قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە ساي قولدانىلۋىن دىتتەپ, اركىم ءوز تۇسىنىگىنە, پايىمىنا, ءتىپتى قالاۋىنا قاراي وي ايتىپ جۇرگەن ءتىل جاناشىرلارىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كەڭەستە سويلەگەن ءسوزى ەلەڭ ەتكىزدى. سول كۇنى بارلىق تەلەارنالاردىڭ جاڭالىقتار باعدارلامالارى جارىسا بەرگەن جينالىستىڭ مۇراتى بيىك, ول – قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ. وسى بيىك مۇرات اياسىندا تۋعان ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اياسىن بىرتە-بىرتە كەڭەيتۋدى كوزدەۋ.
بۇعان اتالعان جيىندا جاريا ەتىلگەن “بۇگىندە مەملەكەتتىك تىلدە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 61 پايىزى ءبىلىم الىپ جاتقانى, 25 مىڭنان استام ۇلتى قازاق ەمەس وقۋشى قازاق مەكتەپتەرىنە بارىپ جۇرسە, 20 مىڭ بالا قازاق بالاباقشالارىنا باراتىنى...” تۋرالى مالىمەت مىسال بولا الادى. بۇلار مەملەكەتتىك ءتىل اياسىنىڭ كەڭەيۋ پروتسەسىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى. ارينە, ء“تىل تۋرالى” زاڭ قابىلدانعاننان بەرگى جيىرما جىل ءۇشىن بۇل سونشالىقتى ماقتان ەتەرلىكتەي كورسەتكىش بولماعانىمەن, كوڭىلدە “قازاقستاننىڭ ... مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان دايەكتى ويلاستىرىلعان ساياساتى” ارقاسىندا قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ, ۇيرەتۋ باعىتىنداعى جۇمىس وسى قارقىنمەن جۇرگىزىلە بەرەتىن بولسا, بولاشاقتا بۇل كورسەتكىشتەر ۇلعايا تۇسەدى دەگەن ءۇمىت ۇيالايدى. ول ءۇشىن بيلىك تە, اتقارۋشى ورگاندار دا, جالپى جۇرتشىلىق تا بۇل كورسەتكىشتەردى ۇلعايتۋدىڭ بار امالىن قولدانۋى كەرەك. ورايى كەلگەندە, مەملەكەتتىك ءتىل اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن تاعى ءبىر ءتيىمدى امالعا وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. ول تۋرالى ەلباسىمىزدىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامى وزىنە “انا ءتىلىنىڭ ايبارى” التىن بەلگىسىن تاپسىرۋ ءراسىمى كەزىندە: “...انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ امالدارىنىڭ ءبىرى – بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلكەن ماجىلىستەردى ىلەسپە اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كوشۋ” دەپ ايتقان بولاتىن. كوپ كەشىكپەي ءبىز وسى گازەتكە جاريالانعان “ىلەسپە اۋدارما. ىلگەرىلەمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟” (“ەگەمەن قازاقستان” 22.05.2002 ج.) دەگەن ماقالا جازعانبىز. ودان بەرى دە از ۋاقىت وتكەن جوق. بىراق ءالى دە بۇل سالانىڭ دامۋىن ىلگەرىلەدى دەۋ قيىن. مىنە, ەندى بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك حاتشى تاراپىنان كوتەرىلىپ وتىر. قانداي دا ءبىر باعدارلامالىق قۇجاتتان اركىم ءوز سالاسىنا, ءوز كاسىبىنە قاتىستى جاعىن ىزدەيتىنى راس. ءبىز دە مەملەكەتتىك حاتشى ورتالىق ورگاندارعا قاداي تاپسىرعان تاپسىرمالاردان ءوزىمىز تىكەلەي اتقاراتىن جانە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتەدى, ونىڭ “مەملەكەتتىك” مارتەبەسىنە لايىق قولدانىلۋىنا كومەكتەسەدى دەپ تالماي ناسيحاتتاپ جۇرگەن ىلەسپە اۋدارماعا قاتىستى: “ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارى كەڭەستەر مەن جينالىستار وتكىزىلەتىن ورىنداردا ىلەسپە اۋدارما قۇرالدارىنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتسىن. “مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالاردى دايارلاۋدا جانە وتكىزگەندە ءتيىستى ىلەسپە اۋدارمانىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتسىن” دەگەن جولداردى وقىپ, مامان رەتىندە ءوز پىكىرىمىزدى بىلدىرمەكپىز (“ەگەمەن قازاقستان” №345-347, 23.10.2009 ج.). بۇل – ارينە, قۇپتارلىق, قازاق ءۇشىن قۋانارلىق تاپسىرما. ويتكەنى, ىلەسپە اۋدارما بار بولسا, قازاق ءتىلدى شەشەن كەز كەلگەن جيىندا انا تىلىندە وي تولعاپ, ءسوز سويلەي الادى. كاسىبي ىلەسپە اۋدارماشى رەتىندە پارلامەنت ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان ءىرى حالىقارالىق جيىنداردا: ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 17-سەسسياسىندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىندە, ناتو پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىندا, تاعى باسقا كوپتەگەن فورۋم, كونفەرەنتسيالاردا “حالىقارالىق” دەپ مويىندالعان تىلدەرمەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ دە ەستىلۋىنە ىلەسپە اۋدارما جاسالۋ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ كورسەتپەكشىمىز. ال بۇگىنگى ايتايىن دەگەنىمىز, ماسەلەنىڭ باسقا جاعى. تاپسىرمادا كەڭەستەر مەن جينالىستار وتكىزىلەتىن ورىنداردا ىلەسپە اۋدارما قۇرالدارىنىڭ, ىلەسپە اۋدارمانىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارىلعان. ياعني, بۇل جەردە ىلەسپە اۋدارما جاساۋدىڭ تەحنيكالىق جاعى عانا ءسوز بولىپ وتىر. ال ىلەسپە اۋدارمانى جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى تۇلعا – ىلەسپە اۋدارماشىلاردى دايىنداۋ ماسەلەسى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. ءسىرا, ەلىمىزدە ونداي ماماندىق يەلەرىنىڭ تاپشىلىعى ەسكەرىلمەسە كەرەك. نەمەسە ىلەسپە اۋدارماشىلىق مىندەتتى ءار مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ءىس قاعازدارىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىپ وتىرعان ماماندار جۇزەگە اسىرادى دەپ بولجانۋى مۇمكىن. وسى سالادا ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مامان رەتىندە ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە اۋدارما جاساي الاتىن كەز كەلگەن ادامنىڭ ىلەسپە اۋدارماشى بولا المايتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. سەبەبى, ىلەسپە اۋدارما – اۋدارما اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلىسى. ونى يگەرۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا ءوزىن باسقالاردان كاسىبي تۇرعىدا ەرەكشەلەندىرەتىن رەاكتسياسىنىڭ جىلدامدىعى, تەز سويلەۋى, دىبىستاردى انىق ايتۋى, ءتىلىنىڭ مۇكىسى بولماۋى, پسيحولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق تۇرعىدان توزىمدىلىگى, وي-ءورىسىنىڭ كەڭ بولۋى, ەكى تىلدە تازا سويلەۋى, سوزدىك قورىنىڭ مول بولۋى, ديكتسياسىنىڭ جاقسى بولۋى, اۋداراتىن ءتىلدىڭ كەز كەلگەن قۇرىلىمداعى سويلەمدەرىن جەڭىل قابىلداۋى سياقتى قاسيەتتەر بولۋى كەرەك. وعان قوسا ىلەسپە اۋدارمادا ايتىلعان ءسوزدى وزىنشە پايىمداۋ تۇرعىسىنان بولەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىكتەن, اۋدارماشىدان لينگۆيستيكا مەن اۋدارما تەورياسى سالاسىندا جەتكىلىكتى بىلىمدارلىقپەن قاتار, مادەنيەتتانۋشىلىق, ستيليستىك دارىن دا تالاپ ەتىلەدى. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, بىزدە ىلەسپە اۋدارماشى ماماندىعى ەش جەردە وقىتىلمايدى. “مەملەكەتتىك ءتىلدى جەدەلدەتىپ وقىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى اشىلدى. بۇكىل ەل بويىنشا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن 64 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى” دەلىنگەن مەملەكەتتىك حاتشى بايانداماسىندا. ەلباسىنىڭ ون جىل بۇرىن ايتىلعان تاپسىرماسىنان كەيىن سولاردىڭ تەك ەكەۋىندە عانا – قاراعاندى وبلىستىق تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىندا جانە پاۆلودار وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىندا ارنايى قۇرالدار ورناتىلىپ, ىلەسپە اۋدارما جاساۋدى ۇيرەتۋ كۋرستارى وتكىزىلدى. بۇل رەتتە ىلەسپە اۋدارما جاساۋدىڭ تەوريا جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ۇيرەنەتىن ماماندىق ەكەنىنە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ەڭ باستىسى, ىلەسپە اۋدارما جاساۋدى ۇيرەتەتىن ادام ءوزى ىلەسپە اۋدارماشى بولۋى كەرەك. قاراعاندىدا, پاۆلوداردا ءدارىس وقىعان كەزىمىزدە وسى ماماندىقتى يگەرۋگە ۇمتىلعان تالاپكەرلەردىڭ “تەوريانى وقىپ الۋعا بولادى, بىزگە پراكتيكاسىن ۇيرەتەتىن ادام كەرەك” دەگەنى دە ءبىزدىڭ وسى ويىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى. ىلەسپە اۋدارما جاساۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن كەزدەيسوق جايلاردى ەڭسەرۋدە ىلەسپە اۋدارماشىنىڭ كىتابي مىسالدارعا ەمەس, جەكە تاجىريبەسىنە سۇيەنۋى پايداسىن كوبىرەك تيگىزەدى. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز بويىنشا ىلەسپە اۋدارما جاساۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن قامتيتىن: اۋدارماشىعا “ى-ى”, “م-م” دەپ داۋىستاپ “ويلانۋعا” بولمايدى; ەڭ ناشار دەگەن اۋدارما اۋدارمانىڭ بولماعانىنان جاقسى; اۋدارماشىنىڭ ءوزىن-ءوزى تۇزەتۋىنە جول بەرىلمەيدى; باستالعان وي مىندەتتى تۇردە اياقتالۋى كەرەك; اۋدارماشى ءوزى تولىق تۇسىنگەن جانە باسقا تىلدە جاقسىلاپ جەتكىزە الاتىن حابارلامانى عانا اۋدارادى; ءسوز سويلەۋشى نە ايتسا دا, اۋدارمادا ونىڭ بۇدان بۇرىن ايتىلعان ويمەن لوگيكالىق بايلانىستىلىعى كورىنىس تابۋى كەرەك; ۇزاقتىعى جاعىنان اۋدارما مەن تۇپنۇسقا دالمە-ءدال كەلۋى كەرەك; ءسوز سويلەۋشى نە ايتسا دا, اۋدارماشى گرامماتيكالىق جانە لەكسيكالىق تۇرعىدان دۇرىس ء(نورماتيۆتى تۇردە) سويلەۋى كەرەك دەگەن جازىلماعان “زاڭدار” بار. بۇلاردى ىلەسپە اۋدارماشىلار ءۇشىن باعىت-باعدار بەرۋشى كومەكشى قۇرال رەتىندە قابىلداۋعا بولادى جانە ولار ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ قۇزىرەتتىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. اۋدارماشىنىڭ ءوزى اۋداراتىن ءماتىندى قالاي قابىلدايتىنى, اۋدارما جاساۋ ستراتەگياسىن قالاي قۇراتىنى, تۇپنۇسقا نەگىزىندە جاڭا ءماتىندى قالاي تۇزەتەتىنى – وسىنىڭ ءبارى ونىڭ اۋدارماشىلىق قۇزىرەتىن, تىلدىك تە, تىلدەن تىس تا, رەتسەپتيۆتى دە, رەپرودۋكتيۆتى دە قۇزىرەتىن كورسەتەدى. بۇل قۇزىرەتتەردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسا كەلىپ, تۇتاستاي العاندا اۋدارماشىلىق قۇزىرەتتى قۇرايدى, ياعني بۇل ونىڭ بويىندا اۋدارما جاسالاتىن ەكى ءتىلدى دە جەتىك ءبىلۋى, جازباشا دا, اۋىزشا دا اۋدارما جاساي الۋى, شەشەندىك قابىلەتى جانە ادەبي دارىنى ۇشتاسىپ جاتۋى ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى ءبىر ادامنىڭ باسىنا از قاسيەت ەمەس ەكەنىن ويلاساق, ىلەسپە اۋدارماشىعا قويىلار تالاپ دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولادى. ىلەسپە اۋدارماشىنىڭ شەبەرلىگى, كەزدەيسوق جاعدايلاردان شىعا ءبىلۋ قابىلەتى جىلدار بويعى تاجىريبەمەن كەلەتىن قاسيەتتەر. ءوز ىسىنە ادال بەرىلگەن, اۋدارماشى رەتىندە تالانتتى مامان عانا ساپالى اۋدارما جاساي الاتىنىن كسرو-داعى العاشقى ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ ءبىرى ر.مينيار-بەلورۋچەۆ: “ەڭ ۇزدىك ىلەسپە اۋدارما – شىنايى شابىتتىڭ ناتيجەسىندە عانا جاسالادى. ال شابىت جۇيكە تالشىقتارى ءۇزىلىپ كەتەردەي شىڭىلداپ, توسىن تەرميندەر مەن ءسوز ورامدارىنان ەسىڭ تانارداي كۇي كەشكەنىڭە قاراماستان, اقىل مەن ءتىلدى بىرلەسە جۇمىس ىستەتىپ, اۋدارا باستاعان كەزىڭدە كەلەدى” دەپ سيپاتتايدى. قاي ەلدە بولماسىن ىلەسپە اۋدارمانىڭ كاسىپتىك جانە اكادەميالىق ولشەمدەرىن جاساۋدا ءوز تىلىنەن باسقا تىلگە جانە كەرىسىنشە اۋدارما جاسايتىن ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن. سەبەبى, ءبىر تىلدەگى سويلەمنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى ونى ەكىنشى تىلگە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ىلەسپە اۋدارما جاساۋ ءۇشىن باسقا شەت تىلدەرىنەن ىلەسپە اۋدارما جاساۋ امالدارىن كوشىرىپ قولدانۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان ءوزى ىلەسپە اۋدارما جاساپ جۇرمەگەن ادامداردىڭ شەتەلدىك ماتەريالدار نەگىزىندە “قازاقشا-ورىسشا ىلەسپە اۋدارما وسىلاي جاسالادى” دەپ جازىلعان ماقالالارى تالاپتانۋشىلارعا پايداسىن تيگىزۋى نەعايبىل. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر تۇزگەن تەورياعا جانە قازاق اۋدارماشىلارىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ قانا قازاق-ورىس ءتىلى اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيانىڭ وزىندىك ەرەجەلەرىن تۇزۋگە بولادى دەگەن ويدامىز. بۇگىندە قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش باستامالارىمەن حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. ءىرى فورماتتى ساياسي جيىنداردا قازاق ەلىنە, ونىڭ باسشىسىنا, وكىلدەرىنە دەگەن قۇرمەت ەرەكشە. قازاق جەرىندە وتەتىن اۋقىمدى ءىس-شارالاردا لاۋازىمدى قوناقتاردىڭ ءوز سوزدەرىن قازاق تىلىندە باستاۋى, كەيدە ءتىپتى قازاق تىلىندە بايانداما جاساۋ مىسالدارى كوبەيە تۇسۋدە. وسى رەتتە بىزدە ىلەسپە اۋدارماشىلاردى دايارلاۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنباۋى ەلىمىزدىڭ الەمدىك كەڭىستىككە ينتەگراتسيالانۋىنا, قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق جيىندار تىلىنە اينالۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەجەۋ سالادى. ىلەسپە اۋدارماشىلاردىڭ ازدىعى, قازاق تىلىنەن تىكەلەي شەتەل تىلدەرىنە اۋداراتىن اۋدارماشىلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى قازاق ءتىلدى ساياساتكەرلەردىڭ انا تىلىمىزدە ەركىن سويلەپ, سۇحبات جۇرگىزۋىنە قولبايلاۋ بولىپ جۇرگەنى دە شىندىق. مەملەكەتتىك حاتشى سوزىندە جىلدان جىلعا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلعايتىلىپ وتىرعانىن دا ايتىپ ءوتتى. وسى كۇندەرى ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسى ماجىلىستە ماقۇلدانىپ, سەناتقا كەلىپ ءتۇستى. جوبانىڭ تانىستىرىلىمىندا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ بۇل سالانى قارجىلاندىرۋ كولەمى بۇدان كەيىن دە ازايمايتىنىن, جىل سايىن 5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە اقشا بولىنەتىنىن جاريا ەتتى. وسى ورايدا ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزەتىن ورگان انا ءتىلىمىزدىڭ تەك قازاق ءتىلدى ورتانىڭ ءتىلى ەمەس, ساياسات تىلىنە, ۇلكەن جيىندار تىلىنە اينالۋىنىڭ ءتيىمدى امالى – ىلەسپە اۋدارمانى دامىتۋعا نازار اۋدارادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. كامال الپەيىسوۆا, ىلەسپە اۋدارماشى, پارلامەنت سەناتى رەداكتسيالىق-باسپا ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ رىنباسارى.
