شىبىق شانشۋعا اركىمنىڭ شاماسى كەلەدى

«جەردىڭ كوركى تال بولار» دەيمىز, «ار­تىڭ­دا مال قالعانشا, تال قالسىن» دەيتى­ن­ىمىز جانە بار. سول تالدىڭ, ورماننىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ دا ارتىقتاۋ شىعار. ەل سول اعاشقا, ورمانعا كومىلىپ جاتسا, جەرى جاق­سى ەكەن دەيمىز. جەرى جاقسى بولعان سوڭ, ەلى دە جاقسى. سول جاقسىلىق ادامدارعا باي­لانىس­تى. ورمان-توعايىن كۇتپەسە, ەل سول بايلى­عىنان ايىرىلادى. ال حالقى سول تال-داراققا, ورمان-توعايىنا قامقور بولسا, ونداي ەلدىڭ جاسىل جەلەگى, كوك كورپەسى كەڭەيە تۇسەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋماعىنىڭ تەك 4,6 پايىزى عانا ورماندى ەكەن. بۇل 28 ملن گەكتار. سىرت قاراعاندا از ەمەس سياقتى. بىراق جەرىمىز ۇلكەن عوي. حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى سول جاسىل جەلەكتەن سىرت جاقتا تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە سول ورمان دەگەنىمىزدىڭ ءبارى سىڭسىعان بيىك اعاشتى ورمان ەمەس ەكەن. اعاشى سيرەكتەۋ سەكسەۋىلدى ايماق, ءتۇرلى وزەن-كول ايماعىنداعى بۇتالى توعايلار دا ورمانعا قوسىلادى. شىن مانىندەگى ەمەندى, قاراعايلى, شىرشالى, قايىڭدى سىڭسىعان ورمان 1,2 پايىز عانا كورىنەدى. از, وتە از. استە دە بىزدە ورماندارىمىز قورعاۋسىز, كۇتىم­سىز قالدى, سۇعاناق قولعا ولجا بولىپ جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بار. ەسەپ جۇرگىزىپ قانا قويمايدى, شارالار دا جۇرگىزەدى. اعاشتار ەگىلەدى, بەلگىلى دارەجەدە ورماننىڭ كولەمى از دا بولسا, جىل سايىن ۇلعايىپ جاتادى. ىزدەگەنگە جاپ-جاقسى تاجىريبەلەرىمىز دە بار. ايتالىق, استانا قالاسى­نىڭ اينالاسىنداعى ورمان­دى القاپ­تار­دى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءتاجى­ريبە­لەر قاتارىنا قوسۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل ۇلكەن قارجىمەن جۇزە­گە اسىپ جاتقان ءىس. ونداي شارالاردى جاپپاي جۇزەگە اسىرۋ قيىن. ءبىزدى قى­زىقتىراتىنى − الدىمەن قوعام­دى قاتىستىرا وتىرىپ تىندىرۋ­عا بولاتىن شارالار. سوندا ونىڭ ماتە­ريال­دىق سيپاتىنان بۇرىن قو­عا­م­دىق سيپاتى جوعارىراق تۇرار ەدى. قاي جەرگە, قاي وڭىرگە بارساڭ دا, ەلدى مەكەندەردە ءتۇرلى كورىنىسكە تاپ بولاسىڭ: ءبىر ءۇيدىڭ اۋلاسىندا اعاش ءوسىپ تۇرادى, ەكىنشى ءۇي جاسىل جەلەگى جوق, جىپ-جىلماقاي, سۇرىقسىزداۋ. سوعان قاراپ-اق ءۇي يەلەرىن تانىعانداي دا بولاسىڭ. راس, ءبىر وڭىردە سول اعاش ءوسىرۋ, ونى كۇتۋ ايتارلىقتاي تاۋقىمەتى بار شارۋا. سۋ دا تاپشى بولۋى مۇمكىن, كوشەتىن تابۋ دا وڭاي بولماس. اڭگىمە سوندا عوي. بىرەۋلەر سول قيىندىققا قاراماي وسىرەدى, سونىسى ءۇشىن دە باعالى. ەرتەرەكتە ۇلى اباي ەلىنە, قاراۋىل اۋىلىنا جيىرەك باراتىنبىز. سوندا سىرتتان كەلگەن قوناقتاردى قاسيەتتى شاڭىراق – جازۋشى كامەن ورازالين ءۇيىنىڭ بويشاڭ تەرەكتەرى الىستان قارسى الاتىن. سول تەرەك­تەر «ابايدان سوڭ» روماندارىنىڭ كەيىپكەرى ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتى دە تالاي قارسى العان. بۇل اۋىلدا ءبىراز ۇيدە وسىنداي تەرەك­تەر ءوسىپ تۇر. «كاكەڭنىڭ ونەگەسى عوي» دەر ەدى اۋدان باسشىلارى. اعىپ جاتقان سۋ جوق, تاستاق جەردە قۇدىقتان سۋ تارتىپ سۋارادى. ءبىراز بەينەتى بار ءىستى جۇزەگە اسىرۋدى كوكىرەگى وياۋ جازۋشى اعامىز وزىنە پارىز ساناعان. مۇنداي مىسالداردى ەلىمىزدىڭ ءار ايما­عىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. سول شىعىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرىسكەي بوكتەرىندەگى اقسۋات اۋىلىندا بايعالي بۇتاباەۆ اقساقالدىڭ جەمىس باعىن كورىپ, تاڭدانعانبىز. جاي اعاش ەمەس, جەمىس باعىن ءوسىرىپ, جەمىسىن جۇرتقا جەگىزىپ وتىر­دى. ءوزى قورشاپ العان جەردە بۇل ايماقتا جوق باسقا دۇنيە ورنات­قان. جۇرتتىڭ ءبارى سونداي بولسا, ءومىرىمىز كوركەيە تۇسەر ەدى دەگەن وي بىردەن كوڭىلگە ورالادى. قيىر وڭتۇستىگىمىزدە ماقتا­ارال دەگەن اۋدان بار. جاز بويى اپتاپ ىستىق باسىلماي­دى. سوندا جۇرتتىڭ, ءتىپتى مالدىڭ دا, جانىن ساقتايتىن اعاش, اعاشتاردىڭ كولەڭكەسى. سودان دا بۇل وڭىردە باس­قا جەرگە قاراعاندا اعاش كوپ. سويتسە دە سول اعاشتار ءوزى وسە سال­مايدى. ادامدار ەگەدى, ءوسى­رەدى. اۋدان ورتالىعى جەتىساي قالا­سى­نان شارداراعا قاراي جولدا كانال بويىندا قالىڭ نۋ بار. جۇرت ونى شالعىنبايدىڭ باعى دەيدى. وتكەن-كەتكەن ايالداپ, كولەڭكەلەسىن دەپ الدىمەن ونشاقتى ءتۇپ تال ەكسە كەرەك. كەيىن قولى قالت ەتكەندە سول اعاشتاردان شىبىق كەسىپ الىپ, ەگە بەرگەن, ەگە بەرگەن. سودان ءۇل­كەن باققا اينالعان. شاقاڭ بۇل ءۇشىن ەش­كىمنەن اقى دا سۇراماعان, اتىم شىقسىن دا دەمەگەن. بۇل وڭىردە ءبىراز اۋقاتتى ادامدار دا وتكەن. تۋىستارى بولماسا, ولاردى ەشكىم بىلمەيدى. ال شالعىنبايدى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ارتىڭدا مال قالعانشا, تال قالسىن دەگەن, ءسىرا, وسىندايدان ايتىلعان شىعار. اعاش ەگىپ اتىن شىعارعاندار, ەلدىڭ العىسىن العاندار بۇرىن بولعانىنا مىسال بارشىلىق. قازىر دە بار. بار بولعاندا, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ەرتەڭ ەلدىڭ اۋزىندا قالاتىن ادام مىناۋ دەپ كورسەتەتىندەرى دە بار. بۇل جەردە كوزىقاراقتى ادامنىڭ ءبارى بىلەتىن, اسىرەسە, ەكولوگياعا قاتى­سى بارلاردىڭ, جەرىن كوركەيتۋ­دى پارىز سانايتىنداردىڭ ءبارى بىلەتىن ىسكەر قىزىمىز گوزەل قۇلجاباەۆا كوڭىلىمىزگە الدىمەن ورالادى. تىم ارتىق ايتقان جوق­پىز با, مەن بىلمەۋشى ەدىم دەي­تىندەر دە تابىلار. ولارعا ايتار ءۋاج: بىلگەنىڭىز ءجون-اۋ, سول قىزىمىزدىڭ ونەگەلى ءىسىن ءبىلىپ قانا قويماي, لايىقتى باعالايىق تا دەگىڭ كەلەدى. وسى گوزەل قارىنداسىمىز­دىڭ ءىسىن كورىپ, ءبىر ادامنىڭ قولىنان دا وسىنشا كوپ نارسە كەلەدى ەكەن-اۋ دەيسىڭ. ول كەزىندە مەكتەپتە ەڭبەك پانىنەن ساباق بەرگەن. سودان گۇل ەگۋگە اڭسارى اۋدى. ونى كاسىپكە اينالدىردى. الماتىداعى تالاي مەكتەپ, تۇرعىن ۇيلەر, كەڭسەلەر اۋلالارى گوزەل قىزدىڭ قاتىسىمەن گۇلگە وراندى. «گۇلستان» دەيتىن تاماشا جۋرنال شىعاردى. بۇل ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. بۇگىنگى ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ونىڭ باسقا ءبىر قىرى – الماتى وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنداعى ءوز اۋىلى ءباسشيدى ورمانعا, باۋ-باقشاعا وراعانى, پەرزەنتتىك پارىزىن باسقالارداي اۋىلىن ۇمىتپاۋمەن عانا شەكتەمەي, جاسىل جەلەككە بولەگەنى. مۇنداي ءىس ءتىپتى قولعا العان كۇندە دە ونداعان ادامنىڭ قولىنان كەلمەس. ال گوزەل قىز ونى جالعىز ءوزى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن گوزەل ءوز اۋىلىنا بارىپ, ونداعى ەل باسشىلارىنا اۋىلدى اينالدىرا كوكتەرەك ەگۋدى ۇسىنعاندا, وعان كوپشىلىگى كۇماندانا قاراعان. قۇلشىنىپ قۇپتاعاندار بولا قويماعان. اسىرەسە, وعان ءبىرشا­ما قارجى قاجەتتىگى العا توسىلىپ, ونىڭ كوزى جوقتىعىن ايتقان. اۋىلىن جانى­مەن سۇيەتىن قىز قارجىنى دا تاپتى, ءىستىڭ كوزىن دە تاپتى. ءىستىڭ وڭعا باسقانىن اڭعار­عان اۋىل ەندى سول قىزدارىنا بەت بۇردى. اۋىل باسشىلارى, جاس­تار قولدادى, مەكتەپ وقۋ­شىلارى كومەككە كەلدى. سونىڭ ءبارىن ەجىكتەپ ايتساق, اڭگىمە تىم ۇزاپ كەتەدى. قىسقاسى بىلاي: 2011 جىلى 2 گەكتار جەرگە قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى, 7 گەكتار جەرگە كوكتەرەك شىبىقتارى شانشىلدى, 2013 جىلى اتاقتى ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ اتىنداعى 5 گەكتار جەرگە الما باعىنىڭ, 10 گەكتار جەرگە «باتىر انالار» ساياباعىنىڭ ىرگەسى قالاندى. بىلتىر ولاردىڭ قاتارىنا «اباي باعى» قوسىلدى. قىلقان جاپىراقتى اعاش­تار باياۋ وسەدى. سويتسە دە بۇگىن ولار كىسى بويىنا جەتەعابىل. ال كوكتە­رەك جەردى كومكەرىپ, جەلدىڭ ەكپى­نىن باساتىن حالگە جەتكەن. ەرتەڭ ولار وزدەرىن ومىرگە اكەلگەن گوزەل قۇل­جاباەۆانىڭ التىن قولى جايىندا الەمگە جار سالىپ ايتىپ تۇرادى. بارشامىز, اكىمشىلىك دەيتىن قاۋىم, ودان دا بيىگىرەكتەگى بيلىك جاعى دا سونى كورسە, ازاماتتىڭ ەڭبەگىنە ءتيىستى باعا بەرسە, لايىقتى قۇرمەت تە كورسەتىلسە, گوزەل قۇلجاباەۆانىڭ مەرەيى وسەرى ءوز الدىنا, ونىڭ يگى ءىسى بارشا جۇرتقا ونەگە بولار ەدى. قالاي دا جەكە ادامداردىڭ باستاما­شىلى­عى, ولارعا نۇر جاۋسىن دەيىك تە, ءبارى­بىر ازدىق ەتەدى. بۇل قوعام ارالاساتىن ءىس. ءتىپ­تى ۇلتتىق دەڭگەيدە قولعا الاتىن شارۋا. سون­دا ول شىن مانىندە وركەن جايادى. سولاي ەتىپ جاتقان, سونىڭ جەمىسىن كورىپ جاتقان ەلدەر دە از ەمەس. كوپ ەلدەردە ورمان كولەمى­نىڭ كوپتىگى ونداعى تابيعاتتىڭ قولايلىلىعىنان عانا ەمەس, ۇلت­تىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ دا ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز. ولار اعاشتى, ورماندى ايا­لايدى. ولار دا اعاش ەگۋ مەرە­كەگە قۋانىشقا اينالعان. اقش-تا مۇنداي مەرەكە 1872 جىلدان بەرى وتكىزىلەدى. يتا­ليادا ءبىر عاسىردان بەرى ءوتىپ كەلەدى. جانە ول «جاڭارۋ جانە تابيعات» دەپ اتالادى. ال وڭ­تۇستىك كورەيادا اعاش ەگۋ مەرە­كە­سىنە بۇكىل وتبا­سى بولىپ قاتى­­سۋ پارىز. ءبىر ەل­دەردە اعاش ەگۋدىڭ زاڭ­دىق تا كۇشى بار. الىس ەمەس كور­شى قىتاي ەلىندە 11 جاس پەن 60 جاس ارا­لى­عىن­داعىلارعا جى­لى­­نا 3-5 ءتۇپ اعاش ەگۋ ءمىن­دەت سا­نا­­لادى. فيليپپين ەلىن­دە جىل سا­يىن 5 ءتۇپ اعاش ەكپە­گەن ادام ازا­­مات­ت­ىعىنان ايى­رى­لادى. ۆەت­نام ەلىندە ءباسپاسوز باسى­لىم­دارىن تىركە­گەن­د­ە وعان اعاش ەتۋ­دى نا­سي­حاتتاۋ مىندەت­تەلەدى. ونى ورىن­داماعان گازەت-جۋرنال جابىلادى. اعاش ەگۋ, شىبىق شانشۋ كوك­تەمدە, نە كۇزدە جۇرگىزىلەدى. ال جاقسىلىق جاساسام دەگەن نيەتتە ءجۇر­گەن ادامعا اعاش ەگۋ, شىبىق شان­شۋ ەڭ وڭتايلى ءۇردىس. ونداي ادام­دارعا ايتارىڭ: باسقا­لارعا, ەڭ الدىمەن اۋىل, مەكتەپ باس­شى­لارىنا, اۋىل اعالارىنا ويىڭدى جەت­كىز. بىرەۋ بولماسا, بىرەۋ قول­­دايدى. اۋىلدىڭ ءار ادامى, مەك­تەپتىڭ ءار وقۋ­شىسى جىلىنا ءبىر توپ اعاش وتىرعىزىپ, ءبىر شىبىق شان­شىر بولسا, ون جىلدا اۋىل وزگەرىپ سالا بەرەدى. ءتىپتى ءبىر كوشە باستاما كوتەرسە, ەكىنشىسى قولدايتىنى انىق. الدا اعاش ەگەتىن, شى­بىق شانشيتىن كەز كەلە جا­تىر. سونى ۇمىت­پاساق. بىرەۋى­مىز ۇمىت­­­ساق, ەكىنشىمىز ەس­كە سالساق, سوندا ءبىر يگى ىسكە نەگىز قا­­لانار ەدى-اۋ دەيسىڭ. ماماديار جاقىپ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى