كونستيتۋتسيالىق رەفورما – قازاقستاننىڭ ودان ءارى قارىشتى دامۋىنىڭ نەگىزى

ۇستىمىزدەگى جىلعى 10 ناۋرىزدا رەس­پۋب­ليكا پرەزيدەنتى پارلامەنت 2017 جىل­عى 6 ناۋرىزدا قابىلداعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­سىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى. ەلىمىزدىڭ ەگەمەن دامۋىنىڭ 25 جىلدىق تاجىريبەسىنە, جاپپاي تانىلعان كونستيتۋتسيوناليزم قاعيداتتارىنا, حالىقتىڭ پىكىرىن جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى كەڭىنەن ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنداعى جاڭا پاراقتى اشتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن بۇكىلحالىقتىق تالقى­لاۋ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلىپ وتىرعان ءاربى­رى قاداۋ-قاداۋ مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەردىڭ ءمان-ماعىنا­سىن تەرەڭىنەن تۇيسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى, سول تالقىلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا الداعى رەفورمانىڭ كەسكىن-كەلبەتى تۇپكىلىكتى ايقىندالدى. قابىلدانعان جاڭالىقتاردىڭ اي­رىق­شا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەل پرەزيدەنتى زاڭدى رەسپۋب­ليكا كونستيتۋتسياسىنا, ونىڭ ىشىندە كونس­تيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇندى­لىق­­تارعا جانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبە­گەيلى پرينتسيپتەرىنە, ونى باسقارۋ نى­­سا­نىنا سايكەستىگىنە تەكسەرۋ تۋرالى كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جولدادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭنىڭ كونس­­تي­تۋتسياعا سايكەس كەلەتىنىن جانە جو­­­عا­­­رىدا اتالعان ينستيتۋتتار مەن قۇن­­­دى­­لىق­تارعا نۇقسان كەلتىرمەيتىنىن راس­­تادى. ەلىمىزدىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرى دە جوعارى باعا بەرۋدە. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇ­قىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋرو­پالىق كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) ءوزىنىڭ 110-شى جالپى سەسسيا­سىندا قورىتىندى قابىلداپ, وندا قازاق­ستانداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس­تەر مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋ پرو­تسەسىندەگى العا باسىلعان قادام دەپ اتاپ كورسەتىلەدى. رەفورما ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا دۇرىس باعىت بەرەدى جانە ايقىن پروگرەستىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. كوميسسيانىڭ پىكىرىنشە, تۇتاس العاندا پار­لامەنتتىڭ جانە اتاپ ايتقاندا, پارلا­مەنت پالاتالارىنىڭ ءرولىن كوتەرۋ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ۇكىمەتكە بەرۋ, ونىڭ پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋ جانە باقىلاۋىندا بولۋ مەحانيزمدەرىن كۇشەيتۋ 1998 جانە 2007 جىلدارى وتكىزىلگەن بۇدان بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىن وڭ وزگەرىس بولىپ تابىلادى. زاڭنىڭ مازمۇنىنان كەلىپ تۋىندايتىنى – وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق بولىمدەرىنە ەنگىزىلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابى 3-تارما­عى­نىڭ جاڭا رەداكتسياسى ۇلتتىق قۇقىق پەن حالىقارالىق اكتىلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمى­لىندا جيناقتالعان تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعان. ەندى ول بى­لاي جازىلعان: «رەسپۋبليكا بەكىت­كەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋب­ليكا زاڭدارىنان باسىمدىعى بولادى. قازاق­ستان قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلا­تىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قول­دانىلۋ ءتارتىبى مەن تالاپتارى رەس­پۋب­ليكانىڭ زاڭناماسىندا ايقىن­دالادى». بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر رەسپۋبليكانىڭ موينىنا العان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ودان ءارى ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1993 جىلعى 31 ناۋرىزدا قوسىلعان, حالىقارالىق شارتتاردىڭ قۇقىعى تۋرالى 1969 جىل­عى ۆەنا كونۆەنتسياسىنا, اتاپ ايت­قاندا, وندا بەلگىلەنگەن «pacta sunt ser­vanda» – قولدانىستاعى ءاربىر شارت وعان قاتىسۋشىلار ءۇشىن مىندەتتى جانە ولار تاراپىنان ادال ورىندالۋى ءتيىس (26-باپ) دەگەن پرينتسيپكە ساي كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2000 جىلعى 11 قازانداعى № 18/2 جانە 2006 جىلعى 18 مامىرداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ قۇقىعى تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسى «شارت­تاردى ورىنداۋدىڭ ءتارتىبىن اي­قىن­دامايدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ ايرىق­شا كونستيتۋتسيالىق جانە زاڭ شىعارۋشىلىق قۇزىرەتىنە جاتادى جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان ءپرينتسيپى – مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەن تەڭدىگىنەن كەلىپ شىعادى» دەپ اتاپ وتىلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىن «استانا قالاسىنىڭ شەگىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجيم بەلگىلەنۋى مۇمكىن» دەگەن 3-1-تارماقپەن تولىقتىرۋ ەلوردا اۋماعىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلۋىمەن جانە ونىڭ ءتيىمدى قىزمەت ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىمەن بايلانىستى. ازاماتتىق ماسەلەلەر بويىنشا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار (10-باپتىڭ 2-تارماعى) ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تارىن شەكتەۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ءول­شەمدەرى مەن نەگىزدەرىنە (كونس­تي­تۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعى جانە 3-تارماعىنىڭ جاڭا رەداكتسيا­سى), سونداي-اق, بۇۇ شەڭبەرىندە قابىل­دانعان حالىقارالىق اكتىلەرگە سايكەس كەلەدى. ماسەلەن, ازاماتتىعى جوقتىق­تى قىسقارتۋ تۋرالى 1961 جىلعى 30 تامىزداعى كونۆەنتسيادا مەملەكەت كەز كەلگەن ادامدى ۇلتتىق زاڭنامادا كوزدەلگەن نەگىزدەر بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, ەگەر بۇل ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى وسى مەملەكەتتىڭ ومىرلىك ماڭىزى مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرەتىن بولسا, ءوزىنىڭ ازاماتتىعىنان ايىرۋعا قۇقىلى, دەپ اتاپ كورسەتىلگەن (8-باپ). ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسيا­سى­نىڭ فرانتسيانىڭ «ۇلتتى قورعاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندىسىندا (106-شى سەسسياسىندا قابىلدانعان), مەملەكەتتىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زالال كەلتىرگەن جاعدايلاردا ازاماتتىقتى جوعالتۋ حالىقارالىق قۇقىققا ساي ۇلت­تىق زاڭنامامەن كوزدەلۋى مۇمكىن. مەم­لەكەتتەر بۇل شارانى ەرەكشە جاعداي­لاردا عانا جانە ازاماتتىعى جوقتىق­تى قىسقارتۋ تۋرالى 1961 جىلعى 30 تامىزداعى كونۆەنتسيانىڭ 8.3.-بابىنىڭ تىكەلەي تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ قول­دانۋى مۇمكىن. ۆەنەتسيا كوميسسيا­سى اتاپ وتكەندەي, قوسالقى سانكتسيا رەتىندە ازاماتتىقتان ايىرۋ مەملە­كەت­تىك كەڭەستىڭ شەشىمىن ورىنداۋ ماقسا­تىن­داعى دەكرەتپەن ەمەس, سوتپەن نەمەسە قىل­مىستىق ىستەر جونىندەگى سۋديامەن, نە بولماسا تەرروريستىك ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان سۋديا­مەن قولدانىلۋعا ءتيىس. قازاق­ستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 10-بابى 2-تار­ما­عىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى ۆەنە­تسيا كوميسسياسىنىڭ وسى اتالعان ۇسى­نىس­تارىن ەسكەرە وتىرىپ تۇجىرىمدالعان. كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 2-تار­ماعىنا ەنگىزىلگەن, ۇلتارالىق تاتۋ­لىق­تى عانا ەمەس, كونفەسسياارالىق تا­تۋلىق­تى دا بۇزاتىن كەز كەلگەن ارەكەت كونس­تيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلادى, دەگەن تولىقتىرۋ قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم سەكىلدى رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنىڭ (كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى) مازمۇنىنان قيسىندى تۇردە تۋىندايدى جانە ءتۇرلى ۇلتتار مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋىنە نەگىزگى زاڭنىڭ 5-بابى­نىڭ 3-تارماعىندا, 14-بابىنىڭ 2-تار­ماعىندا, 20-بابىنىڭ 3-تارماعىندا جانە 40-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن وزگە دە كەپىلدىكتەردى تولىقتىرا تۇسەدى. زاڭمەن ايرىقشا قورعالاتىن كونستي­تۋ­تسيالىق قۇندىلىقتار تىزبەسى كەڭەيتىل­گەن: «كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەم­لەكەتتiڭ تاۋەلسىزدىگى, رەسپۋبليكانىڭ بiرتۇ­تاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى, ونى باسقارۋ نىسانى, سونداي-اق, تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبە­گەي­لى پرين­تسيپتەرى جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلبا­سىنىڭ مارتەبەسى وزگەرمەيدى» (كونس­تي­تۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعى). كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ شەشى­مىندە اتاپ وتكەندەي, سول ارقىلى, ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى مەن جەكە قاسيەتتەرى ارقاسىندا ەگەمەن قازاق­ستاننىڭ, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى زاڭ­نىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارى جانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبە­گەي­لى پرينتسيپتەرى قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا شەشۋشى ۇلەس قوسقان; قازاق­ستان­نىڭ بىرلىگى, كونستيتۋتسياسى, ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جاڭا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ نە­گىزىن سالۋشى رەتىندەگى تاريحي ميس­سياسى كونستيتۋتسيالىق جولمەن راستالادى. زاڭدا كونستيتۋتسياعا ەنگىزى­لەتىن وزگەرىستەردى رەسپۋبليكالىق رەفە­رەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا شىعارعانعا دەيىن ولاردىڭ بۇل تالاپقا سايكەستىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىن مىندەتتى تۇردە الۋ قاراستىرىلعان. تۇزەتۋلەر ارقىلى مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋشىلىق الەۋەتى ەداۋىر كۇشەيتىلگەن. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە كۇشىنە ەنگەن زاڭدى نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىنى كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە قاراۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جولداۋعا قۇقىق بەرىلۋى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن تۇ­تاس­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسى­مەن بايلانىستىرىلادى, ال بۇل كونس­تي­تۋتسيانىڭ 40-بابىندا بەكىتىلگەن مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇ­قىقتىق مارتەبەسىنەن كەلىپ تۋىندايدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس شەشىمدەرىنە قارسىلىق ءبىلدىرۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان جانە ولار­دى قاراۋدىڭ ءتارتىبى مەن سالدارىن رەتتەگەن كونستيتۋتسيانىڭ 73-با­بىنىڭ 4-تارماعى مەملەكەت باسشى­سىنىڭ باستاماسىمەن الىنىپ تاستالدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى كۇشەيتۋگە باعىتتالىپ قابىلدانعان بۇل شەشىمدى ءبىز رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى تاراپىنان كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسكە بىلدىرىلگەن جوعا­رى سەنىم دەپ قابىلدايمىز, كونس­تيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى ەسەلەنىپ, قىزمەتىنە قويى­­لاتىن تالاپ كۇشەيە تۇسەتىنىن ونىڭ ۇجىمى تەرەڭ تۇسىنەدى. شەتەل­دىك سا­راپشىلاردىڭ كوپشىلىگى اتاپ ءوت­كەن­دەي, بۇل كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋ­لەردىڭ ارقا­سىندا قازاقستاننىڭ كونس­تي­­تۋتسيالىق كەڭەسى ەندى ءوزىنىڭ قۇزى­رەتى بويىنشا ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ءبىر­قا­تارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتارىمەن تەڭەستى. رەسپۋبليكاداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق ءمار­تەبە بەرۋ, ونى تاعايىنداۋ مەن قىز­مەتىنەن بوساتۋدىڭ ءتارتىبىن رەتتەۋ كونس­تيتۋتسيانىڭ 1-بابى 1-تارماعىنىڭ جانە 12-بابى 2-تارماعىنىڭ قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قا­زىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, دەگەن ەرەجەلەرىنە ساي كەلەدى. ومبۋدسمان تۋرالى ەرەجەلەر مىناداي بىرقاتار ەلدەردىڭ: البانيانىڭ (60-63-باپتار), اۆستريانىڭ (148ا-148-باپتار), حورۆاتيانىڭ (93-باپ), ەستونيانىڭ (139-145-باپتار), فين­ليانديانىڭ (108-113-باپتار), گرۋزيانىڭ (43-باپ), ۆەنگريانىڭ (43/ۆ-باپ), پول­شانىڭ (208-212-باپتار), رۋمىنيانىڭ (58-60-باپتار), رەسەيدىڭ (103-باپ), سلو­ۆاكيانىڭ (151ا-باپ), سلوۆەنيانىڭ (159-باپ), يسپانيانىڭ (54-باپ), شۆەتسيانىڭ (13-تاراۋ, 6-باپ) جانە ت.ب. ەلدەردىڭ كونس­تيتۋتسيالارىندا بار. ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى تۋرالى قو­رىتىندىسىندا (2007 جىل) ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مەكە­مەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدەگى كەپىل­دىك­تەرگە يە بولۋعا ءتيىس, بۇل كەپىلدىك­تەر­دە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مە­كە­مەسىنىڭ سيپاتتاماسى مەن وكى­لەتتىگىنىڭ ءمان-جايى جانە تاعايىندالۋىنىڭ نە­گىزگى شارتى رەتىندە بۇل ادامنىڭ اي­قىن كوپشىلىك داۋىسپەن پارلامەنتتە سايلانۋى كوزدەلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتتىگىنە كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيتىلۋى, اتاپ ايتقاندا, جوعارى ءبىلىمى بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى تالاپتىڭ ەنگىزىلۋى (زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 5-تارماعى) نەگىزدى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2004 جىل­عى 9 ساۋىردەگى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلى­سىندا, وزدەرىنىڭ باسەڭ سايلاۋ قۇقىعىن ىسكە اسىراتىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا كونس­تيتۋتسيادا قويىلاتىن تالاپ سايلاۋ­شى­لاردىڭ قالعان كوپشىلىگىنە قاراعاندا ەداۋىر جوعارى, ويتكەنى ولار زاڭ شىعارۋ جانە مەملەكەتتىك ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالايدى, دەپ تۇسىندىرىلگەن. زاڭمەن پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءرولىن, دەربەستىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەردى پرە­زي­دەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ جانە ۇكىمەت­تىڭ اراسىندا قايتا ءبولۋ ارقىلى پرە­زي­دەنتتىك باسقارۋ نىسانىن دەموكرا­تيا­لىق جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 49-بابىنىڭ جاڭار­تىلعان 1-تارماعىنا سايكەس پارلامەنت – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شى­عارۋ بيلىگiن جۇزەگە اسىراتىن رەس­پۋب­ليكانىڭ ەڭ جوعارى وكiلدi ورگانى». بۇل ماڭىزدى ەرەجە مەملەكەت باسشىسىنىڭ زاڭدار, زاڭ كۇشى بار جارلىقتار شىعارۋ جونىندەگى; پارلامەنت ولاردى وزىنە بەرگەن جاعدايدا زاڭ شىعارۋ وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى, سونداي-اق, ۇكى­مەتكە زاڭ جوباسىن پارلامەنت ءماجى­لىسىنە ەنگىزۋدى تاپسىرۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ وكى­لەت­تىكتەرىنەن (كونستيتۋتسيانىڭ 45-بابى­نىڭ 2-تارماعى, 61-بابىنىڭ 2-تار­ماعى, كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابى­نىڭ 3) تارماقشاسى) باس تارتۋى ارقى­لى ناقتىلاندى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋب­ليكا پرەزيدەنتىنىڭ زاڭدار جوبالارىن قا­راۋ­­دىڭ باسىمدىعىن بەلگiلەۋگە قۇ­قىعى ساق­تالادى, بۇل ءتيىستى زاڭ جوبالارى ءبى­رىنشى كەزەكتەگى تارتىپپەن ەكى اي ءىشىن­­دە قابىلدانۋعا ءتيىس ەكەنىن بiلدi­رەدi (كونس­تيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 2-تارماعى). زاڭمەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۇكى­مەتتى جاساقتاۋداعى ءرولى كەڭەيتىلدى. پرەمەر-مينيستر پارلامەنت ءماجى­لىسىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن مەم­لەكەت باسشىسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كانديداتۋرالارى تۋرالى ۇسىنىس ەن­گى­زەدى. پرەزيدەنت قىزمەتكە دەربەس تا­عايىن­­داپ, قىزمەتتەن بوساتاتىن سىرت­­قى ىستەر, قورعانىس جانە ىشكى ىستەر مينيستر­لەرى لاۋازىمدارى ءۇشىن وزگەشەلىك كوز­دەلگەن (كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابى 3) تار­ماقشاسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى). ۇكىمەتتىڭ جاڭادان سايلانعان پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىندا ءوز وكىلەت­تىگىن دوعارۋىن بەلگىلەيتىن نورما وتە ماڭىزدى جاڭالىق بولىپ تابىلادى (كونستيتۋتسيانىڭ 70-بابىنىڭ 1-تار­ماعىنا وزگەرىس), ۇكىمەت ماجىلىستە وكىل­دىگى بار ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندى ءتۇر­دە قاتىسۋىمەن قۇرالاتىن جاعدايدا بۇل ابدەن قيسىندى. پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ ۇكىمەتتىڭ جانە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلايتىن وكىلەتتىكتەرى ەداۋىر كۇشەيتىلدى. وسى ماقساتتا, ۇكى­مەت ءوزىنىڭ قىزمەتىندە رەسپۋبليكا پرە­زيدەنتىنىڭ دە, پارلامەنتتىڭ دە ال­دىندا جاۋاپتى دەپ بەلگىلەندى. پرە­مەر-مينيستر ەندى بۇدان بىلاي ۇكى­مەت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ءجو­نىندە جانە ونىڭ اسا ماڭىزدى بارلىق شەشىمدەرى جونىندە پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, پارلامەنتكە دە بايانداپ وتىرۋعا ءمىن­دەتتى. پارلامەنت پالاتالارىنا ۇكى­مەت مۇشەسىنىڭ ەسەبىن تىڭداۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەت مۇشەسى رەسپۋبليكا زاڭدارىن ورىنداماعان جاعدايدا پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكى كوپشىلىك داۋسىمەن ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە ءوتىنىش جاساۋ قۇقىعى بەرىلدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ۇكىمەت پەن پرەمەر-مينيستر اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ, نە قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ قۇقىعى الىنىپ تاستالدى, بۇل ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگىن, سونىمەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتىلاتىن بارلىق ورگاندار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى ۇكىمەتكە بەرىلدى, ولاردى ۇكىمەت رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنىڭ كەلىسىمىمەن ىسكە اسىراتىن بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ 86-بابىندا جاڭا تالاپ ەنگىزىلگەن, وعان ساي ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى پرەمەر-مينيسترمەن جانە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءتورا­عا­لارىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن توق­تاتادى, بۇل, وسىنداي شەشىم قابىل­داۋ كەزىندە ونىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تال­عان القالىلىق ەلەمەنتتەرى پايدا بو­لادى دەگەندى بىلدىرەدى. وزگە اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىس­تەر­دىڭ اكىمدەرىن قىزمەتكە تاعايىنداۋدىڭ نەمەسە سايلاۋدىڭ, سونداي-اق, قىزمەتىنەن بوساتۋدىڭ ءتارتىبىن ايقىنداۋ وكىلەتتىگى بەلگىلى ءبىر شامادا مەملەكەت باسشىسىنان پارلامەنتكە بەرىلەدى, پارلامەنت ونى زاڭ قابىلداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. رەفورما سوت جۇيەسى مەن پروكۋرا­تۋ­رانىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن رەتتەيدى. كونستيتۋتسيانىڭ 79-بابىنىڭ 3-تارماعىندا رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ سۋديالارىنا قويىلاتىن تالاپتار كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالادى دەپ بەلگىلەنگەن. نەگىزگى زاڭنىڭ 81-بابىنىڭ جاڭا رە­­داكتسياسى جوعارعى سوتتىڭ فۋنكتسيا­­لارىن ناقتىلاۋدى كوزدەيدى – جەر­­گىلىكتى جانە باسقا دا سوتتاردىڭ قىز­مەتىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ەرەجەنىڭ ورنىنا, جوعارعى سوت زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا ءوزىنىڭ سوت­تى­لىعىنا جاتاتىن سوت ىستەرىن قارايدى, دەپ ايقىندالعان. بۇل ورايدا رەسپۋبليكا پرەزي­دەن­تىنىڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىن­دايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى; حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىز­عىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى; مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى فۋنكتسيالارى ساقتالادى (كونستيتۋتسيانىڭ 40-بابى). كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابى 1-تار­ما­عىنىڭ قابىلدانعان رەداكتسياسىندا پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا زاڭدا بەلگىلەنگەن شەكتە جانە نىسانداردا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى دەپ بەكىتىلگەن, سونداي-اق, سوتتا مەملەكەتتىڭ مۇددەسiن بiلدiرەدi جانە مەملەكەت اتىنان قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرادى دەپ تىكەلەي كورسەتىلگەن. سول ارقىلى, پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ سۇلباسى ناقتىراق ايقىندالىپ, ونىڭ شەكتەرى زاڭدا ايقىندالاتىن بولادى. بۇل كونستيتۋتسياعا قايتا-قايتا تۇزە­تۋلەر ەنگىزبەي-اق, پروكۋراتۋرا وكىلەت­تى­گىنىڭ كولەمىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل شارالاردىڭ ءبارى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ كەزىندە وقتىن-وقتىن تۋىنداپ وتىراتىن پروبلەمالاردى الىپ تاستاۋعا, سونداي-اق, قايتا وزگەرتۋلەردى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق نەگىز جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكى­لەت­تىكتەردى قايتا ءبولۋ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اتاپ وتكەندەي, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ نەگىزدەرىنە جانە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىڭ باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى رەتىندەگى مارتەبەسىنە نۇقسان كەلتىرمەيدى. بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعا­رىل­عان تۇزەتۋلەردىڭ ءبارى بىردەي قابىلدانعان جوق. قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى تەرىس قابىلداعانىن ەسكەرە وتىرىپ, مەم­لەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا وزگەرىستەردى الىپ تاستاۋ جانە ونىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىن ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل باپقا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر زاڭ تۇر­عىسىنان دۇرىس بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ۆەنەتسيا كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورى­تىندىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا مەنشىك قۇقىعى ماسەلەلەرى بويىن­شا تۇزەتۋلەردىڭ پارلامەنتكە ەنگى­زىلەر تۇستا الىنىپ تاستالعانىنا وكى­نىش ءبىل­دىردى, ونىڭ ەسەپتەۋىنشە, بۇل تۇزە­تۋ­لەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى پارلامەنتتە ءسوز سويلەپ تۇرىپ, بۇل ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن ءجۇر­گىزۋ, ءسويتىپ بارىپ ءبىر ورتاق مامىلەگە كەلۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان بولاتىن, سودان كەيىن ءتيىستى شارالار ايقىن­دالاتىن بولادى. جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالار تۇر­عىسىنان العاندا, قازاقستاننىڭ قا­زىرگى دامۋى جاعدايىندا كونستيتۋ­تسيو­ناليزمنىڭ يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىن, ولاردىڭ تارالۋ دەڭگەيى مەن ۇلتتىق زاڭنامادا ىسكە اسىرىلۋ ديناميكاسىن تەرەڭ ءتۇيسىنۋ قاجەت. بۇل قۇقىقتىق پوستۋلاتتار ىسكە اسۋىنىڭ نەگىزگى نىسانى رەتىندە كونستيتۋتسيا تۇبەگەيلى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ەڭ جوعارى ساياسي-قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى, سوندىقتان جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە جانە مەملەكەت دامۋىنىڭ قاجەتتىلىگىنە سايكەس ونى ودان ءارى جەتىل­دىرىپ وتىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىڭ نەگىز­گى زاڭىنىڭ مازمۇنىندا جالپى ادامي دا, ۇلتتىق تا اسىل مۇراتتار كورسە­تىلىپ, قوعام مەن مەملەكەت تىرشىلىگىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە وزگە دە سالالارداعى سۇرانىستارىنا ساي بولۋعا ءتيىس. 25 قاڭتاردا حالىققا ارناعان ءۇن­دەۋىندە مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن: «رەفورمالار باعدارلاماسى – بۇل قازاقستان قاي باعىت­تا بارادى دەگەن سۇراققا ءبىزدىڭ جاۋا­بىمىز. جاۋاپ ايقىن ءارى دايەكتى – دەمو­كراتيالىق دامۋ جاعىنا». يگور روگوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى