الەمگە تانىلعان اقيقات

بيىل قازاقستان حالقى ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن ەكونومي­كالىق جانە ساياسي ورلەۋ جاعدايىندا اتاپ وتكەلى وتىر. ادام ءومىرى ءۇشىن ەلەۋلى, ال مەملەكەت تاريحى ءۇشىن قاس قاعىم ءسات قانا سانالاتىن بۇل مەرزىم وتكەنىمىزدى سارالاپ, كەلەشەگىمىزگە كوز جىبەرىپ الاتىن ەلەۋلى بەلەس ەكەنى انىق. سوندىقتان دا قوعامىمىز ءۇشىن قيىن دا قىزىقتى, قاۋىرت ىستەر مەن وركەندى وزگەرىستەرگە تولى بولعان بۇل جيىرما جىلدىق كەزەڭدى بۇگىندە ەلجىرەي ەسكە الىپ, العا تىڭ كۇش-جىگەرمەن ۇمتىلاتىن ءجونىمىز بار. ءويت­كەنى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭعى شاعىندا, بازبىرەۋلەردىڭ كوپ ۇلتتى قازاق ەلىنىڭ وسىناۋ از ۋاقىت ىشىندە بىرلىگى جاراسقان, ەكونوميكاسى وركەن جايعان مەملەكەتكە اينالىپ كەتە قوياتىنىنا كۇمانمەن قاراعانى دا ەسىمىزدە. شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قارار بولساق, ول كەزدە بۇعان سونداي سوزدەر ايتىلاتىن سەبەپتەر دە جەتىپ-ارتىلاتىن. شىنىندا دا, سول تۇستاعى احۋال قانداي ەدى؟ بۇل ارادا ونداعان جىلدار بويى ءدۇيىم دۇنيەنى دىرىلدەتىپ ۇستاعان الىپ ەلدەردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعىنىڭ نە سەبەپتى تاراعانىن كوپ ءسوز ەتىپ جاتۋ ارتىق بولار. بىراق سونىڭ سالدارىنان بۇرىنعى وداق­تاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەكونو­مي­كالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, قازاقستان­داعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى جاپپاي توقتاپ, ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالعانىن, ءىرى كاسىپ­ورىنداردا مىڭداعان جانداردىڭ قا­تىسۋىمەن ميتينگىلەر وتكەنىن, دۇكەن سورەلەرىنىڭ جىلان جالاعانداي قاڭىراپ بوس تۇرعانىن, ەڭ قاجەتتى دەگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ تالونمەن عانا بوساتىلعانىن كوز الدىعا ەلەستەتەيىك. سونداي-اق ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتان­دارىنا قوپارىلا كوشكەنىن, ينفلياتسيانىڭ جىلدىق مولشەرىنىڭ 2600 پايىزعا جەتىپ جىعىلعانىن, قىلمىس اتاۋلىنىڭ بارىن­شا اسقىنىپ كەتكەنىن, ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقىلاردىڭ ايلار بويى تولەنبەي قال­عانىن, تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان قيىندىقتاردى باستان وتكەرگەنىمىزدى ءاسى­رە­سە اعا ۇرپاق وكىلدەرى ۇمىتا قويماسا كەرەك. ەستەرىڭىزدە بولسا, ول كەزدە ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى مولشەرىنىڭ ازدىعى كوپ اۋىزعا الىنا بەرمەيتىن. سول ازدىڭ ءوزىن ۋاقتىلى الۋ ارمان بولاتىن. «كىم بۇگىنگىسىن تانىسا – وتكەنىنە دە يە, وتكەنىن بىلگەن – كەلەشەگىنە دە قوجا», دەگەن حالىق دانالىعى بار ەمەس پە. ءبىز ولاردى ۇمىتپاي, كەيىنگى جاستاردىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋعا مىندەتتىمىز دەپ ويلايمىن. الايدا, تاپ وسى جيىرما جىلدا قازاقستان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلىكتى باسشى­لىعىنىڭ ارقاسىندا ول جايسىز جورامالدار مەن ءساتسىز ساۋەگەيلىكتەر جۇزەگە اسپاي, ەلىمىز بۇگىندە تەك تمد اراسىندا عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى قارقىن­مەن دامىپ وتىرعان بەيبىت ءارى بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ ۇلگەر­دى. بۇل بۇگىندە الەمگە تانىلعان اقيقات ەكەنى ايقىن. ارينە, وتانداستارىمىز قازىرگى الاڭ­سىز ەڭبەك ەتىپ, ءبىلىم الىپ, ءوسىپ-ءونىپ, بەرەكەلى تىرشىلىك كەشىپ جاتقان جاعدايعا وڭاي­لىقپەن جەتكەن جوق. تالاي-تالاي قيىن اسۋلاردى, قوعامداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ بارىپ باسىلۋىنا سەبەپ بولعان قيلى-قيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. الايدا ەڭ ءادىل تورەشى – ۋاقىتتىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ و باستان-اق دۇرىس دامۋ جولىنا تۇسكەنىن ايقىن دالەلدەپ بەردى. «تىرشىلىك بار جەردە پروبلەما بار» دەمەكشى, قيىندىقتاردىڭ ءالى دە از ەمەس ەكەندىگىنە قاراماستان, بۇگىندە قازاقستان ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن الەمدەگى 110 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 50-ءشى ورىندى يەلەنىپ وتىر. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز ەنگىزى­لۋى­نە بايلانىستى, ەكونوميكامىز ءوز باس­قارۋىمىزعا كوشە باستاعان 1994 جىلدان بەرى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 700 اقش دوللارىنان 12 ەسەدەن استام ءوسىپ, بىلتىر 9 مىڭ دوللاردان اسىپ ءتۇستى. بيىلدىڭ جارتىجىلدىق قورىتىن­دىسى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ اي­لىق ورتاشا جالاقىسى 88 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. دەمەك, اتالعان مەرزىمدە اي سا­يىنعى نومينالدى ەڭبەكاقى كولەمى 45 ەسە وسكەن بولىپ شىقتى. سونداي-اق سوڭعى ون جىلدا تابىستارى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­­گەيىنەن از ازاماتتارىمىزدىڭ سانى 4 ەسەدەن استامعا كەمىپ, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 6 ەسە ءوستى. ءوز دەربەستىگىن اسا قيىن بيۋدجەت تاپشىلىعى جاعدايىندا باستاعان ەلىمىزدىڭ بۇگىندە حالىقارالىق رەزەرۆىنىڭ مولشەرى 75 ملرد. دوللاردان اسىپ ءتۇستى. ارينە, جوعارىدا اتالعان قيىندىق­تاردىڭ ءبارى دە قوعامنىڭ ترانسفور­ما­تسياعا ۇشىراۋى كەزىندە بولماي قوي­مايتىن قيىندىقتار ەدى. ويتكەنى, سوتسياليستىك قوعامعا, جوسپارلى ەكونوميكاعا لا­يىقتالعان ەسكى زاڭدارىمىز جاڭا جاع­دايدا جۇمىس ىستەۋگە جارامسىز بولىپ شىق­تى. ال جاڭا زاڭدار مەن زاڭ اكتى­لەرىنىڭ ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا ازىرلەنە قويماسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, وسىنىڭ بارىنە سول كەزدەگى ەسكى كەرتارتپا كۇشتەر مەن جاڭا رەفورماتورلار اراسىن­داعى تارتىستىڭ دا وزىندىك بوگەسىن بولعانىن قوسىڭىز. العاشقى كونستيتۋ­تسيا­مىز جاڭا جاعدايعا وسىنداي سەبەپپەن جارامسىز بولىپ شىقتى. جوعارعى كەڭەس­تىڭ تاراۋىنا دا نەگىزىنەن جوعارىداعىداي سەبەپتەر اسەر ەتتى. ەلىمىزدىڭ باعىنا وراي, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل باسقارۋشىلىق دارىنى مەن مول ءتاجى­ريبەسى وسى تۇستا بار بولمىسىمەن جار­قىراي كورىندى. ول سول كەزدە قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان وتە كۇردەلى پروتسەستەرگە دۇرىس تالداۋ جاساپ, ونىڭ سەبەپ-سالدارلارىن تامىر­شىداي تاپ باسىپ انىقتاپ, قاجەتتى شەشىمدەردى باتىل ءارى دەر كەزىندە قابىلداي ءبىلدى. وسىعان قوسا, پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى نىعايعان سايىن, ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا ۇنەمى جاڭا مىندەتتەر قويىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى قوعامىمىزدى توقىراۋعا ۇشىراتپاي, ۇدايى ىلگەرى ۇمتىلدىرىپ قانا قويماي, وسى جىلداردا ەكونوميكامىزدىڭ ەكى بىردەي ءىرى – شىعىس-ازيالىق جانە الەمدىك ەكونومي­كالىق-قارجى داعدارىستارىنان ابىرويمەن شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان ەكونوميكامىز جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 7 پايىز مولشەرىندە ءوسىم بەرىپ كەلەدى. ارينە, قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا جۇزەگە اسقان تاريحي ىستەردىڭ ءبارىن شاعىن ءبىر ماقالادا سانامالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا, ونىڭ باستى-باستى سەبەپتەرىن اتامايىنشا, 20 جىلداعى تابىس­تارىمىزدىڭ توركىنىن دۇرىس پايىمداي الماسپىز, ءسىرا. ءارى بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە اركىمنىڭ ءوز پىكىرى مەن ءوز جورامالى بولۋى مۇمكىن. ال ءوز باسىم جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى رەتىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالقى­مىزدى قوعامداعى ساياسي تۇراق­تىلىقتى ساقتاۋعا, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىككە, ۋاقىتشا قيىندىقتارعا توزۋگە ءاردايىم تاباندىلىقپەن شاقىرا بىلگەنىن اتاعان بولار ەدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىقتىڭ الدىنا قاي ماسەلە بويىنشا شىقسا دا, وسى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ, نىعايتۋعا ۇدايى كوڭىل ءبولىپ وتىردى. ساياساتتانۋشى رەتىندە كوپ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسا ءجۇرىپ, اسىرەسە ۇلتارالىق تاتۋلىق ماسە­لەسىنە ءبىزدىڭ ەلباسىمىزداي مول كوڭىل بولگەن تۇلعانى سيرەك ۇشىراتقانىمدى جاسىر­مايمىن. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەت باسشىسى تەك جالاڭ شاقىرۋلارمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, وسى ماسەلەنىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينستيتۋتىن ومىرگە اكەلدى. ونىڭ قازىر قوعامىمىزدا قانداي ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە قان­داي بەدەلگە يە بولعانى بۇگىندە جۇرت­شىلىققا جاقسى ءمالىم. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسى ونىڭ كونستي­تۋتسياسىندا ەكەنىن و باستان-اق دۇرىس پايىم­داي الدى. سەبەبى, مەملەكەتتىڭ قوعام­دىق قۇرىلىسى, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قۇقىق­تىق مارتەبەسى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتتىك جۇيەسى تاپ وسى اتا زاڭىمىزدا ايقىندالۋى ءتيىس ەدى. پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ازىرلەنىپ, 1995 جىلى قابىلدانعان ەل كونستيتۋتسياسى وسى جىلدار ىشىندە ءوزىنىڭ پروگرەسشىل سيپاتىن ايقىن تانىتىپ, قوعامىمىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىستاردان امان الىپ كەلەدى. وسى كونستيتۋتسيانىڭ ارقا­سىندا بيلىك تارماقتارى ءوزارا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ, قوعامنىڭ قارقىندى ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. راس, وپپوزيتسيالىق كوزقاراستاعى كەيبىر ازاماتتاردىڭ تاراپىنان اندا-ساندا قازىرگى پارلامەنتتى بيلىكتىڭ ىرقىنان شىقپايتىن, وزىندىك بەت-بەينەسى جوق, «قالتاداعى پارلامەنت» دەگەن سىني جانە كەكەسىن پىكىرلەر اي­تىلىپ قالىپ جاتاتىنىن بىلەمىن. وسى پارلامەنت قۇرامىنىڭ جۇمىسىن ىشتەي جاقسى بىلەتىن دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن مۇنى جاڭساق پىكىر دەپ ايتار ەدىم. پارلامەنت – كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىن قويى­لىمدار قوياتىن تسيرك الاڭى ەمەس. ول ەلگە, حالىققا قاجەتتى زاڭدار ازىرلەيتىن, سونى قابىلدايتىن ورگان. ال تاجىريبەلى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى پارلامەنت دەپۋتاتتارى بۇل مىندەتتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن, كۇنى كەشە –1 قىركۇيەكتە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرى­سىندا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت وسى ورايدا: «دەپۋتاتتار كۇردەلى جاھاندىق داعدارىس جاعدايىندا جوعارى كاسىبي بەلسەندىلىكپەن جۇمىس جۇرگىزدى. ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, داعدارىسقا قارسى زاڭدىق قۇجاتتار ءازىر­لەنىپ, قابىلداندى جانە ول تابىسپەن ىسكە اسۋدا. قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى جەڭىپ شىعا العان از عانا ەل­دەردىڭ ءبىرى بولدى... وسى وراسان جەتىستىكتەرگە پارلامەنت دەپۋتاتتارى زور ۇلەس قوستى. وتكەن سەسسيادا ءتۇرلى ماسەلەلەر تۋرا­لى 141 زاڭ قابىلدانىپ, 76 حالىق­ارالىق كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. وسىنىڭ ءبارىن سىزدەردىڭ تاۋەلسىزدىك تويىنا جاساعان لايىقتى تارتۋلارىڭىز دەپ بىلەمىن. سول ءۇشىن سىزدەرگە زور ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, شىن ءجۇ­رەك­تەن العىس ايتامىن», دەپ حالىق قالاۋ­لىلارىنىڭ قىزمەتىنە اسا جوعارى باعا بەردى. ارينە, بۇل تەك دەپۋتاتتار قىزمەتىنە عانا ەمەس, بيلىك تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەتىنە بەرىلگەن باعا ەكەنى انىق. ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەي­بىتسۇيگىش ەل رەتىندەگى بەدەلىن قالىپ­تاستىرا ءبىلدى. ىشتەن دە, سىرتتان دا جاسال­عان قىسىمدارعا قاراماستان, ول ءوزىنىڭ العاشقى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى ارقىلى سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىستاردى توقتاتتى. مۇنىڭ حالقىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا, تۇتاس تاعدىرىنا تيگىزگەن سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز وڭ ىقپالىن بىلاي قويعاندا, قازاقستانعا الەم ەلدەرىنىڭ تاراپىنان دۇرىس كوز­قاراستىڭ قالىپتاسۋىنا جانە سول ارقىلى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ مول تارتىلۋىنا شەشۋشى اسەر ەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 126 ملرد. دوللاردان استام مولشەردە ينۆەستيتسيا اكەلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسى ورايدا باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر ماسەلە, بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرى بوس بولعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى جىل­دار­داعى جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جەدەل ارت­تىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى وسى – شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتا ءبىلۋ ەدى. ويتكەنى, بۇرىنعى سوتسياليستىك قوعامنىڭ سول كەزگە دەيىن دە ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەن داع­دارىسىنان ابدەن تيتىقتاعان حالقىمىزدىڭ ءتوزىمى تىم شەكسىز ەمەس-تۇعىن. سوندىقتان ولار الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىنىڭ ايتەۋىر ءبىر الىس كەلەشەكتە ەمەس, مەيلىنشە تاياۋداعى جىلداردا جەدەل جاقسارۋىن قالادى. ءارى باسىنان كەشكەن قاسىرەتى مول قازاقستان حالقى بۇعان ابدەن لايىقتى دا ەدى. پرەزيدەنتىمىز بۇل مىندەتتى مەيلىنشە تابىستى شەشە ءبىلدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قوسا, بۇگىندە حالقىمىزدىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ بۇرىنعىدان الدەقايدا جاقسى تۇرمىسقا يە بولىپ, قولايلى ۇيلەردە تۇرا باستاعانىن, بۇرىن قولدارى جەتپەي كەلگەن جيھازدار مەن تۇرمىستىق بۇيىمداردى تۇتىناتىنىن, بىرقاتار جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردىڭ ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الاتىنىن, ازاماتتارىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە تۋريستىك ساپارلارعا شىعىپ, دەمالىپ, ەمدەلەتىنىن, ەلىمىزدە جەڭىل كولىك يەلەرى سانىنىڭ دا ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەندىگىنە وقىرماننىڭ كوزى جەتەر دەيمىز. قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنىڭ وسىنداي-وسىنداي ارتىقشى­لىق­تارى اسىرەسە تمد شەڭبەرىندەگى قايسىبىر وزگە ەلدەردەگى زامانداس­تارىمىزبەن سالىس­تىرعاندا بارىنشا ايقىن كورىنەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حات­شىسى پان گي مۋننىڭ: «1991 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى ۇلكەن ەرلىك. بۇل قادام كورەگەندىك, ناعىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ. مەن بارلىق مەملەكەت باسشىلارىن, ونىڭ ىشىندە يادرو­لىق دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىن قازاق­ستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرامىن!» دەپ بۇعان ۇلكەن ساياسي باعا بەرۋى دە سوندىقتان بولسا كەرەك. تورتىنشىدەن, پرەزيدەنت بىردەن-اق ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نارىقتىق جولىن تاڭدادى. سوتسياليستىك نەمەسە كاپيتاليستىك قوعامنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى تۋرالى ماسەلە داۋلى تاقىرىپ ەكەنىن بىلەمىن. كەلەشەكتە قاي جۇيەنىڭ وزىقتىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتە جاتار, بىراق, مەنىڭشە, سوتسياليستىك جۇيە ءوزىنىڭ دارمەنسىزدىگىن تانىتقان نەمەسە بىلىكسىز باسشىلىقتىڭ سالدارىنان ونىڭ بەدەلى قاتتى شايقالعان وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىن­دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقتى ءونىمدى ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ نارىقتان وزگە ۇتىمدى جولى جوق ەدى. تەك شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جول اشۋ ارقىلى عانا جۇرتشىلىقتى جەكە مەنشىككە جانە ءونىمدى ەڭبەككە قاراي باستاپ الىپ جۇرۋگە بولاتىن. بۇگىندە ەلىمىزدە ءوندىرىس ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. ارينە, ونىڭ اياسى جىل وتكەن سايىن ۇلعايتىلا بەرمەك. ءوز كەزەگىندە جەكە مەن­شىك­تىڭ قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋدە وتە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. بەسىنشىدەن, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ساتىمەن شەشە بىلگەن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ شەكارا شەپتەرىن ايقىنداپ الۋى بولدى. ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي شيەلەنىستەر شىرعا­لاڭى ورشىگەن وڭىردە, الىپ دەرجاۆالاردىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان, جەرىنىڭ اۋماعى ۇلكەن, ال حالقىنىڭ سانى از قازاقستان ءۇشىن وسى شەكارا ماسەلەسىن شەشىپ الۋى قاي تۇرعىدان العاندا دا ءمانى ايتىپ جەتكىزگىسىز ۇلكەن ساياسي جەتىستىك ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە قازاقستان الىس-جاقىن مەملەكەتتەردىڭ ءبارى­مەن دە داۋ-دامايسىز, تاتۋ كورشىلىك جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتارىنان سانالادى. ەلباسىمىزدىڭ التىنشى اسا ماڭىزدى ءارى كورەگەندىك شەشىمى دەپ ەلوردامىزدى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, استانانى اۋىستىرۋدىڭ ەلىمىزگە اكەلگەن وزگە جاقسىلىقتارىن بىلاي قويعاندا, ول ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا توسىن ءارى قۋاتتى سەرپىن بەردى. مۇنىڭ ءساتتى شەشىم بولىپ شىققانى سونشالىقتى, بۇگىندە ءتىپتى بارلىق باسقارۋ ورگاندارى مەن عىلىم جانە مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ءبارىن بىردەي بۇرىنعىداي ءبىر عانا الماتىعا شوعىرلانعانىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن ءارى قيسىنسىزداۋ سياقتى كورىنىپ قالدى. ال بۇل ساياسي شەشىمنىڭ دە پرەزيدەنتتىڭ باتىل باستاماسىمەن جانە زور ۇيىمداستى­رۋشى­لىق ەرىك-كۇشىمەن جۇزەگە اسقانى ءمالىم. ناتيجەسىندە ەل اۋماعىنىڭ ورتا تۇسىندا الماتى سياقتى, بىراق وزىنشە اسەم, ءححى عاسىردىڭ مۇلدە جاڭا قالاسى پايدا بولدى. ول بۇگىندە كونكۋرس ناتيجەسى بو­يىنشا تمد-داعى 81 قالانىڭ ىشىندەگى ەڭ تاڭداۋلىسى دەپ تانىلىپ, بيۋدجەتى قىرعىزستان سياقتى جەكە رەسپۋبليكانىڭ مۇمكىندىگىمەن تەڭەلىپ وتىر. استانا – قازىردىڭ وزىندە الەمدىك ساياساتتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. مۇندا قازاقستاننىڭ تىكەلەي باستاما­شىلىعىمەن ومىرگە كەلگەن ءىرى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ جيىندارى ءوتىپ جاتادى. كونە قازاق دالاسىندا تۇڭعىش رەت الپىسقا تارتا مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشى­لارى مەن ءىرى حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ VII ءسامميتى ءوتتى. قىسقى ازيادا ويىندارىنىڭ الاۋى قازاقستاندا العاش رەت جاعىلىپ, وندا وتاندىق سپورتشىلارىمىز تاماشا تابىس­تارعا جەتتى. «جۇمىس ىستەمەگەن ادام عانا قاتەلەس­پەيدى», دەگەن بار ەمەس پە. ءبىر قوعامدىق فورماتسيادان ەكىنشىسىنە كوشۋ الاساپى­رانى كەزىندە جىبەرگەن ولقىلىقتارىمىز بولعان دا شىعار, بالكىم. بىراق, قالاي دەگەنمەن دە جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باسىم ەكەندىگى تالاس تۋدىرماسى انىق. سەبەبى, ءبۇ­گىندە قوعام ءومىرىنىڭ قاي سالاسىن الساق تا كوڭىل قۋانتارلىق ناتيجەلەرىمىزدىڭ بار ەكەنىن كورەمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قانشاما ءوندىرىس ورىندارى, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, مادەنيەت وشاقتارى سالىندى! كوپتەگەن قالالارىمىز بەن اۋدان ورتالىقتارى بۇرىنعىدان ابات­تاندىرىلىپ, كوركەيىپ, كورىكتەنە ءتۇستى. انا تىلىمىزدە ءبىلىم الاتىن شاكىرتتەر سانى دا ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندە. مىڭداعان جاستارىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ ۇلگەردى. سونداي-اق ءوز ەلىمىزدە دە بۇرىن قازاق دالاسىندا بولىپ كورمەگەن, جاڭا تۇرپاتتى جوعارى وقۋ ورىندارى جۇمىس ىستەۋدە. وسىنداي جەتىستىكتەردى قوعام ءومىرىنىڭ قاي سالاسى بويىنشا دا سانامالاپ, بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى سوزا بەرۋگە بولادى. قازا­ق­ستاندىقتاردىڭ بيىلعى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا قازىرگى ەلباسىمىزدى قولداپ داۋىس بەرۋىنىڭ دە ەڭ باستى سەبەبى وسىندا. ماسەلەن, ءبىر عانا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا قانشاما كونە ءارى قۇندى تاريحي, ادەبي-مادەني جاۋھار­لارىمىز حالقىمىزبەن تابىسىپ, دۇنيە­جۇزى حالىقتارىنىڭ وزىق وي قازىنالارى انا تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ءتىپتى, حالقىمىزدىڭ 1000 ءانى مەن 1000 كۇيىنىڭ ديسكىگە جازى­لىپ شىعارىلۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, «كوشى-قون», «جاسىل ەل», «اۋىز سۋ» باعدارلامالارىنىڭ اياسىندا دا كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر اتقارىلعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تالاي-تالاي تاريحي تۇلعالارىمىز ورتامىزعا ورالدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ناسيحاتتالىپ, كوشە­لەر مەن الاڭدارعا اتتارى بەرىلۋدە. يسلاماباد ساياسي تالداۋ ينستيتۋ­تىنىڭ ساراپشىسى مۇحاممەد ءمۋنيردىڭ «نۇرسۇل­تان نازارباەۆ – كورەگەن كوش­باسشى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا: «كو­رەگەن كوشباس­شىلار ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ تاعدىرىن وزگەر­تۋ قابىلەتىنە يە تۇلعالار قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ ەرەكشەلىگى – كوپشىلىككە ايقىن ەمەس ۇردىستەردى بايقاپ قانا قويماي, ونى باسقالاردىڭ دا كورۋىنە سەبەپكەر بولۋىندا جاتىر», دەۋى ءبىزدىڭ وسى پىكىرىمىزدىڭ ورىندىلىعىن دالەلدەي تۇسسە كەرەك. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ارينە, پروبلەمالار دا بارشىلىق. ەڭبەك ءونىم­دىلىگى ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەل ەكونومي­كاسىنداعى ۇلەس سالماعى قازىردە دە تومەن. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلا­ماعا سايكەس جاڭا تەحنولوگيالار قول­دانىلاتىن كاسىپورىندار سالىنبايىنشا, ولاردىڭ مولشەرىن ارتتىرىپ, ەڭبەك­اقىنى كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى, اتالعان باعدارلاما بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەك بىلتىردىڭ وزىندە 152 كاسىپ­ورىن ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ سانى بۇدان بىلاي ودان دا ارتا تۇسپەك. ەلىمىزدە ءۇش جىل ىشىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوموبيل جولىنىڭ 2,8 مىڭ شاقىرىمدىق قازاقستاندىق ءبولى­گى سالىنباق. قازىر 27 مىڭ مامان مەن جۇمىسشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن بۇل جۇمىس قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. الايدا, مويىنداساق تا, مويىندا­ماساق تا, بۇگىنگى ءومىردىڭ شىندىعى سول – قازىرگى دۇنيە وتە كۇردەلى ءارى ساياسي دۇربەلەڭدەرگە تولى. مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى مۇددە قايشىلىقتارىنىڭ اس­قىنۋى, كونفەس­سيا­لارداعى ءوزارا ۇنقاتى­سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تەرروريزم قاۋپىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولما­عان دەڭگەيگە كوتە­رىلۋى, الەمدەگى ەكولو­گيالىق احۋالدىڭ كۇردەلىلەنە ءتۇسۋى, جەر بەتىندە كۇندەلىكتى تىرشىلىك ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ىشەر اس, كيەر كيىمگە جارىمايتىن ادامدار سانىنىڭ ارتىپ بارا جاتۋى – وسىنىڭ ءبارى دە جۇمىر جەردىڭ كەيبىر نۇكتەلەرىندە قان­توگىستەردىڭ ورىن الىپ, قوعام ىرگەسىنىڭ شايقالۋىنا, جالپى, ادامزاتتىڭ الاڭ كوڭىل احۋالىندا ءومىر سۇرۋىنە اسەر ەتۋدە. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىق جاع­دايىندا, بىرلىك تۋىنىڭ استىندا قارىش­تى قارقىنمەن دامىپ وتىرۋى – حالقى­مىزدىڭ باعا جەتكىزگىسىز باقىتى دەر ەدىم. ال باقىت – باعاسىن بىلگەننىڭ عانا باسى­نا تۇراقتايدى. ارينە, ءبىز ونىڭ قادىرىن بىلۋگە ءتيىسپىز. ەڭ باستىسى, بۇگىندە زامان تالابىنا ساي, يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قىزۋ كىرىسكەن قازاقستاننىڭ ەرتەڭگى كەلەشەگى بۇدان دا جارقىن بولاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, حالقىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قولعا الىن­عان قاي ءىستىڭ دە تابىستى اياقتا­لاتىنىنا كامىل سەنەدى. ءارى ول سەنىم ءوزىن ۇنەمى اقتاپ كەلەدى. اقان بيجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.