ەلباسىمىز «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قولعا العالى قانشاما يگىلىكتىڭ قاينار كوزى اشىلدى. وتكەنىمىز بەن وشكەنىمىز قايتا ءتىرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازاق ەلى تاعى ءبىر ۇلكەن قۋانىشقا كەنەلدى. قازاقستانعا كەيكى باتىردىڭ باسى قايتارىلدى.
رەسەيدەن كەيكى باتىردىڭ باسىن قايتارۋ تۋرالى پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا سەناتور, كونستيتۋتسيالىق, زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتتار وسى ماسەلەنى كوتەرگەن بولاتىنبىز. سەنات وتىرىسىندا سەناتور سەرىك اقىلباي «ءتاۋەلسىزدىكتىڭ بيىلعى 25 جىلدىعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ 100 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىس قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىن تۇگەلدەي قامتىدى. پاتشا ۇكىمەتى قازاق حالقىنىڭ بۇل كوتەرىلىسىن باسىپ-جانشۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن ايامادى. جەتىسۋ, سىرداريا, سەمەي, باتىس قازاقستان وڭىرلەرىندەگى كوتەرىلىستەر بۇرق ەتكەندە, تورعاي دالاسىندا ابدىعاپپار جانبوسىن ۇلى, امانگەلدى يمانوۆ, كەيكى باتىر باستاعان كوتەرىلىس تە ەڭ ۇزاققا سوزىلعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ءبىرى بولدى. الايدا, بۇگىنگى ۇرپاق 1916 جىلى بولعان كوتەرىلىس تۋرالى, ونى ۇيىمداستىرۋشى باتىرلار جايىندا تولىق بىلە بەرمەيدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە بۇل كوتەرىلىس تۋرالى شىندىق تولىق ايتىلعان ەمەس. ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كەز كەلدى. وسى كوتەرىلىستىڭ داڭقتى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى, اتاقتى مەرگەن كەيكى باتىر ءوز ەلى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەندىگى بەلگىلى. باتىردى قىزىل اسكەر ايۋاندىقپەن ءولتىرىپ, ەكى قولى مەن باسىن كەسىپ العان. باتىر بابامىزدىڭ باسى ءالى كۇنگە سانكت-پەتەربۋرگتە ساقتاۋلى تۇر. بۇنى ەلىمىز سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سۇراۋىنا وراي 1995 جىلى رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە جاۋاپ حاتىندا راستاعان. جالپى, كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن تۋعان ەلىنە الدىرۋ ماسەلەسى كوپتەن ايتىلسا دا ناتيجە شىققان ەمەس. دەگەنمەن, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي باتىردىڭ باسىن قايتارىپ, تۋعان جەرىنە جەرلەۋ ماسەلەسىن ۇكىمەت قولعا السا يگى», دەگەن ەدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن تۋعان جەرىنە قايتارۋ ماسەلەسى رەسەي تاراپىمەن ۇزاق جىلدار بويى تالقىلانعان بولاتىن.
كەيكى كوكەمباي ۇلى 1877 جىلى تورعاي ۋەزى, قايداۋىل بولىسىندا – قازىرگى قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى, تاستى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءبارىمىز ول كىسىنىڭ كەيكى دەگەن اتىن جاقسى بىلەمىز. ال ازان شاقىرىپ قويعان اتى – نۇرماعانبەت. جاستايىنان ساياقتاۋ جۇرەتىن بولعاندىقتان جەڭگەلەرى «كەيكى» اتاپ كەتكەن. شەجىرەگە زەر سالساق, ول بەس اعايىندى بولعان. كوكەمبايدان وسپان, قوسجان, ومار, كەيكى جانە شۇبار تۋادى. وسىلاردىڭ ىشىندە بۇگىندە تەك قوسجاننىڭ عانا ۇرپاعى بار. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كوكەمبايدىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتار «باندى», «باسماشىنىڭ» تۋىستارى دەپ ايىپتالىپ, تاعدىر تەپەرىشىن كوپ كورگەن. باتىر جاستايىنان وزدەرىمەن رۋلاس, تورعاي وڭىرىندەگى مىڭعىرعان جىلقى ايداعان باي شاشامبايدىڭ راحمەتى دەگەن كىسىنىڭ بەتكە ۇستار جىلقىشىسى بولعان. اق پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى تۇرتكى بولعان ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستە كەيكىنىڭ باتىرلىعىمەن قاتار قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگى كەڭىنەن تانىلدى. سول كوتەرىلىس كەزىندە ول مەرگەندەر مىڭدىعىن باسقاردى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ اسكەرىنە ا.يمانوۆ باس ساردار بولىپ تاعايىندالدى. كەيكى باتىردىڭ ەرلىكتەرى 1916 جىلدىڭ كۇزى مەن 1917 جىلدىڭ قىسىنداعى تورعاي, قۇمكەشۋ, دوعال, ۇرپەكتەگى جانە باسقا دا پاتشانىڭ جازالاۋشى اسكەرلەرىمەن بولعان شايقاستاردا انىق كورىندى. ونىڭ قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەندىگى ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ قالدى.
تورعاي جەرىنە جاڭا بيلىكتىڭ وكىلى رەتىندە وبلىستىق كوميسسار بولىپ كەلگەن ءالىبي جانگەلديننىڭ ۇگىت-ناسيحاتىمەن امانگەلدى يمانوۆ پەن كەيكى كوكەمباەۆ باستاعان 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ ساربازدارى بولشەۆيكتەر جاعىنا شىقتى. سول كۇندەردە «سەن اق جاعىنداسىڭ با, الدە قىزىلدارعا قارايسىڭ با؟» دەپ سۇراسا, «مەن امانگەلدى قاي جاقتا بولسا, سول جاقتامىن», دەپ جاۋاپ قاتاتىن كەيكى باتىر 1918 جىلى 18 ناۋرىزدا امانگەلدى يمانوۆپەن ءبىرگە ورىنبوردا وتكەن ءبىرىنشى جالپى قازاق سەزىنە قاتىسادى. «بۇل سەزدە ءا.جانگەلدين دە بولدى. سەزدەن كەيىن ول جاقتان امانگەلدى مەن كەيكى جاڭا اسكەري كيىمدە ورالدى. بۇل كيىمدە ولار ناعىز ۇلكەن كومانديرلەرگە ۇقسايتىن», دەپ جازادى ەستەلىگىندە سول كۇندەردىڭ كۋاسى ا.ەرحودجاەۆ دەگەن ازامات. اتالعان جيىننان ورالىسىمەن ءا.جانگەلديننىڭ تاپسىرماسىمەن ا.يمانوۆ پەن كەيكى باتىر تورعاي ۋەزىندە بولشەۆيكتەردىڭ جەرگىلىكتى بيلىك ورگانىن ءجانە قىزىل ارميانىڭ وتريادتارىن قۇرۋعا كىرىسەدى. بىراق, 1919 جىلعى ءساۋىر ايىنداعى ا.يمانوۆتىڭ جانە حاندىق كوسەمى ءا.جانبوسىنوۆتىڭ جۇمباق جاعدايداعى ولىمدەرى باتىر ومىرىندەگى ۇلكەن بەتبۇرىستىڭ باسى بولدى. كەيىن
كەڭەس وكىمەتى الاش قايراتكەرلەرىنە قارسى قۋدالاۋ ناۋقانىن باستاپ جۇرگىزگەندە امانگەلدىنىڭ ولىمىنە كىنالىلەر رەتىندە الاشتىقتار ىلىكتى جانە سول جۇمباق ءولىم ايىپ بولىپ تاعىلدى. كەيكى باستاعان قارۋلى ساربازدار قوس بوزداقتىڭ ولىمىنەن كەيىن قايدا بارارلارىن بىلمەي اڭىردى. بيلىك باسىنداعىلاردان ەش قايران بولماسىن تۇسىنگەن ولار قارۋلارىن تاستامادى. كەيكى باستاعان ساربازداردىڭ قايتا اتقا قونۋىنا قىزىلداردان جوڭكىلە قاشقان كولچاكتىڭ قالدىق اسكەرلەرىنىڭ بەيبىت اۋىلداردى توناۋى سەبەپ بولدى.
1919 جىلدىڭ جازىندا تورعاي جەرىندەگى جەرگىلىكتى كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, بار بيلىكتى قولىنا العان الاشوردالىقتار بولشەۆيكتەرگە قىزمەت جاساعان امانگەلدىنىڭ جاقتاستارىن قۋعىنداۋدى باستاعان بولاتىن. وسى ماقساتتا 20 ادامنان تۇراتىن اسكەري دالالىق سوت قۇرىلدى جانە وسى قۇرىققا «امانگەلدىنىڭ جاقتاسى» رەتىندە كەيكى دە ىلىكتى. العاشقى ساتتە جوعارىداعى سوتتىڭ ۇكىمىمەن 15 «بولشەۆيك» ساناتىنداعىلار اتىلدى. دالالىق سوتتىڭ شەشىمىن ورىنداۋ ءۇشىن ۆ.كافكا مەن س.قاراتىلەۋوۆ باستاعان جازالاۋشى جاساق ەل ىشىنە شىعىپ, «بولشەۆيكتەرگە» ءبۇيرەگى بۇرعانداردى قۋدالاۋعا, قولعا تۇسكەندەرىن جازالاۋعا كىرىستى. بۇعان توزبەگەن كەيكى باتىر قول جيناپ, ۇزەڭگىلەس سەرىگى ا.يمانوۆتىڭ اۋىلىن جانە تۋعان-تۋىستارىن قورعاۋ ءۇشىن اتتانادى. ورىن الىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرۋعا بەكىنەدى. باتىردىڭ ەرلىك قيمىلدارى ءتۇرلى جىر-داستاندارعا ارقاۋ بولدى. وسىنداي جىر-داستانداردى ەل ارالاپ, العاش قاعازعا تۇسىرگەندەردىڭ ءبىرى اكادەميك الكەي مارعۇلان ەدى. باتىردىڭ كەڭەس بيلىگىنە العاشقى قارسىلىعى اۋىل بەلسەندىلەرىنىڭ سىلتەۋىنەن تۋىندادى. ونىڭ ۇستىنەن جوعارىعا ءجونەلتىلگەن جالعان ارىز, اقپارلار ونى «جاۋ», «باندى» دەپ قۋعىنداۋعا نەگىز بولدى.
باتىردىڭ, شىنىندا, بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان ەدى. جانى جارالى باتىردىڭ ماڭايىنا جازىقسىز جاپا شەككەن, قىزىلداردان تەپەرىش كورگەن جارلى-جاقىبايلار دا توپتاستى. 1921 جىلدىڭ جازىندا «كەيكى ب ۇلىگىن» باسۋ ءۇشىن تورعايدان ارنايى قىزىل اسكەر جاساعى شىعادى. سارىتورعاي وزەنىنىڭ بويىندا قاتتى شايقاس بولادى. كەيكى جاساعى ىرگەلەس جاتقان اتباسار ۋەزىنە قاراستى باعانالى اۋدانىنا ىعىسادى. كەيكىنىڭ سوڭىنان ەرگەن حالىق ورتالارىنان باعانالىنىڭ ءتورت بوساعاسىنىڭ ءبىرى اتانعان, اتاقتى بابىردىڭ نەمەرەسى قۇلسەيىتتى حان سايلايدى. كەيكىنىڭ كوزىن جويۋعا ۋەزدىك رەۆكومنىڭ بار كۇشىن جۇمىلدىرادى. قارساقپاي زاۋىتىنىڭ العاشقى ديرەكتورى, كەيكىگە قارسى ۇيىمداستىرىلعان شارالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرگەن ي.دەەۆ ءوز ەستەلىگىندە «جاساعى تالقاندالعان كەيكى قىزىلوردانىڭ قاسىنداعى تەلىكول ماڭىنا اسىپ, تاعى 350 ادامعا دەيىن جاساق جينادى. قارساقپاي-قىزىلوردا جولىنىڭ بويىنا بەكىنگەن كەيكى جۇرگىنشىلەردى توناي باستادى», دەي كەلە, باتىردىڭ 1916 جىلى اتباسار ۋەزىندە قۇرىلعان باعانالى حاندىعىنىڭ باس ءدىن باسشىسى احمەت يشان ورازاەۆتىڭ اۋىلىنا جاقىن ماڭداعى شۇبارتوبە دەگەن جەرگە بارىپ پانالاعانىن جازادى.
تورعاي جانە اتباسار ۋەزىنىڭ باسشىلارى بىرلەسە وتىرىپ ەندى ونى الداپ قولعا ءتۇسىرۋدىڭ امالىنا كوشەدى. ءالىبي جانگەلديننىڭ اتىنان قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان جالعان حات دايىندالادى. اتالعان حاتتا باتىردىڭ بار «كۇناسى» كەشىرىلەتىندىگى جانە تورعايدان قىزمەت بەرىلەتىندىگى ايتىلدى. باتىرعا حاتتى تاپسىرۋعا احمەت يشان تاڭدالدى جانە كەيكىنىڭ ساربازدارىمەن يشان اۋىلىنىڭ ماڭىندا قىستاپ جاتقاندىعى ەسەپكە الىندى. جوسپاردى ىسكە اسىرۋ 1922 جىلعى ناۋرىزدىڭ باسىنا بەلگىلەندى. ءسويتىپ, تورعايدان ن.توكارەۆ, قارساقپايدان س.ماعزۇتوۆ باستاعان قىزىل ءاسكەر 1922 جىلعى ناۋرىزدىڭ باسىندا يشان اۋىلىنا كەلىپ جەتەدى. كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن احمەت يشاننىڭ ۇيىنە كەلگەن جەرىندە كەيكى قاپىدا قولعا تۇسەدى. جەندەتتەر كەيكى باتىردى جارى اقجان, ءىنىسى تۇسكەنمەن بىرگە ايۋاندىقپەن ءولتىردى: باتىردىڭ ەكى قولى, باسى كەسىپ الىندى, ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان اقجاننىڭ ءىشىن جارىپ, نارەستە ەتىك تابانىنا تاپتالدى جانە ءىنىسى تۇسكەن دە ازاپتالىپ ءولتىرىلدى. سول زاماننىڭ ءبىر كۋاگەرى س.يسكاكوۆ ءوز ەستەلىگىندە «كەيكىنىڭ باسىن قانجىعاسىنا بايلاپ م.سافارعاليەۆ قالاعا كىرگەندە جۇرت تاڭىرقاپ كورۋگە باردى. باس كوشە شامىنا بايلاۋلى تۇردى كەشكە دەيىن. ونى ءىلۋ سەبەبى – كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققاندارعا وسىنداي ءولىم دەپ ايبار ەتىلدى», دەپ جازدى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاس ءتۇلەكتەرى ازاتتىقتىڭ قازاق حالقىنا وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن ءبىلۋى ءتيىس. وسى رەتتە كەيكى سياقتى باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ, وتە ماڭىزدى. ەل قورعاعان ەرلەردىڭ لايىقتى ءىزباسار ۇرپاقتارىن ءوسىرۋ – ۇلكەن مىندەت.
تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگىنە تەك قانا تاۋەلسىزدىكتىڭ, وندا دا ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرعانىمىزدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. كورشى رەسەي ەلىمەن دوستىق كەلىسىمشارتىن جاساپ, ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاسۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالاۋدىڭ ناتيجەسىندە كەيكى باتىردىڭ باسىن قايتارىپ الدىق.
ەلباسى ايتقانداي: «ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ەشقانداي دا ۇيالاتىن نارسە جوق». قايتا ءبىز ءوز ەرلەرىمىزدىڭ ەسىمدەرىن ماقتانىشپەن اتاپ, ولارعا تاعزىم ەتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. وسى تۇرعىدان العاندا كەيكى باتىردىڭ باسىنىڭ ەلگە ورالۋى – سيمۆولدىق ءمانى بار ۇلكەن وقيعا. سوندىقتان, مەرەيىمىز ۇستەم, مارتەبەمىز قازىرگىدەن دە بيىك بولاتىن كۇندەر الدا.
مۇرات باقتيار ۇلى,
سەناتور
سۋرەتتە: ۆەنگر عالىمدارى رەكونسترۋكتسيالاعان كەيكى باتىردىڭ بەينەسى
