتكە قاتىسا المايدى. ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتەن بولىنگەن جانە قارجىلاندىرىلمايدى. مەملەكەت ءدىني بىرلەستىك قىزمەتىنە ءتان زاڭدار بۇزىلعاندا عانا ارالاسادى.
ەكىنشىدەن, زايىرلى مەملەكەت ار-وجدان بوستاندىعىن بىلدىرەدى. بۇل دەگەنىمىز, اركىمنىڭ ءدىندى ءوزى تاڭدايتىنىن, ءدىني راسىمدەردى ۇستاۋ نەمەسە ۇستاماۋدى ءوزى تاڭدايتىنىن مەگزەيدى.
ۇشىنشىدەن, «ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەن ءجانە زايىرلى سيپاتتا بولادى». («ءدىني سەنىم-نانىم جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ, 5-باپ. بۇدان بىلاي دس دبت). مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ءدىني ءپاندەر وقىتىلمايدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدا دا بەكىتىلگەن.
ەندى وسى نورمالاردىڭ حيدجاب كيۋگە قاتىسى قانداي دەگەن سۇراققا كەلەلىك. حيدجاب – ءدىني سەنىمنەن تۋىندايتىن كيىم ۇلگىسى. ونى ءاربىر حيدجاب كيۋشى قىز-كەلىنشەك ايتادى. ءدىني كيىم بولعاندىقتان, حيدجابتىڭ زايىرلى سيپاتى جوق. ونىڭ ۇستىنە حيدجاب الىستان مەنمۇندالاپ, يەسىنىڭ ءدىني وزگەشەلىگىن كورسەتىپ تۇرادى. حيدجابتىڭ ءدىني كيىم ەكەندىگىن كەز كەلگەن ادام, تىپتەن بالالار دا بىردەن ايىرادى.
حيدجاب ونى كيۋشىنىڭ باسىن, شاشىن, موينىن, قۇلاعىن, كەيدە بەتىنىڭ جارتىسىنا دەيىن تۇمشالاپ وراپ تۇرادى. حيدجابتى كوبىنە ىلمەكپەن بەكىتىپ قويادى. ونى ايەل بالاسى شىمقاي قارا نەمەسە سۇرقاي ءبىر ءتۇستى ەتىپ, ۇزىندىعىن توبىعىنا, جەڭىن الاقانىنا ءتۇسىرىپ كيەدى. بۇل كيىمدەردىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمىنە ەشبىر ۇقساستىعى نەمەسە قاتىسى جوق. كەرىسىنشە, حيدجابتىڭ اراب-پارسىلاردىڭ ۇلتتىق ءداستۇرلى كيىمىنە قاتىستىلىعى ءبىردەن ءبىلىنىپ تۇرادى. حيدجاب كيگەن قىزدار ءبىر ستۋدەنتتىك توپتا بىرەۋ, كەيدە ەكەۋ بولۋى مۇمكىن. ولار باسقا قىزداردان وقشاۋلانىپ ءجۇرەدى. ساقال قويىپ, قىسقا بالاقتى شالبار كيگەن جىگىتتەرمەن عانا ءسوزدەرى جاراسادى.
حيدجاب كيگەن قىزدار مۇسىلمانعا, سونىڭ ىشىندە قازاق قىزدارىنا ءتان يبالىق پەن مادەنيەتتى مويىنداي بەرمەيدى. ولاردىڭ يبالىعى مەن مادەنيەتى بولەكتەۋ. كەرەك دەسەڭىز, ولار زيارات جاساۋ, ارۋاقتارعا قۇران وقۋ, جەتى نان ءپىسىرۋ, كەلىننىڭ بەتىن اشۋ سياقتى ۇلتتىق داستۇرلەردى يسلام دىنىنە قارسى سانايدى. قازىرگى كەزدە يسلام دىنىندەگى وسىنداي اعىمدار ەلىمىزدە بارشىلىق.
ەندى حيدجاب كيگەن قىزداردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ ماسەلەسىنە ورالايىق. كونستيتۋتسيا جانە زاڭدار بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم جانە ءتاربيە بەرۋ مەكەمەلەرى دىننەن ءبولىنگەندىكتەن, وقۋ-تاربيە جۇمىستارى تەك زايىرلى سيپاتتا ءجۇرۋى ءتيىس. حيدجاب ءدىني كيىم بولعاندىقتان, ونى كيگەن قىزداردى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنا كىرگىزۋ زاڭدى ساقتاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, بۇزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە حيدجاب كيگەن قىزداردى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە كىرگىزبەۋ ولاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋ ەمەس, كەرىسىنشە, كونستيتۋتسيانى جانە زاڭداردى ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. بۇل تالاپتى حيدجاب كيگەن قىزدار جاقسى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ونى ساقتاۋى جانە قۇرمەتتەۋى ءتيىس. ال مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورىندارى بولسا, حيدجاب كيۋ نەمەسە كيمەۋ ماسەلەسىن, سونداي-اق ءدىني پاندەردى وقىتۋدى وزدەرى شەشەدى (دس دبت, 5-باپ).
ايتالىق, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە حيدجاب كيۋگە رۇقسات بەرىلدى دەيىك. وندا ەلىمىزدە تىركەلگەن 45 ءدىني كونفەسسيا وكىلدەرى ارقايسىسى ءوز كيىمىمەن كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان زاڭ بارىنەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس.
ەندى حيدجاب كيۋدىڭ ەلىمىزدەگى تاريحي جاعدايىنا كەلەيىك. قازاقستان تاريحىندا يسلام ءدىنى ءۇش رەت مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە بەكىتىلدى. ءبىرىنشى رەت قاراحان مەملەكەتىندە (ح-ءحىىى عاسىرلاردىڭ باسى), موعولستاندا (1347-1533 جج.) جانە التىن وردادا 1312 جىلدان سوڭ. يسلام وسى مەملەكەتتەردىڭ رەسمي ءدىنى بولىپ, باسقا دىندەردەن جوعارى تۇردى. سول كەزەڭدەردە يسلام ءدىنى مەملەكەتتىك بولعانىمەن, ايەلدەرگە حيدجاب كيۋدى مىندەتتەمەدى. تىپتەن يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, يسلامنىڭ 70 مىڭ اۋليە-ءامبيەلەرىنە ەسكەرتكىش ورناتقان ءامىر تەمىر دە (1336-1405 جج.) حيدجاب كيۋگە جول بەرمەدى. سەبەبى, ولاردىڭ ءبارى دە حيدجابتىڭ اراب-پارسىلىق سيپاتىن جاقسى ءبىلدى. م.-ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ۇلكەن ەڭبەگىندە دە حيدجاب تۋرالى ەشتەڭە جوق.
يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان بەرگى قازاق تاريحىنداعى دەرەكتەمەلەردە, سۋرەتتەردە, تاريحي ادەبيەتتەردە, ونەر تۋىندىلارىندا, ەپوستىق جىرلاردا, ارحەولوگيالىق قازبالاردا حيدجاب كيگەن قىز بەينەسى كەزدەسپەيدى. سوندا حيدجابتىڭ قازاق ۇلتىنا تاريحي, ءداستۇرلىك, ءدىني كيىم رەتىندە ەشقانداي قاتىسى جوق.
تاريحي, ءداستۇرلى-ۇلتتىق تۇرعىدان دا قازاق قىزدارى مەن ءايەلدەرى اشىق-شاشىق جۇرمەگەن, ەسەسىنە ەستەتيكالىق تۇرعىدان وتە جاراسىمدى ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن, بىراق بەتىن ەشقاشان تۇمشالاماعان. ارينە, قازىرگى ينتەگراتسيا مەن ۋربانيزاتسيا زامانىندا ايەلدەردىڭ كيىمدەرى ءوزگەردى. ءدىني كيىمدەر دە, ۇلتتىق كيىمدەر دە ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلدى. بۇكىل الەم حالىقتارى ۇقساس كيىمدەر كيۋگە كوشتى. ءايەلدەردىڭ ءدىني ءداستۇرلى كيىم كيۋى تەك تازا يسلام مەملەكەتتەرىندە ساقتالىپ قالدى.
الەم ايەلدەرى مەن قىزدارىنىڭ ءبىر بولىگى ءسان قۋىپ, جارتىلاي جالاڭاش كيىمگە كوشتى. ولارعا قارسى ەكىنشى بولىگى ءدىني حيدجاب, نيكاب كيۋگە بەت بۇردى. وسى تۇرعىدان حيدجاب كيۋ جارتىلاي جالاڭاش كيىم كيۋشىلەرگە تابيعي قارسىلىق رەتىندە پايدا بولىپ وتىرعان سىڭايلى. ونىڭ ۇستىنە حيدجاب ءدىني سيپاتتى بىلدىرەدى. شىنىندا, حيدجاب اراب-پارسى الەمىنىڭ تاريحي, ۇلتتىق جانە مادەني ۇلگىسى ەكەنى بەلگىلى.
وسىدان كەلىپ حيدجاب كيمەگەن نەمەسە زايىرلى كيىنگەن قازاق قىزدارى مۇسىلمان ەمەس پە, بولماسا جارتىلاي مۇسىلمان با دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بىراق ولار وزدەرىن تولىق مۇسىلمان سانايدى. مۇسىلمان ايەل بولۋ ءۇشىن تۇمشالانىپ حيدجاب كيۋ شاريعات بويىنشا شارت ەمەس. حيدجابتان وزگە كيىممەن دە نامازعا جىعىلۋعا بولاتىنى بەلگىلى.
حيدجاب, نيكاب, پارانجا كيۋ الەمدىك سيپات الۋدا. فرانتسيادا پارانجا, نيكاب كيۋگە تولىق تىيىم سالىنىپ, ول زاڭمەن جازالاناتىن بولدى. تۇركيا, ازەربايجان, تاجىكستان تاعى باسقا ەلدەردە حيدجابپەن مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىنا كىرگىزبەيدى. كەيبىر ەلدەردە ايەلدەر حيدجاب كيۋدى تالاپ ەتىپ, ميتينگتەر مەن شەرۋلەرگە شىعۋدا. مۇنداي جاعداي قازاقستاندا دا قىلاڭ بەرىپ قالدى. بۇل سەكىلدى ارەكەتتەر قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا, دىنارالىق جانە دىنىشىلىك بىرلىكتى ىدىراتۋعا باعىتتالاتىنى ايدان انىق. مىنە, حيدجاب كيۋدى تالاپ ەتۋدىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعۋى ءمۇمكىن ەكەندىگىن وسىدان-اق پايىمداۋعا بولادى.
ءبىزدىڭ ايتارىمىز – مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا حيدجاب كيۋگە تىيىم سالاتىن ارنايى زاڭ قابىلداۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. مۇنداي تالاپتىڭ قازىرگى زاڭنامادا بار ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. ماسەلە ولاردى قولدانۋدىڭ جولدارى مەن ادىستەرىن انىقتاپ بەرۋدە عانا.
عاپپار مايماقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وڭتۇستىك قازاقستان
وبلىسى اكىمى جانىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىستار جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى.
شىمكەنت.
