شەكتەن تىس شىعىندارعا جول بەرىلمەۋى كەرەك

كەشە پارلامەنت سەناتىندا «تەڭگەرىمدى جانە اشىق بيۋدجەت – ەلدىڭ تابىستى جانە تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەپىلى» تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ بولدى. وعان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. سەنات سپيكەرى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىرىن­شى كەزەكتە مەملەكەت باسشى­سى بيىلعى جولداۋى ارقىلى ماك­روەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندە بيۋد­جەت شىعىستارىنىڭ ءتيىمدى­لىگىن بارىنشا ارتتىرۋدى تاپ­سىرعانىنا, سونداي-اق, قارا­جات­تى ناقتى ەكونوميكاعا جەدەل ءارى دەر كەزىندە جەتكىزۋ ءمىن­دەتىن العا قويعانىنا نازار اۋدار­دى. سونىمەن قاتار, سەنات توراعاسى بيۋدجەت شىعىستارىنا ىجداعاتتىلىقپەن قاراۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. «بيۋدجەت شىعىستارى ابدەن ويلاستىرىلىپ, قاراجات, شىن مانىندە, مۇقتاج سالالارعا جىبە­رىلۋى ءتيىس. شەكتەن تىس شى­عىن­دارعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. يميد­جدىك سيپاتتاعى جوبا­لارعا جۇم­سالاتىن ەداۋىر شىعىننىڭ كولەمىن ايتارلىقتاي قىسقارتىپ, مۇمكىن بولعان جاعدايدا مۇلدەم توقتاتۋ قاجەت. مەملەكەتىمىزدىڭ سالىق ساياساتى دا قازىرگى زامان­داعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن, سالىق ساياساتى ىسكەرلىك بەلسەن­دىلىكتى ىنتالاندىرىپ, كىرىستەر­دىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ, شاعىن ءجا­نە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كور­سەتۋى قاجەت. سونداي-اق, ءتيىم­دى­لىگى تومەن سالىقتىق جەڭىلدىك­تەر­د­ى قايتا قاراۋ كەرەك», – دەدى ق.تو­قاەۆ. سەنات توراعاسى ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى بىرقاتار ماسەلەلەر تۇرعىسىندا دا ءسوز قوزعادى. «ءبىز بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ارتتىرۋ بويىنشا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تاراپىنان ايتارلىقتاي قايتارىم كۇتۋىمىز زاڭدى. ۇلتتىق كومپانيالار ءتۇسىم اكەلۋدىڭ ورنىنا تۇتىنۋ جاعىن ارتتىرۋعا بەيىم. ۇكىمەت بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەي قالۋ جاعدايلارىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا ەلەۋلى جۇمىس جۇرگىزۋى ءتيىس. بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى احۋالىندا قاراجاتتىڭ تۇراقتى تۇردە يگەرىلمەۋ جاعدايلارىنا مۇلدەم جول بەرىلمەۋى قاجەت. بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ بۇگىنگى تۇيتكىلدەردى جەدەل شەشۋگە ارنالعان تۇراقتى قارجى كوزىنىڭ بولۋى ەسەبىنەن ۇزاق مەرزىمدەگى بولاشاقتا ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتۋگە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتساق, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى ۇكىمەتتى بوساڭسىتادى», – دەدى توراعا. سەنات سپيكەرى ەلىمىزدىڭ ەكو­نوميكاسىن وزگەشە جاعداي­لارعا بەيىمدەپ دامىتۋدىڭ, ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەلىن جاساۋدىڭ جانە باسەكەلەستىك پەن نارىق جاعدايىندا «شامامىزعا قاراي» ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋ قا­جەت­تىگىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن دە جەت­كىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پرە­زي­دەنت ۇسىنعان ءۇشىنشى جاڭعى­رۋدىڭ ماقساتى دا وسى ستراتە­گيالىق مىندەتتى كوزدەيدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ق.توقاەۆ بيۋد­جەتتىڭ مۇناي باعاسىنا تاۋەل­دى­لىگىن تومەندەتۋ, سالىق­تىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسار­تۋ, بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتاي­لان­دىرۋدىڭ قۇرىلىمىنا كوشۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاسىن تابۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇدان كەيىن قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ «جاڭا مىندەتتەر جاعدايىندا مەملەكەتتىك قار­جىنىڭ اشىقتىعى مەن تەڭگە­رىم­دىلىگى» تاقىرىبىندا باياندا­ما جاسادى. ءوز سوزىندە ب.سۇل­تانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تiڭ كiرiس بولiگiن ارتتىرۋ بويىن­شا شارالار جوسپارى ازىرلەن­گەنىنە, مەملەكەتتiك اكiمشiلiك با­قىلاۋدى تومەندەتۋ ماقساتىندا مينيسترلىك بيۋدجەت پەن سالىق سالاسىندا «حالىقتىق باقىلاۋدى» بەلسەندi تۇردە پايدالانىپ وتىر­عانىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىرگى كەزدە مي­نيسترلىك مەملەكەتتىك قارجىنى كىرىستەر مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ با­عىت­تارى بويىنشا جاڭعىرتۋ بارى­سىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگى­زۋدە. بۇل باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ ءىجو-ءنىڭ سالىق سىيىمدىلىعىن كەڭەيتۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارىن جاقسارتۋ, سىرتقى ساۋدا اينالىمىن جىلدامداتۋ, ەكو­نوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇدان باسقا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ءبىر بولىگىن, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى قاعيداتىن قولدانا وتىرىپ, باسەكەلەس ورتاعا بەرۋ مۇمكىندىگى قارالۋدا. ال ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترى (ۇەم) تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سەناتورلار نازارىنا «مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ شەڭبەرىندە فيسكالدى سايا­سات­تىڭ نەگىزگى باعىتتارى» تا­قى­رى­­بىنداعى بايانداماسىن ۇسىن­دى. مينيستر فيسكالدى ساياسات سالاسىنداعى ۇەم قىزمە­تى بيۋدجەت شىعىندارى ءتيىمدى­لىگىن ارتتىرۋعا جانە ۇلتتىق قور اكتيۆ­تەرىن ساقتاۋعا باعىتتالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ول ءۇستى­مىزدەگى جىلى سالىق ساياساتىن جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلارعا كەلتىرۋ ماقساتىندا جاڭا سالىق كودەكسى ازىرلەنەتىنىن ايتا كەلىپ: «سالىق جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ باستى ماقساتى بيۋدجەت كىرىس­تەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساق­تاۋ جانە جاڭا كەن ورىندارىن ءازىر­لەۋگە ينۆەستيتسيالاردى كوبەيتۋ جولىمەن ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەك­تيۆادا بيۋدجەت تۇسىمدەرىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. قۇنعا قوسىل­عان سالىقتى تولەۋ, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندى شوت-فاكتۋ­رالاردى ەنگىزۋ, ققس بويىنشا جەكە جەڭىلدىكتەردى جويۋ ارقىلى تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ شارالارى قابىلداناتىن بولادى», – دەدى مينيستر. پارلامەنتتىك تىڭداۋدا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ايگۇل مۇ­حامەتكارىم, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى شولپان يل­مۇحانبەتوۆا, «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى نۇرجان التاەۆ جانە «ساندج» زەرتتەۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى جانار جاندوسوۆا ءسوز الىپ, تاقىرىپقا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»