زەينەتاقى جۇيەسىندەگى جاڭعىرۋلار

بيىلعى جىلى دا جالعاساتىن بولادى تاۋەلسىز قازاقستاندا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنە قاراماستان, مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, قارقىندى دامىپ وتىرعان سالانىڭ ءبىرى – زەينەتاقى جۇيەسى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان باستاپ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بۇل جۇيەدە جاڭعىرتۋ كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ بۇل باعىتتاعى قامقورلىعىن جۇرت كورىپ-ءبىلىپ, سەزىنىپ وتىر. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا زەينەتاقى رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنى بەلگىلى. سوعان سايكەس, 2014 جىلى ماۋسىم ايىندا «زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا وسى ما­ڭىز­دى قۇجاتقا بايلانىستى اۋقىم­دى جۇمىستار جۇزەگە اسا باستادى. بۇل جۇمىس جاڭا جىلدا دا جال­عاساتىنى ءسوزسىز. 2017 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر بولادى؟ تولەمدەر مولشەرى ارتا ما؟ زەينەتاقىنى ەسەپتەۋدە وزگەرىستەر بار ما؟ كوپتىڭ كوكەيىندە وسىنداي ساۋالداردىڭ ۇيالاپ جاتقانى ايدان انىق. زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ دەگەنىمىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتۋ دەگەن ءسوز. تۇجى­رىم­داماداعى باستى ماقساتتىڭ ءبىرى – وسى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا ەل حالقى­نىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى – 67. ال­داعى ۋاقىتتا ودان ءارى ۇل­عايتۋعا قا­زىر قارقىندى قام-قارەكەت بار. وعان دا قول جەتكىزەتىن كۇن الىس ەمەس. زەينەت جاسىنا جاقىنداعان ادام «ەرتەڭگى كۇنىم قالاي بولادى ەكەن؟», «زەينەتاقىمدى تۇراقتى جانە ۇزدىكسىز الۋىما مەملەكەت كەپىلدىك بەرە الا ما؟» دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە بولاتىنى ءسوزسىز. تۇجىرىمدامادا بۇل دا جان-جاقتى قاراستىرىلعان. وندا زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن قازاق­ستان­دىقتاردى لايىقتى زەينەتاقىمەن جانە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەر­زىمدى قارجى­لىق تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان جاڭا جىلدا دا, ودان كەيىن دە زەينەت جاسىنا جەتەتىن ادامداردىڭ الاڭداۋىنا ەشقانداي نەگىز جوق, مەملەكەت تاراپىنان زاڭ جۇزىندەگى بارلىق يگىلىك جاسالاتىن بولادى. تولەماقىلار تەك زەينەت جاسىنا جەتكەن ادامدارعا عانا تولەن­بەيدى, ونىڭ ءتۇرى كوپ. ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى مەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى دا تولەنەتىن تولەماقىلار بار. مۇنىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە قاتاڭ ەسكەرىلگەن. ەڭبەك زەينەتاقىسىنان بولەك الەۋمەتتىك زەينەتاقى دا زاڭدىق نورمالار بويىنشا بەكىتىلگەن. الەۋمەتتىك زەينەتاقىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ مۇنداي زەينەتاقى زەينەت جاسىنا جەتكەن, بىراق قاجەت­تى ەڭبەك ءوتىلى جوق ادامدارعا تولە­نەدى. ولارعا تاعايىندالاتىن زەينەت­اقى­نىڭ مولشەرىن جالاقىدان ەسەپ­تەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان زەينەت­اقى­­نىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندە بەلگى­­لەنە­دى. قالاي بولعاندا دا, قازاق­ستان­دا كەز كەلگەن ادام قانداي جاعداي بولسا دا مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­تىك قام­قور­لىعىنان تىس قال­ماي­دى دەگەن ءسوز. تاۋەلسىز ەلىمىزدە الەۋمەتتىك سالا­داعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىن ساق­تاي وتىرىپ جالعاسا بەرەدى. بۇل ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى. قازىر ەكىنشى كەزەڭ­نىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇزە­گە اسۋدا. ال, ءۇشىنشى كەزەڭ 2018 جىل­دىڭ 1 قازانىنان باستالماق. جاڭعىرتىلعان زەينەتاقى جۇيە­سىن­دەگى ەڭ باستى جانە نەگىزگى وزگەرىس نە؟ ول – بازالىق زەينەت­اقى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك بازا­لىق زەينەتاقى تومەنگى ەڭبەك ءوتىلى مەن تابىسىنىڭ مولشەرىنە قاراماس­تان زەينەت جاسىنا جەتكەن بار­لىق ازاماتتارعا تاعايىندالادى. بۇل كەدەيلىكتى قىسقارتۋعا جانە قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان قادام. 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بازالىق زەينەت­اقى ازاماتتار تەك جالپىعا بىردەي بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە جانە زەينەتاقى جۇيە­سىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىس­تى تاعايىندالادى. ولاردىڭ جۇيە­گە قاتىسۋ ءوتىلى كەمىندە 10 جىل بول­سا, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيى­­نىڭ 50 پايىزىنا تەڭ بولاتىن الەۋ­­مەت­تىك زەينەتاقى بەرىلەتىن بولا­دى. ەگەر جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى 20 جىل­دى قۇراسا, وندا بازالىق زەينەت­­اقى­نىڭ مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇن­­كورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزىن قۇ­راي­­تىن بولادى. ال قاتىسۋ ءوتىلى 35 جىل­­دى قۇراسا, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­­گە­يىنە تەڭ ەسەپتەلەدى. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, ادامنىڭ ەڭبەك ءوتىلى نە­عۇر­لىم كوپ بولعان سايىن بازالىق زەي­نەت­اقى دا سولعۇرلىم كوپ بولادى. تاۋىق جىلىندا زەينەتكەرلىككە شىعاتىن قازاقستاندىقتاردى وسىنداي جاقسى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. ولار ءۇشىن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭا­لىق – بيىل قازاقستاندا زەينەت­اقى كولەمى وسەدى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيستر­لىگى تاراتقان مالىمەتكە قارا­عاندا, 2017 جىلعى 1 قاڭتاردا بازالىق زەينەت­اقى­نىڭ كولە­مى 9 پايىزعا ۇلعا­يىپ, 12 802 تەڭگە كولەمىندە بولا­دى. ال شىلدە ايىندا تاعى 11 پايىز قوسىلماق. زەينەتاقىنىڭ ورتاشا دەڭ­گەيى شامامەن 60 167 تەڭگەنى قۇراي­دى. سونى­مەن بىرگە, الەۋمەتتىك جاردەم­اقى­لار­دىڭ بار­لىق ءتۇرى بويىنشا دا 7 پايىزعا ءوسىم بولادى. ال كەلەسى جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ قازاق­ستان­دىق­تار­د­ىڭ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى قاي­تا قارالادى دەگەن جوسپار بار. الەۋمەتتىك سالاداعى كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اساتىن وسىنداي وزگەرىستەردى وڭتايلى ورىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت بولاتىنى انىق. قارجى قاراستىرىلعاننان كەيىن بازالىق زەينەتاقىلار مەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەمدەر جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار وسەتىنى ءسوزسىز. ونىڭ دا ناقتى مولشەرى بەلگى­لى بولىپ وتىر: 2018 جىلى 63 ملرد تەڭگە, 2019 جىلى 88 ملرد تەڭ­گە ەلى­مىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن­داعى جاڭعىرتۋعا بولىنەتىن بولادى. تاعى ءبىر جاڭالىق, كەلەسى جىلدان باستاپ, بازالىق زەينەتاقى بەلگىلەۋ ءتارتىبى وزگەرتىلمەك. مۇنىڭ سەبەبى, زەينەتاقى جۇيەسىندە جاڭا جيناقتاۋشى قۇرام قوسىلاتىن بولادى. ول – جۇمىس بەرۋشىلەرگە تىكەلەي بايلانىستى. ولار ۇجىمىن­داعى ەڭبەك ەتەتىن ادامدار ءۇشىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا بەس پايىز جارنا اۋدارۋى ءتيىس. بۇل تالاپ 2018 جىلدان باستاپ جۇزە­گە اساتىن بولادى. جۇمىس بەرۋشى­لەردىڭ مىندەتتى تۇردە تولەي­تىن بەس پايىزدىق جارناسىنىڭ ارتىقشى­لىعى بار. ونىڭ ءمانىسى مىنادا, ەگەر ولار ۇزدىكسىز 60 اي تولەم جاسايتىن بولسا, ارنايى شوتقا جيناقتالعان قارجى تۇگەسىلگەن كۇننىڭ وزىندە زەينەتكەرلەردىڭ الاڭداماۋىنا بولادى. ويتكەنى, شوتتاعى قاراجات تاۋ­سىل­عانىمەن, ولاردىڭ ءومىر بويى زەي­نەت­اقى تولەمىن الۋىنا كەپىلدىك بار. وسى تۇستا تاعى ءبىر كەپىلدىك تۋرالى ايتۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل دا قازاق­­­ستان­­داعى جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسىنىڭ بىردەن-ءبىر ەرەك­شە­­لىگى. كەرەك دەسەڭىز, دامىعان ەلدەر­دىڭ وزىندە مەملەكەتتىڭ زەينەت­اقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋى­نا كەپىلدىك بەرەتىن تىكەلەي جاۋاپ­كەرشىلىگى جوق. ال, قازاقستاندا وسىنداي كەپىل­دىك بار. قازىرگى الەمدىك ەكونوميكا­لىق داعدارىستى جانە قۇنسىزدانۋ جاعدايىن بارىنشا ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا زەينەتاقى جيناق­تارىن ساقتاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ وتىر. مىنە, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جۇيەسىندە وسىنداي وڭ وزگەرىستەر مەن سەرپىلىستەر بار. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى يگىلىكتى ءىس. عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»