مىس ايدىنىنداعى «التىن ارالدا» الىنادى
قولعا قالام الۋعا تۇرتكى بولعان ارىپتەس سۇڭعات ءالىپبايدىڭ «الەمدەگى ەڭ قىمبات مەتالل» دەگەن ماقالاسى («ەق», 6 ناۋرىز, 2017 جىل). ءبىز دە بىلەتىنىمىزبەن بولىسكەندى ءجون كوردىك.
التىن اۋىزعا الدىمەن تۇسەدى, ءابدەن ۇيرەنىپ قالعاندىقتان. ايتپەسە, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ءتورتىنشى جىلى تۇساۋى كەسىلگەن بۇل كاسىپورىندى «جاقۇت ارالىنا» بالاساق تا جاراسار ەدى. جارقىن بولاشاقتىڭ جالاۋىن جەلبىرەتكەن وركەندى ءوندىرىس وشاعىندا جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ مەتالى وندىرىلەدى. ول – وسمي.
مىستىڭ قۇنىن كەمىتكىم كەلمەيدى. ونىمەن ماقتانعان ورىندى. قازىر كوسەگەنى كوگەرتىپ وتىرعان سول ساف التىنداي سارى مىس. ەندى ەپتەپ ەسەپكە جۇگىنەيىك. مىستىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسى ءبىرشاما بەلگىلى. ال رەنيدىڭ تونناسى ەمەس, كيلوسىنىڭ ءوزى ونى ون وراپ الاتىن كورىنەدى. وسمي تازا عالامات! ول توننا, كيلو, گرامم ەمەس, ميلليگراممەن ءولشەنەدى.
قۇنىنا قاتىستى الداعى ماقالادا از ايتىلماپتى. سوندىقتان, تامسانا بەرمەي, نەگىزگى اڭگىمەگە كوشەيىن. ءتاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا قونعان جاس مەملەكەت ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق ءمۇددەنى قوزعاۋعا قاتىستى كەن قۇرامىندا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى مەتالدى ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ مەملەكەت باقىلاۋىندا بولعانىن كوزدەدى.
ۇكىمەت 1995 جىلعى 26 مامىرداعى №748 قاۋلىسىمەن جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنداعى سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ نەگىزىندە «جەزقازعانسيرەكمەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇردى. سول جىلى قىركۇيەكتە رەسمي ءتۇردە تۇساۋى كەسىلدى. ال 1997 جىلى قاڭتاردا جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن كاسىپورىن قاتارىنا قوسىلدى.
مىس ايدىنىنداعى «التىن ارال» دەپ ءاسپەتتەپ وتىرعان ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى – شيكىزاتتىڭ قۇرامىنداعى رەني مەن ءوسميدى ايىرىپ الۋ. ول ءونىم تاياۋداعى جانە شالعايداعى شەت ەلگە شىعارىلادى. ونى اقش, ەۋروپا مەن ازياداعى تۇتىنۋشى وتقا ءتوزىمدى تاۋار شىعارۋعا, عارىش پەن اۆيا ونەركاسىبىنە, بيومەديتسينالىق جابدىق جاساۋعا, مۇناي وندىرىسىنە پايدالانادى.
جالپى, جەزقازعان كەنىنەن رەني مەن وسمي الۋعا بولاتىنى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلىنان بەلگىلى. بىراق, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قاي سالاسىندا قولدانىلاتىنى بەيمالىم ەدى, سوندىقتان وندىرىستىك جولعا قويىلمادى. سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ ءوزى رەنيدىڭ كۇنى تۋعان سوڭ, 1976 جىلى اشىلدى. ول وندىرەتىن نەگىزگى ءونىم امموني پەررەناتى – رەني تۇزى. ال وسمي مەن رەنيدىڭ تىركەسىپ جۇرەتىنى عىلىمي ورتاعا ءمالىم.
الەمدەگى رەني قورىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى جەزقازعان ايماعىندا شوعىرلانعان. مۇنداي كەن قىرتىسىنىڭ ءتۇزىلۋى ءۇشىن ونداعان ميلليون جىل قاجەت ەكەن. ەندەشە, قانداي بايلىقتى باسىپ جۇرگەنىڭىزدى ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز. 1995 جىلى مامىردا «وسمي-187» يزوتوپى ءدۇنيەگە كەلدى. ونىڭ «كىندىك شەشەسى» – جەزقازعاندىقتار.
ادالىن ايتسام, جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇرگەن وسى عۇمىرىمدا سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ كورمەپپىن. جالعىز مەن ەمەس, جالپى قولىنا قالام ۇستاعان قاۋىم كوپشىلىگىندە مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ اۋماعى اتشاپتىرىم وندىرىستىك الاڭىنداعى شيحتا دايىنداۋ, بالقىتۋ مەن ەلەكتروليزدەۋ بۋىنىنان قايتاتىن. كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنا دا ونشا اياق باسپايتىن.
سوڭعىسىنا سيرەك بارۋدىڭ سەبەبى بەلگىلى. بىرىنشىدەن, العاشقى ءۇش تسەحتى اينالدىرساڭ جەتىپ جاتىر, مەتاللۋرگتەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن مىس ءوندىرۋ تۋرالى مول مالىمەت جيناپ الاسىڭ. ەكىنشىدەن, كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ قولقانى اتقان گازى مەن كەڭسىرىگىڭدى قاڭسىتاتىن جاعىمسىز يىسىنە كىم قۇمارتا قويسىن؟!
ال سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ وزىندىك «قۇپياسى» بار بولاتىن. ايتەۋىر, وندا باعالى مەتالل وندىرەتىنىن جورامالدايمىز. بىلەتىندەر «ون ءتورت ءتۇرلى سيرەك ەلەمەنت ايىرىپ الىناتىن كورىنەدى» دەسە, كەيبىرەۋ ول كورسەتكىشتى جيىرمادان اسىرىپ تاستايتىن. ولار قانداي مەتالل؟ ءبىز ءۇشىن, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, التىن مەن كۇمىستى العا تارتسا, جەتىپ جاتاتىن.
وسى كۇنگى ءوسميدىڭ ول كەزدە اتى دا ەستىلمەيتىن. قىسقاسى, «قۇپيا» ءوندىرىستىك بۋىنعا بايلانىستى ساۋالدى, قان الارداي قادالعاندى كاسىپورىن باسشىلىعى دا ۇناتا قويمايتىن. سوسىن «سيرەك مەتالل تسەحى بالەن ايدىڭ جوسپارىن ءپالەن پايىز اسىرا ورىندادى» دەگەن سيپاتتاعى «شايناپ بەرگەن» مالىمەتپەن شەكتەلەتىنبىز.
توقىراۋدىڭ توپالاڭىنداعى قيىندىقتىڭ قۇرىعى بۇل كاسىپورىننىڭ دا موينىنا ءتۇستى. امموني پەررەناتىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى قۇنى قۇلدىراپ ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ سان-ساپالاق سەبەبى بولعان شىعار, سونىڭ بىرەۋى مىناۋ: «قىزىل يمپەريانىڭ» قۇلاپ, «مىزعىماس وداقتىڭ» ىدىراعانى, ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ بوساڭسۋى وڭايعا سوقپادى.
ارقايسىسى جەكە كۇنكورىستىڭ قامىنا كىرىسكەندە «قالتاسى جۇقارعان» كوپتەگەن دەربەس رەسپۋبليكا بۇرىن قويمادا ساقتاپ كەلگەن قىمبات مەتالدى شىتىرلاتىپ ارزانعا ساتا باستادى. مۇنداي قولايلى ءساتتى شەتەلدىك الپاۋىت قالاي قاپى جىبەرسىن, ءبىرشاما قور جيناپ الدى. سوسىن «ارزانعا بەرسەڭ الامىن, بەرمەسەڭ وكپە جوق» دەگەننىڭ كەرىن كەلتىرىپ كەرگىدى.
ال نەگىزگى تۇتىنۋشىسى جاپونيا, گەرمانيا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا بىرقاتار ەلىندە تابان تىرەگەن, ءوزى الەمدەگى رەني قورىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى شوعىرلانعان جەزقازعان ايماعىندا ورنالاسقان ءارى جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن كاسىپورىنعا قالىپتاسقان بۇل جاعداي وڭايعا سوقپادى. ءوندىرىس كولەمى ىقشامدالعاسىن كەيبىرەۋ قىسقارتۋدىڭ «قارا ءتىزىمىنە» ءىلىندى.
ءوندىرىستىڭ «وتىن ءوشىرىپ الماۋ» ءۇشىن «مۇمكىن» دەگەن نارسەنىڭ ءبارى جاسالدى. الىستاعى الپاۋىتتىڭ جيناپ العانى قاشانعا جەتسىن, وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا قاراي كاسىپورىن ءونىمىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ, باعاسى الەمدىك نارىقتا قايتا كوتەرىلدى. جۇمىس جاندانىپ جۇرە بەردى...
الىبەك ءابدىراش,
جۋرناليست
جەزقازعان
قولعا قالام الۋعا تۇرتكى بولعان ارىپتەس سۇڭعات ءالىپبايدىڭ «الەمدەگى ەڭ قىمبات مەتالل» دەگەن ماقالاسى («ەق», 6 ناۋرىز, 2017 جىل). ءبىز دە بىلەتىنىمىزبەن بولىسكەندى ءجون كوردىك.
التىن اۋىزعا الدىمەن تۇسەدى, ءابدەن ۇيرەنىپ قالعاندىقتان. ايتپەسە, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ءتورتىنشى جىلى تۇساۋى كەسىلگەن بۇل كاسىپورىندى «جاقۇت ارالىنا» بالاساق تا جاراسار ەدى. جارقىن بولاشاقتىڭ جالاۋىن جەلبىرەتكەن وركەندى ءوندىرىس وشاعىندا جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ مەتالى وندىرىلەدى. ول – وسمي.
مىستىڭ قۇنىن كەمىتكىم كەلمەيدى. ونىمەن ماقتانعان ورىندى. قازىر كوسەگەنى كوگەرتىپ وتىرعان سول ساف التىنداي سارى مىس. ەندى ەپتەپ ەسەپكە جۇگىنەيىك. مىستىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسى ءبىرشاما بەلگىلى. ال رەنيدىڭ تونناسى ەمەس, كيلوسىنىڭ ءوزى ونى ون وراپ الاتىن كورىنەدى. وسمي تازا عالامات! ول توننا, كيلو, گرامم ەمەس, ميلليگراممەن ءولشەنەدى.
قۇنىنا قاتىستى الداعى ماقالادا از ايتىلماپتى. سوندىقتان, تامسانا بەرمەي, نەگىزگى اڭگىمەگە كوشەيىن. ءتاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا قونعان جاس مەملەكەت ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق ءمۇددەنى قوزعاۋعا قاتىستى كەن قۇرامىندا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى مەتالدى ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ مەملەكەت باقىلاۋىندا بولعانىن كوزدەدى.
ۇكىمەت 1995 جىلعى 26 مامىرداعى №748 قاۋلىسىمەن جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنداعى سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ نەگىزىندە «جەزقازعانسيرەكمەت» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇردى. سول جىلى قىركۇيەكتە رەسمي ءتۇردە تۇساۋى كەسىلدى. ال 1997 جىلى قاڭتاردا جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن كاسىپورىن قاتارىنا قوسىلدى.
مىس ايدىنىنداعى «التىن ارال» دەپ ءاسپەتتەپ وتىرعان ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى – شيكىزاتتىڭ قۇرامىنداعى رەني مەن ءوسميدى ايىرىپ الۋ. ول ءونىم تاياۋداعى جانە شالعايداعى شەت ەلگە شىعارىلادى. ونى اقش, ەۋروپا مەن ازياداعى تۇتىنۋشى وتقا ءتوزىمدى تاۋار شىعارۋعا, عارىش پەن اۆيا ونەركاسىبىنە, بيومەديتسينالىق جابدىق جاساۋعا, مۇناي وندىرىسىنە پايدالانادى.
جالپى, جەزقازعان كەنىنەن رەني مەن وسمي الۋعا بولاتىنى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلىنان بەلگىلى. بىراق, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قاي سالاسىندا قولدانىلاتىنى بەيمالىم ەدى, سوندىقتان وندىرىستىك جولعا قويىلمادى. سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ ءوزى رەنيدىڭ كۇنى تۋعان سوڭ, 1976 جىلى اشىلدى. ول وندىرەتىن نەگىزگى ءونىم امموني پەررەناتى – رەني تۇزى. ال وسمي مەن رەنيدىڭ تىركەسىپ جۇرەتىنى عىلىمي ورتاعا ءمالىم.
الەمدەگى رەني قورىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى جەزقازعان ايماعىندا شوعىرلانعان. مۇنداي كەن قىرتىسىنىڭ ءتۇزىلۋى ءۇشىن ونداعان ميلليون جىل قاجەت ەكەن. ەندەشە, قانداي بايلىقتى باسىپ جۇرگەنىڭىزدى ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز. 1995 جىلى مامىردا «وسمي-187» يزوتوپى ءدۇنيەگە كەلدى. ونىڭ «كىندىك شەشەسى» – جەزقازعاندىقتار.
ادالىن ايتسام, جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇرگەن وسى عۇمىرىمدا سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ كورمەپپىن. جالعىز مەن ەمەس, جالپى قولىنا قالام ۇستاعان قاۋىم كوپشىلىگىندە مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ اۋماعى اتشاپتىرىم وندىرىستىك الاڭىنداعى شيحتا دايىنداۋ, بالقىتۋ مەن ەلەكتروليزدەۋ بۋىنىنان قايتاتىن. كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنا دا ونشا اياق باسپايتىن.
سوڭعىسىنا سيرەك بارۋدىڭ سەبەبى بەلگىلى. بىرىنشىدەن, العاشقى ءۇش تسەحتى اينالدىرساڭ جەتىپ جاتىر, مەتاللۋرگتەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن مىس ءوندىرۋ تۋرالى مول مالىمەت جيناپ الاسىڭ. ەكىنشىدەن, كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ قولقانى اتقان گازى مەن كەڭسىرىگىڭدى قاڭسىتاتىن جاعىمسىز يىسىنە كىم قۇمارتا قويسىن؟!
ال سيرەك مەتالل تسەحىنىڭ وزىندىك «قۇپياسى» بار بولاتىن. ايتەۋىر, وندا باعالى مەتالل وندىرەتىنىن جورامالدايمىز. بىلەتىندەر «ون ءتورت ءتۇرلى سيرەك ەلەمەنت ايىرىپ الىناتىن كورىنەدى» دەسە, كەيبىرەۋ ول كورسەتكىشتى جيىرمادان اسىرىپ تاستايتىن. ولار قانداي مەتالل؟ ءبىز ءۇشىن, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, التىن مەن كۇمىستى العا تارتسا, جەتىپ جاتاتىن.
وسى كۇنگى ءوسميدىڭ ول كەزدە اتى دا ەستىلمەيتىن. قىسقاسى, «قۇپيا» ءوندىرىستىك بۋىنعا بايلانىستى ساۋالدى, قان الارداي قادالعاندى كاسىپورىن باسشىلىعى دا ۇناتا قويمايتىن. سوسىن «سيرەك مەتالل تسەحى بالەن ايدىڭ جوسپارىن ءپالەن پايىز اسىرا ورىندادى» دەگەن سيپاتتاعى «شايناپ بەرگەن» مالىمەتپەن شەكتەلەتىنبىز.
توقىراۋدىڭ توپالاڭىنداعى قيىندىقتىڭ قۇرىعى بۇل كاسىپورىننىڭ دا موينىنا ءتۇستى. امموني پەررەناتىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى قۇنى قۇلدىراپ ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ سان-ساپالاق سەبەبى بولعان شىعار, سونىڭ بىرەۋى مىناۋ: «قىزىل يمپەريانىڭ» قۇلاپ, «مىزعىماس وداقتىڭ» ىدىراعانى, ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ بوساڭسۋى وڭايعا سوقپادى.
ارقايسىسى جەكە كۇنكورىستىڭ قامىنا كىرىسكەندە «قالتاسى جۇقارعان» كوپتەگەن دەربەس رەسپۋبليكا بۇرىن قويمادا ساقتاپ كەلگەن قىمبات مەتالدى شىتىرلاتىپ ارزانعا ساتا باستادى. مۇنداي قولايلى ءساتتى شەتەلدىك الپاۋىت قالاي قاپى جىبەرسىن, ءبىرشاما قور جيناپ الدى. سوسىن «ارزانعا بەرسەڭ الامىن, بەرمەسەڭ وكپە جوق» دەگەننىڭ كەرىن كەلتىرىپ كەرگىدى.
ال نەگىزگى تۇتىنۋشىسى جاپونيا, گەرمانيا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا بىرقاتار ەلىندە تابان تىرەگەن, ءوزى الەمدەگى رەني قورىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى شوعىرلانعان جەزقازعان ايماعىندا ورنالاسقان ءارى جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن كاسىپورىنعا قالىپتاسقان بۇل جاعداي وڭايعا سوقپادى. ءوندىرىس كولەمى ىقشامدالعاسىن كەيبىرەۋ قىسقارتۋدىڭ «قارا ءتىزىمىنە» ءىلىندى.
ءوندىرىستىڭ «وتىن ءوشىرىپ الماۋ» ءۇشىن «مۇمكىن» دەگەن نارسەنىڭ ءبارى جاسالدى. الىستاعى الپاۋىتتىڭ جيناپ العانى قاشانعا جەتسىن, وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا قاراي كاسىپورىن ءونىمىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ, باعاسى الەمدىك نارىقتا قايتا كوتەرىلدى. جۇمىس جاندانىپ جۇرە بەردى...
الىبەك ءابدىراش,
جۋرناليست
جەزقازعان
