كومەسكىنى جاڭعىرتساق جاڭا بولار

ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق امبە­باپ كىتاپحانانىڭ قازاق تىلىندەگى ادە­بيەتتەر ءبولىمىنىڭ ۇجىمى مەن «شاڭى­راق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەس­تىگىنىڭ ءتورايىمى قارلىعاش بالاپانوۆا بىرلەسىپ, ستۋدەنت جاستار اراسىندا ءداستۇر-سالت تۋرالى بايقاۋ وتكىزدى. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى قوستانايداعى جاستار اراسىندا ءداستۇر-سالتتى, ونەردى ناسي­حات­تايتىن «جىگىت سۇلتانى», «قىز سىنى» سەكىل­دى بايقاۋلار سايابىرسىعانداي بولىپ ءجۇر ەدى. جاستار ءار ءسوز, ءار قيمىل جۇرەكتەن وتەتىن ۇلتتىق بوياۋعا باي شارالارعا ءشول­­دەپ قالعانداي ەكەن. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىن­داعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەد­را­سىنىڭ, قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ, گۋمانيتارلىق جانە پەداگوگيكالىق كوللەدجدەردىڭ ستۋدەنتتەرى بايقاۋعا قىزۋ اتسالىستى. جاستار بايقاۋدىڭ جەتى شارتىن ورىن­داۋى كەرەك بولدى. الدىمەن ءوزىن تانىستىرىپ, بويىنداعى ونەرىن كورەر­مەنگە ۇسىنعاننان كەيىن, بەسىككە سالۋ, تۇساۋ كەسۋ, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ داستۇرلەرىن كورسەتتى, ۆيكتورينالىق سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ءبىر قاراعاندا, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى كىمگە دە بولسا دا بەلگىلى سەكىلدى. – حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى وتە باي عوي. ءاربىر سالتىمىزدىڭ مازمۇنى دا تەرەڭ جانە بارلىعىنىڭ تاربيەلىك ءمانى بار. كوپتەن بەرى قازاقتىڭ قولونەرىن, سوعان وراي سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەندىكتەن, بايقاۋ وتكىزبەس بۇرىن ءوز اينالامداعى جاستارمەن سويلەستىم. جاستىڭ اتى جاس, ولاردى بۇگىنگى ينتەرنەت ارقىلى باتىستىڭ انايىلاۋ, ۇلتتىق سيپاتى جۇتاڭ مادەنيەتىنىڭ ەلىكتىرەتىنى راس. دەگەنمەن ءتۇپ-تامىرىنا تارتپايتىن ەشكىم جوق. جاستار قازاقتىڭ ءداستۇر تاريحىن جەتە بىلمەسە دە, ۇلتتىق كيىمدەردى, اۋەندەردى ۇناتاتىنىن ايتتى. وبلىستىق كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنە مەنىڭ باستامام ۇناپ, جاستار اراسىندا سالت-ءداستۇر تۋرالى بايقاۋ وتكىزۋ كەرەك دەپ شەشتىك, – دەيدى «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى قارلىعاش بالاپانوۆا. ستۋدەنتتەر ءسابيدى بەسىككە سالۋدى, بالانىڭ تۇساۋكەسەرىن, قىز ۇزاتۋ مەن كەلىن ءتۇسىرۋدى ءاپ-ادەمى تەاترلاندىرىپ قويىپ بەردى. – حالقىمىزدا ۇمىت بولىپ كەتكەن ءداستۇر, سالت كوپ ەكەن. ولاردى ستۋدەنتتەر كىتاپتاردان تاۋىپ الىپ, كورسەتتى. سالت- داستۇرگە كۇندەلىكتى ومىردە ءاتۇستى قاراپ كەتەتىنىمىز جاسىرىن ەمەس, – دەيدى وب­لىس­تىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى زارىپگۇل سماعۇلوۆا. راسىندا, جاستار بايقاۋ كەزىندە سەلتەتكىزەر, ۇيقىاشار, كوگەنتۇپ, قازان جارىس, جيەنقۇرىق, يت كويلەك دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن عۇرىپ-سالتتاردى ءتۇسىندىرىپ بەرۋدە كۇمىلجىدى. جاستار تۇرماق ورتا جاستاعى كىسىلەردىڭ ءوزى مۇدىرەرى حاق. ويتكەنى, وسى سالتتاردىڭ كوپشىلىگىن كىتاپتان وقيمىز. ال ومىردە قولدانباق تۇگىلى ولار­دى قۇلاعىمىز شالا بەرمەيدى. «قازاق – قاشان دا قازاق» دەگەندەي, سول عۇرىپتار كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كەزدەسكەنىمەن, ولاردى عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ءسوز مايە­گىندەي بولعان ادەمى اتىمەن اتاۋدى ۇمىت­قاندايمىز. قاي جىگىت مەرەكەدە قىز­عا ۇناتقانىن ءبىلدىرىپ, العاشقى سىي­لىعىن ۇسىنبايدى دەيسىز. الايدا, ونىڭ «سەل­ت­ەتكىزەر» ەكەنىن بويجەتكەن دە, بوزبالا دا ەلەمەيدى, بىلمەيدى, ءوز اتىمەن اتامايدى دا. نارەستەنى قىرقىنان شىعاراردا يت كويلەگىن ءيتتىڭ موينىنا بايلاعان قانداي ماعىنالى ەدى! بالانى قىرقىنان شىعارۋ ىرىمى قازىر دە ساقتالعان. بىراق يت كويلەك تۋرالى سالتتىڭ كومەسكىلەنگەنى شىندىق. اركىم-اق قىدىرا كەلگەن تۋىسىنىڭ بالاسىنا مالىنىڭ ءتولىن سىيلار, بىراق ونى كوگەنتۇپ دەپ ءجۇرمىز بە؟ جيەنىنىڭ ناعاشىسىنان ۇناتقانىن قالايتىن سىيلىق – جيەنقۇرىق تا سولاي. ومىردە بار, بىراق ءوز اتىمەن اتالا بەرمەيدى. اتالماعان سوڭ اتى دا, زاتى دا كومەسكىلەنە بەرمەك. قوستانايداعى ستۋدەنت جاستاردىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى تۋرالى بايقاۋى وسىنداي ويعا تۇرتكى بولدى. – «شاڭىراق-قوستاناي» قوعامدىق بىرلەستىگىن وسى حالىقتىق سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قۇردىم.ەندى جىل بويى جاستار اراسىندا سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتايتىن ءتۇرلى شارالار وتكىزۋ­دى قولعا الامىن, – دەپ قارلىعاش ءاليحان­قىزى الاقانىنا تۇكىرىپ وتىر. – جاستاردىڭ زەردەسىنە قۇيا بەرسەك, ول جۇرەكتە قالادى, ۇمىتىلمايدى, ءبارىبىر جاڭعىرادى, جاستار شولدەپ ىزدەيتىن بولادى! بايقاۋدا باس جۇلدەنى قوستاناي مەملەكەتتىك ينستيتۋتىنىڭ, ءبىرىنشى ورىندى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ەكىنشى ورىن مەن ءۇشىنشى ورىندى گۋ­ما­نيتارلىق جانە پەداگوگيكالىق كول­لەدجدەر ستۋدەنتتەرى ءبولىستى. كوپ با­لا­لى انا, كاسىپكەر, بىرنەشە جىل قاتا­رىنان قوستاناي اۋداندىق ءماسلي­حاتى­نىڭ دەپۋتاتى بولعان قار­لىعاش با­لا­پا­نو­ۆا­نىڭ باستا­ماسى جاستاردىڭ دا, جالپى جۇرت­شىلىقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىق­قانداي. وبلىستىق كىتاپحانادا وتكەن ستۋدەنت جاستاردىڭ بايقاۋى­نان ءبىر بايقاعانىمىز – ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق سالت-ءداستۇرى­مىز ءار كوڭىلگە كوكتەمنىڭ كۇنىندەي شۋاق سەبەلەيدى ەكەن. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي