بالامالى قۋات كوزدەرى

ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارا ما؟ 1882 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگى. ايگىلى عالىم, ونەرتاپقىش توماس ەديسون ەلەكتر توگىن قوساتىن قوندىرعىنى بۇراپ J.P.Morgan بانكىنىڭ كەڭسەسىندە 100 شاعىن لامپانى جاقتى. تومەنگى مانحەتتەن اۋدانىندا ەديسون تۇرعىزعان شاعىن ەلەكتر ستانساسىنان جەراستى ارقىلى تارتىلعان سىممەن 110 ۆولتتىق ەلەكتر قۋاتى 59 تۇتىنۋشىعا توك جەتكىزدى. الەمدە ەلەكترلەندىرۋ ءداۋىرى ءھام وعان دەگەن تاۋەلدىلىك تە وسى كۇننەن باستالعان ەدى. ەلەكتر قۋاتىن الۋدىڭ جولى سان ءتۇرلى. ماسەلەن, كومىر­دى, مۇناي مەن تابيعي گاز­دى جانە ۋران­دى پاي­دالانۋ ار­قى­لى ءوندىرۋ – بۇل بۇ­رىن­نان قالىپتاس­قان ءادىس. سو­­نى­­مەن بىرگە, سار­قى­راما مەن اعىن سۋدان, جەل مەن كۇننەن, ءتىپتى قال­دىق­تى, ەسكى رەزەڭكە ءدوڭ­گە­لەك­تى جاعۋ ارقىلى دا ەلەك­تر ەنەر­گيا­سىن الۋعا بولادى. بۇگىن­دە ەۋرو­پا ەل­دەرىن­دەگى ەلەكتر ەنەر­گيا­سى ءون­دىرى­سىن­دە اتوم ەنەرگيا­سى­­نىڭ ۇلەسى 25 پايىزدى, كومىر 25 پا­يىز­­دى, تابيعي گاز 25 پايىزدى, سۋ ەنەر­گياسى 15 پايىزدى قۇرايدى. كە­لە­سى كورسەتكىش 4 جانە 3 پايىزبەن جەل ەنەرگياسى مەن مۇنايدان الى­نا­تىن ەلەكتر قۋاتىنا تيەسىلى. كورشىمىز رەسەيدە تابيعي گاز ەنەر­گيا ءوندىرىسىنىڭ 50 پايى­زىن, كومىر 16 پايىزىن, اتوم 17 پايى­زىن, سۋ ەنەرگياسى 15 پا­يى­زىن قام­­تا­ماسىز ەتەدى. قازىرگى كۇنى قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 74 پايىز­دان اس­تامى ورتالىق جانە ءسولتۇس­تىك اي­ماقتارداعى كومىر كەن ورىن­­دارى­نان ءوندىرىلىپ, ونىڭ 66 پا­يىزدايى ءدال سول يندۋستريا ءوڭىر­لەردىڭ وزىندەگى قاجەتتىلىككە جۇ­م­­­سا­لادى. ال وڭتۇستىك ءوڭىر­لەر­­دە ەنەرگيا تۇتىنۋ ونى ءوندىرۋ­دەن ەكى ەسەگە دەيىن ارتىپ, قۋات كوزى­نىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن وزبەك­ستان مەن رەسەيدەن ساتىپ الۋعا, قىر­عىز­ستانمەن ايىرباس جاساۋ ار­قى­لى يمپورتتاۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ەنەرگەتيكا مي­نيستر­لىگىنىڭ ءمالى­مەتىنە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا ەلىمىزدەگى كومىر ءون­دىرۋ­شى كاسىپورىندار 2,3 ملرد تون­نا كومىر ءوندىرىپ, ونىڭ 600 ملن توننادان استامى ەكسپورتقا شى­عا­رىلسا, قالعان كولەمى ىشكى قاجەت­تىلىكتى وتەگەن. ەلىمىز كومىر­دىڭ بارلانعان قورى جاعىنان 8-ورىن الاتىنى بەل­گىلى. دەسەك تە, كومىر كوزىنىڭ دە تاۋسىلاتىن كەزى بو­لادى. قاز­با بايلىقتى ءوندىرۋ ار­قىلى ءوندىرىستى ۇلعايتۋدىڭ ءوزى شى­عىن مەن ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتە­تىندىكتەن الەمنىڭ كوپتەگەن مەم­لەكەتتەرى جاڭا جولدى تاڭداپ وتى­ر. ول ەنەرگيانىڭ بالامالى ءتۇر­لەرى, ياعني قالپىنا كەلەتىن, سار­­قىل­­مايتىن جانە قورشاعان ور­تا­عا زيان كەلتىرمەيتىن ەنەرگيا كوزدەرى. ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­­تاس­­قان مەملەكەتتىڭ جاڭا سايا­سي باعىتى» اتتى ەل حالقى­نا ار­­نا­­عان جولداۋىندا «كومىر­سۋ­­تە­گى شيكىزاتىنىڭ نارى­عىن­دا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتى­رىپ, ءبىز ەنەرگيانىڭ بالا­ما­لى ءتۇر­لەرىن دامىتۋعا, كۇن مەن جەل­دىڭ ەنەر­گياسىن پايدالاناتىن تەح­نولو­گيا­لاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق ءمۇم­كىندىكتەر بار», دەپ قاداپ ايت­قان بولاتىن. ءيا, رەسپۋبليكا اۋما­عىنىڭ ۇلكەندىگى (2 724 902 شار­شى شاقىرىم) مەن حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعىنىڭ تومەن­دىگى (1 شارشى شاقىرىمعا 5 ادام­نان) سەكىلدى كريتەريلەر دە ەلدى ەنەرگيا قۋاتىمەن جۇيەلى تۇردە تولىقتاي جابدىقتاۋدا ءتيىمسىز كورسەتكىشتەر بەرىپ وتىر. مىنە, وسى تيىمسىزدىكتى شەشۋگە جەرگىلىكتى وڭىرلەردەگى قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پاي­دا­لانۋ وڭ اسەرىن تيگىزە الا­دى. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك ءوڭىر­­لەر­دەگى ەكولوگيالىق تازا ەنەر­­گيا كوزدەرى ىشكى نارىقتى ار­تى­­عى­­مەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قوي­ماي, كورشى ەلدەرگە ەكسپورت­تاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەر ەدى. ماسە­لەن, قىتاي­دا جىل سايىن ەنەرگيا تاپ­شى­لى­عى ءوسىپ كەلەدى. قازاق جەرى­نىڭ ۇلكەن بولىگى جازىق ءارى جار­­تى­­لاي قۇرعاقشىلىق­تى ءوڭىر­­لەر بول­عان­دىقتان جەل مەن كۇن ەنەر­گيا­سىن ءوندىرىپ الۋعا قولايلى. جوڭعار قاقپاسى جوڭعار الاتاۋى مەن بارلىق تاۋىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ايگىلى جەلدى وزەكتەن سەكۋندىنا 70 مەترگە دەيىن جەتەتىن جەل سوعادى, بۇل تمد اۋما­عى بو­يىنشا اسا قۋاتتى جەل سوعا­تىن جەر سانالادى. سونداي-اق, وڭ­تۇس­تىك ايماقتا التى اي جاز­دىڭ ىس­تى­­عىن­داعى كۇن قۋاتىن دا ەسەپ­كە الىڭىز. ورتالىق پەن باتىس ءوڭىر­دەگى جارتىلاي قۇرعاق­شى­­لىق اۋا رايىن قوسساڭىز, كۇن ەنەر­­گيا­سى باتا­رەيا­لارىن ورنا­لاس­تى­رىپ پاي­دا­لانۋ­دىڭ ماڭىزى دا زور. قازاقستاننىڭ جەل ەنەرگياسى قۋاتىنىڭ مۇمكىندىگى جىلىنا 929 ملرد كيلوۆاتت-ساعات دەپ ەسەپ­تەلگەن. قازاق جەرىندەگى جەل­دىڭ جىلدىق ورتاشا قۋاتى سەكۋن­دىنا 7 مەتردەن جوعارى. دەگەن­مەن, 929 ملرد كيلوۆاتت-ساعاتتى بىردەن تۇتاس يگەرۋ مۇمكىن دە ەمەس, دامىعان مەملەكتەردە دە بۇل كورسەتكىش جالپى ەنەرگيا ءون­دى­رىسى كورسەتكىشىندە 20 پايىزعا جەتەر-جەتپەس. قازىرگى كەزدە ەلى­مىز­دىڭ جالپى گەنەراتسياسىندا جاڭ­عىر­مالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 0,9 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى كەل­تىر­گەن دەرەك بويىنشا, 2015 جىلى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دەرى­نەن وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەر­گيا­­سى­نىڭ كولەمى 0,704 ملرد كۆت-سا­عاتتى قۇراعان. 2020 جىلعا دەيىن ەل ۇكىمەتى 34 جەل ەنەر­گە­تي­­كا ستانساسى (1787 مەگاۆاتت قۋات­پەن) جۇمىس ىستەيدى دەپ جوس­پار­­لا­عان. دەگەنمەن, جەلدىڭ ءوزى تە­گىن بول­عانى­مەن, ونىڭ ەنەر­گە­تي­­كا­لىق جۇيەسى تەگىن ەمەس. الىن­­عان ەنەر­گيانى تۇتىنۋشىعا جەت­كىزۋ, قون­دىر­عىلاردىڭ باعاسى ءبى­راز قار­جى سالۋدى تالاپ ەتەدى. جەل قون­دىر­عىلارى سياقتى كۇن باتا­رەيا­­لارى دا ۇزىلىسپەن جۇمىس ءىس­تەي­دى. بۇلتتى كۇندەرى, تۇندە ول قون­دىر­عىلاردان تۇراقتى ءتۇر­دە قا­جەت­تى توك الۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭ­عىر­­مالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ­دىڭ قيىن­دىعى ءبىر جاعىنان ونىڭ ءۇل­كەن شىعىندى قاجەت ەتە­تىن­دىگىن­دە. سول سەبەپتى ودان الىنا­تىن قۋات­تىڭ قۇنى دا قىمباتقا تۇسەدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن مەم­لەكەت­تەر, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز دە بار, سالاعا ايتارلىقتاي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدە. ماسەلەن, 2016 جىلى 1 كۆت-ساعاتقا بەلگىلەن­گەن تاريف 25 تەڭگەگە تەڭ كەلەدى. ەنەر­­گە­تيكا مينيسترلىگىنىڭ جوس­­پارى­ن­­شا, بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس­تار كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسى­رى­لىپ, 2020-2025 جىلداردان كەيىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىندا ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن ءوندىرۋ ايتارلىقتاي ارزان­داي­تىن بولادى. جالپى, ەلىمىز­دەگى ەنەرگەتيكا سالاسى يننوۆاتسيا­لىق جاڭالىققا مۇقتاج. ەگەر قازاق­ستان ەنەرگەتيكالىق جاڭعى­رۋ باعىتىن­دا وزدىگىنەن جاڭا تەح­نو­لوگيانى يگە­رە الماسا, دا­مى­عان مەملەكەتتەر­دىڭ تەحنو­لو­گيا­سىن ساتىپ الۋعا نەمەسە كوشى­رىپ, ۇيرەنۋگە تۋرا كەل­مەك. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­­دەرىن يگەرۋدىڭ جۇيەلى نەگىزى ەكسپو-2017 كورمەسىنەن كەيىن جا­سالۋى دا مۇمكىن. كورمەنىڭ ار­قا­سىندا ەلىمىزگە دامۋشى ەلدەر­دىڭ وسى سالاداعى جاڭا تەحنو­لوگياسى مەن سوڭعى يننو­ۆا­تسيا­لىق جاڭا­لىعى كەلەتىن بولادى. باۋىرجان سابىربەكوۆ جۋرناليست