اكادەميالىق دامۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كەزەڭى
QS جاھاندىق رەيتينگىندە 166-ورىن الاتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ اكادەميالىق ساياساتى كەيىنگى بەس جىلدا تەرەڭ مازمۇندىق جاڭعىرتۋدان ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەت زاماناۋي كەزەڭنىڭ نەگىزگى سىن-قاتەرلەرىنە باسىمدىق بەردى. اتاپ ايتقاندا, عىلىمي زەرتتەۋلەردى وقۋ ۇدەرىسىنە ينتەگراتسيالاۋ, ماماندار دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن دامىتۋ ءارى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ.
بۇل باسىمدىقتار پانارالىق باعدارلامالار مەن دۋالدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدا, سونداي-اق زاماناۋي وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى جوبالاۋدا ناقتى كورىنىس تاپتى.
كەيىنگى جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق باعدارلامالاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتتى. بۇل – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋشىلىك ميسسياسىنىڭ كۇشەيۋىنە, عىلىمي مەكتەپتەردىڭ دامۋىنا, جوعارى تەحنولوگيالىق ەكونوميكانىڭ سۇرانىسىنا بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ. ينتەرناتسيونالداندىرۋ مەن جاھاندىق اكادەميالىق كەڭىستىككە شىعۋ اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى كەڭەيتۋگە, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردى تارتۋعا, سونداي-اق تۇلەكتەردىڭ حالىقارالىق ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان 105 اعىلشىن تىلىندەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
ۋنيۆەرسيتەت پانارالىق جانە يننوۆاتسيالىق باعىتتى جۇيەلى تۇردە كۇشەيتىپ, باعدارلامالىق جانە بيومەديتسينالىق ينجەنەريا, اسكەري كريپتولوگيا, سۋ ديپلوماتياسى, سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك سىندى جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىن اشتى.
قازۇۋ-دا جاساندى ينتەللەكت باكالاۆرياتتان باستاپ دوكتورانتۋراعا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدى قامتيتىن كەشەندى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اينالدى. بۇل باعىتتا جەتەكشى ەۋروپالىق, قىتايلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قوس ديپلومدى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ, جۋرناليستيكا, مەديتسينا جانە باسقارۋ سالالارىن قامتيتىن پانارالىق ىقپالداستىق دامىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە «زياتكەرلىك باسقارۋ جۇيەلەرى», «بيزنەس-تالداۋ جانە Big Data», «روبوتتەحنيكالىق جۇيەلەر» جانە باسقا دا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ماماندار دايارلانۋ ۇستىندە.
بارلىق فاكۋلتەتتە جاساندى ينتەللەكت وقۋ جوسپارلارىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. نەگىزگى كۋرستارمەن قاتار – «جاساندى ينتەللەكتىگە كىرىسپە», «جاساندى ينتەللەكت ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارى» پاندەرى وقىتىلىپ, سونداي-اق «نەيروندىق جەلىلەر جانە تەرەڭ وقىتۋ», «تەحنيكالىق-زياتكەرلىك قىزمەت: ينجەنەرلىك مىندەتتەردى شەشۋ تەورياسى», «باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاساندى ينتەللەكت» سەكىلدى تەرەڭدەتىلگەن پاندەر ەنگىزىلدى.
عىلىمدى وقۋ ۇدەرىسىنە ينتەگراتسيالاۋ ستۋدەنتتەرگە جوعارى تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمعا, سونىڭ ىشىندە «Farabi Chem Science» كلاستەرىنە, روبوتتەحنيكا ورتالىقتارىنا جانە سۋپەركومپيۋتەردىڭ ەسەپتەۋ رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وقۋ ورداسىنىڭ ەرەكشە ماقتانىشى – شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان بىرەگەي ءبىلىم بەرۋ الاڭدارى. قازۇۋ بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ميفي ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى يادرولىق فيزيكا جانە قورعالعان ەسەپتەۋ جۇيەلەرى سالاسىندا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاپ كەلەدى. ال 2023 جىلى اشىلعان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى ەلەكترونيكا, ماتەريالتانۋ جانە IT-تەحنولوگيالار باعىتتارىنا ماماندانعان.
قارا شاڭىراق ءبىلىم ەكسپورتىن دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. بىشكەك, ىستانبۇل جانە ومبى قالالارىندا اشىلعان فيليالدار قازۇۋ-دىڭ حالىقارالىق بايلانىس اۋقىمىن كەڭەيتىپ, جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندەگى ورنىن نىعايتتى. ال وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلگەن تسيفرلىق شەشىمدەر – گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت, ونلاين-پروكتورينگ جانە ينتەللەكتۋالدىق اسسيستەنتتەر – زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەت مودەلىن قالىپتاستىردى. تۇلەكتەردىڭ قولدانبالى, زەرتتەۋشىلىك جانە تسيفرلىق قۇزىرەتتەرىنىڭ دامۋى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىردى. قازۇۋ 1500-دەن استام جۇمىس بەرۋشىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى جوعارى دەڭگەيگە جەتتى.
الەم ەلدەرىمەن ارىپتەستىك
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا ينتەرناتسيونالداندىرۋ ساياساتىن ماقساتتى, جۇيەلى ءارى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋمەن دە ەرەكشەلەندى. باستى باعدار جاھاندىق اكادەميالىق قاۋىمداستىقپەن ۇزاقمەرزىمدى ارىپتەستىك ورناتۋعا, عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىنە تەرەڭ كىرىگۋگە, حالىقارالىق بەدەلدى نىعايتۋعا باعىتتالدى.
الەمنىڭ 700-دەن استام جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىمەن تۇراقتى سەرىكتەستىك ورناتىلىپ, بەس جىلدا 410 حالىقارالىق كەلىسىم مەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا Erasmus+ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان 86 كەلىسىم, سونداي-اق وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جانە اكادەميالىق قىزمەتىن قولداۋعا باعىتتالعان شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن جاسالعان 60 شارت بار. بۇل ىنتىماقتاستىق بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن دامىتۋعا, اكادەميالىق الماسۋدى كەڭەيتۋگە, ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى. ناتيجەسىندە, 60-تان استام قوس ديپلومدىق باعدارلاما تابىستى جۇزەگە اسۋدا. الەمنىڭ 54 ەلىنەن كەلگەن 7 مىڭنان استام شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر.
2021 جىلى شەتەلدىك اكادەميالىق ساپارلارعا 78 وقىتۋشى قاتىسسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 849 ادامعا دەيىن ءوستى. 2025 جىلى 722 وقىتۋشى حالىقارالىق تاعىلىمدامالار مەن تاجىريبەدەن ءوتتى. اكادەميالىق ساپارلاردىڭ گەوگرافياسى گارۆارد, وكسفورد, سينگاپۋر, توكيو, سەۋل جانە وزگە دە الەمدىك رەيتينگتەردە جوعارى ورىن الاتىن وقۋ ورىندارىن قامتىدى.
ينتەرناتسيونالداندىرۋ ساياساتى شەتەلدىك عالىمداردى تارتۋ ارقىلى دا دايەكتى تۇردە ىسكە اسىپ وتىر. كەيىنگى بەس جىلدا اقش, ەۋروپا, ازيا ەلدەرىنەن كەلگەن شەتەلدىك پروفەسسورلار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ سانى ارتتى.
ستۋدەنتتەردىڭ حالىقارالىق اكادەميالىق ۇتقىرلىعى دا تۇراقتى دامىپ كەلەدى. 2021 جىلى شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا 250-گە جۋىق ستۋدەنت قاتىسسا, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 1480 ادامعا جەتتى. كەيىنگى جىلدارى ۇتقىرلىق دەڭگەيى جوعارى ساقتالدى: 2023 جىلى – 534, 2024 جىلى – 997, 2025 جىلى 965 ستۋدەنت جاپونيا, يتاليا, قىتاي, گەرمانيا جانە وزگە ەلدەردە ءبىلىم الدى. ال ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار «University of Tsukuba», «Université Grenoble Alpes», «ميفي», «University of Tokyo», «National University of Singapore» سياقتى الەمدىك ورتالىقتاردا تاعىلىمدامادان ءوتتى.
ينۆەستيتسيا تارتىلدى, عىلىم جانداندى
كەيىنگى بەس جىل ىشىندە قازۇۋ ساپالىق سەرپىلىسكە ۇمتىلىپ, عىلىمدى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش رەتىندە تاڭدادى. 2022 جىلى قازۇۋ-عا «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسى بەرىلىپ, وسى وزگەرىستەر زاڭدى ءارى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا بەكىتىلدى.
زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنە كوشۋ – بۇل تەك قۇقىقتىق فورماتتىڭ وزگەرۋى ەمەس. بۇل اكادەميالىق ساياساتتان باستاپ, عىلىم مەن ناقتى ەكونوميكا سەكتورىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىنا دەيىنگى بارلىق ىشكى ۇدەرىستەردىڭ تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلۋى. بۇگىندە قازۇۋ قىزمەتى تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەي, وڭىرلىك دەڭگەيدەن الدەقايدا كەڭ ىقپالعا يە حالىقارالىق ءبىلىم مەن يننوۆاتسيا حابىنا ۇلاستى.
جوو قۇرىلىمىندا: 9 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 39 عىلىمي ورتالىق, 140 زەرتحانا, 400-دەن استام عىلىمي جوبا جۇمىس ىستەيدى. تەك كەيىنگى جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي قىزمەتتەن تۇسكەن كىرىس 16,4 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. قولدانبالى زەرتتەۋلەر باسىمدىققا يە بولدى, عىلىممەن اينالىساتىن جاستاردىڭ سانى ارتتى. ستۋدەنتتىك زەرتحانالار مەن ستارتاپ الاڭدار كەڭەيدى, جاس عالىمداردىڭ يدەيالارى ناقتى جوبالارعا ۇلاسا باستادى.
وسى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ يدەيالارىن زەرتحانادان ناقتى ناتيجەگە دەيىن جەتكىزەتىن ايرىقشا ينفراقۇرىلىم جۇيەلى تۇردە دامىتىلدى. 90 جىلدىق مەرەيتوي اياسىندا يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 110 ميلليون دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 50-دەن استام جاڭا زاماناۋي زەرتحانا ىسكە قوسىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق ۇستانىمى «Farabi Hub» يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالار ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنەن ناقتى كورىنىس تابادى. اۋماعى – 5000 شارشى مەتر, تارتىلعان ينۆەستيتسيا – 20,55 ملن دوللار. «Farabi Hub» پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ عىلىمنىڭ ەل دامۋىنا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە عىلىمي الەۋەتتى جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىنا سايكەس, 2024 جىلى ىسكە قوسىلدى. ZTE, Ericsson كورپوراتسياسىمەن, CNرS ۇيىمىمەن (فرانتسيا), قىتاي, سينگاپۋر, گەرمانيانىڭ جەتەكشى مەكەمەلەرىمەن بىرلەسكەن جوبالار قولعا الىندى.
2024 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن سۋپەركومپيۋتەر وتاندىق عىلىمعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. ينۆەستيتسيا قۇنى – 23 ملن دوللار. ونىمدىلىگى – 2000 TFLOPS. ورتالىق ازياداعى ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەر قازاق تىلىنە ارنالعان ۇلكەن تىلدىك مودەلدى (LLM) ازىرلەۋگە پايدالانىلىپ وتىر. سونداي-اق سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۇرامىندا 400 CPU سەرۆەرلەرىمەن قاتار, 30 GPU سەرۆەرلەرى دە بار. ايتۋلى عالىم جانە قوعام قايراتكەرى, اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ قازۇۋ سۋپەركومپيۋتەرىنىڭ وسى رەسۋرستارىن پايدالانا وتىرىپ, كۇردەلى ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى جەدەل شىعارۋعا قولدانا باستادى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن بىرنەشە اپتا ۋاقىتتى تالاپ ەتكەن كۇردەلى مودەلدەر قازىر بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە ەسەپتەلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ورتالىق بازاسىندا «قازگيدرومەت» رمك-مەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا «Weather Research and Forecasting» مودەلىن ەنگىزۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل اۋماعىندا اۋا رايىن بولجاۋدىڭ دالدىگى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرادى. بۇدان بولەك, «Farabi Supercomputer» ورتالىعى «AI-Sana» باعدارلاماسىن ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق يادرو بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ينۆەستيتسيا قۇنى – 23 ملن دوللار.
2024 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىندا كاسىبي كادرلاردى وقىتۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا ارنالعان «FARABI ROBOTICS» يندۋستريا 4.0 بويىنشا ونەركاسىپتىك روبوتتەحنيكا سالاسىنداعى ينجينيرينگتىك قۇزىرەتتىلىك ورتالىعى قۇرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك بولگەن گرانت – 1 ملن دوللار. بۇل الاڭ ستارتاپ جوبالار ءۇشىن تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردى روبوتتاندىرۋ تۇجىرىمدامالارىن زەردەلەۋ, سىناقتان وتكىزۋ جانە تاجىريبەدە كورسەتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. بۇگىندە «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan», «Hyundai Trans Kazakhstan» سىندى ءىرى ونەركاسىپتىك كومپانيالارمەن جاسالعان كەلىسىمدەر ورتالىقتىڭ ناقتى سەكتورعا باعىتتالعان تيىمدىلىگىن ايقىن كورسەتىپ وتىر.
اۆتوماتتاندىرۋ, روبوتتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ باعىتتارى بويىنشا گەرمانيانىڭ Kuka ونەركاسىپتىك روبوتتارى نەگىزىندە وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار ازىرلەندى. مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىمەن بىرلەسىپ ونەركاسىپتىك روبوتتاردى ينتەگراتسيالاۋ, باعدارلامالاۋ, باسقارۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان ارنايى وقۋ كۋرستارى ەنگىزىلدى.
الايدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق كوزقاراسى تەك ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋمەن شەكتەلمەيدى. روبوتتەحنيكا مەن تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى ءبىلىم مەن عىلىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدە ينتەگراتسيالاۋ ماقساتىندا قازۇۋ بازاسىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە روبوتتەحنيكا حالىقارالىق ينستيتۋتى قۇرىلدى.
ينستيتۋتتى قۇرۋ جونىندە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەيجىڭدە وتكەن قازاقستان-قىتاي ىسكەرلىك كەڭەسى اياسىندا كەلىسىلدى.
«Jiangsu Huibo Robotics Technology Co., Ltd.» كومپانياسى 3,38 ملن دوللار قولداۋ كورسەتتى. حالىقارالىق ينستيتۋت قۇرىلىمىندا وقۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحانالارى, مۋلتيمەديالىق اۋديتوريالار, وندىرىستىك جانە سەرۆيستىك روبوتتارمەن جابدىقتالعان تاجىريبەلىك الاڭدار بىرىكتىرىلدى.
بىلتىر ينستيتۋت روبوتتەحنيكا, جاساندى ينتەللەكت جانە ونەركاسىپتى اۆتوماتتاندىرۋ سالالارىنداعى قولدانبالى جوبالاردى ازىرلەۋگە باعىتتالعان سەرپىندى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىردى. جۇمىس اياسىندا ءوندىرىس ءۇشىن جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ جانە بىرەگەي تەحنولوگيالىق پروتوتيپتەردى جاساۋ جوسپارلانعان.
بيىل جىل باسىندا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋ باعىتىندا ۇشقىشسىز اۆياتسيانى دامىتۋ يننوۆاتسيالىق ورتالىعى تانىستىرىلدى. قازۇۋ مەن وتاندىق درون وپەراتورلارىن وقىتۋ ورتالىعى – Aerial Solutions LLP اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىلدى. جاڭا ورتالىق زاماناۋي درون ۇلگىلەرىن دايىنداۋدى, وقۋ-وندىرىستىك زەرتحانالار مەن سىناق ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدى, سونداي-اق قوس ديپلومدىق ءبىلىم بەرۋ جانە كاسىبي سەرتيفيكاتتاۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
ورتالىق بازاسىندا ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەر وندىرىسكە باعىتتالادى. سونىمەن قاتار درون تەحنولوگيالارىن نارىققا شىعارۋ, ستارتاپتاردى قولداۋ جانە يننوۆاتسيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جۇيەلى تۇردە دامىتىلماق.
بيىل وقۋ كورپۋستارىنىڭ جانە جاتاقحانالاردىڭ شاتىرلارى جاڭارتىلىپ, كۇن پانەلدەرى ورناتىلدى. قۇنى 1 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى جوبا ينۆەستور قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. قۋاتى 994 كۆت بولاتىن 1390 كۇن پانەلى جىلىنا 3,39 ملن كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قازۇۋ-دىڭ ەنەرگياعا قاجەتتىلىگىنىڭ 35 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار 20 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتقان كۇن پانەلدەرىنىڭ ارقاسىندا جىل سايىن 111 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات ۇنەمدەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جالپى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 2 ملرد تەڭگەدەن اسادى. جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بارىسىندا شاتىرلارداعى توزىعى جەتكەن ەسكى جابىندىلار تولىق الىنىپ, قوقىستار شىعارىلىپ, قارا قاعاز توسەلدى. جاڭارتىلعان سۋاعار جۇيەلەرى ورناتىلىپ, جاۋىن-شاشىنعا قارسى قورعانىس كۇشەيتىلدى.
تۇراقتى دامۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ عىلىمي ورتالىعىندا باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تابيعي-شارۋاشىلىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەرىنە كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ورتالىق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «جاسىل ءوسۋ كونتەكسىندە باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تابيعي-شارۋاشىلىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى دامۋى» باعدارلاماسى اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا فاكۋلتەت گەوگرافتارى عىلىم كوميتەتىنىڭ 3,8 ملرد تەڭگە (7,57 ملن دوللار) كولەمىندەگى مەگاگرانتىن جەڭىپ الدى. بۇل قاراجات ەسەبىنەن ۋنيۆەرسيتەتتەردى, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى قامتيتىن توعىز ۇيىمنان تۇراتىن يننوۆاتسيالىق-ءبىلىم بەرۋ كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ كونسورتسيۋمنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ بەلگىلەنىپ, قوسالقى جوبا جەتەكشىلەرى جۇمىس توپتارىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتتى.
ورتالىق جوبالارى ارنايى ۆەب-رەسۋرستا كەڭىنەن جاريالانىپ, وندا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى, تالدامالىق ماتەريالدار مەن ەسەپتەر جيناقتالدى. اتالعان سايت تاجىريبە الماسۋعا, عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا جانە كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋعا ارنالعان اشىق پلاتفورماعا اينالدى. مۇندا ەكسپەديتسيالار, سەمينارلار مەن دالالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۇسىنىلىپ, ستۋدەنتتەر مەن جاستار ناقتى جوبالارعا تارتىلادى.
ورتالىق قۇرامىنا ارقايسىسى وزىندىك بىرەگەي مىندەتتەردى ورىندايتىن 10 زاماناۋي زەرتحانا كىرەدى. ماسەلەن, پروفەسسور ۆلاديمير چەرەدنيچەنكو جەتەكشىلىك ەتەتىن كليماتولوگتەر مەن مەتەورولوگتەر توبى كليماتتىڭ وزگەرۋىن مودەلدەۋمەن اينالىسادى. ولار باتىس قازاقستان ءوڭىرى ءۇشىن 2050 جىلعا دەيىنگى تەمپەراتۋرا مەن جاۋىن-شاشىننىڭ بولجامدىق كارتالارىن جاساپ, وبلىستىڭ كليماتتىق وزگەرۋىنە ستسەناريلىك بولجام ۇسىندى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ءوڭىردىڭ ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋراسى 0,4-0,6°C-قا, ال جاز ايلارىنداعى ءوسىم 1,2°C-قا دەيىن جەتۋى مۇمكىن ەكەنى انىقتالدى. بۇل دەرەكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى مەن سۋ شارۋاشىلىعى سالالارىنا ارنالعان ۇسىنىمداردىڭ نەگىزىنە الىندى.
«GlobalSky» زەرتحاناسىندا اتموسفەرالىق عىلىمدار سالاسىنىڭ ماماندارى العاش رەت اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى ءۇشىن اۋا ساپاسىن مونيتورينگىلەۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن ازىرلەدى. Sentinel-5P سپۋتنيكتىك دەرەكتەرى مەن جەرۇستى ولشەۋلەرىن پايدالانا وتىرىپ, پروفەسسور ۆيتالي سالنيكوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن كوماندا اۋا لاستاعىشتارىنىڭ 86 مىڭنان استام باقىلاۋ ناتيجەسىن وڭدەدى. جوبادا مۇناي-گاز جانە ونەركاسىپتىك توراپتارعا شوعىرلانعان سوزىلمالى لاستانۋ ايماقتارى انىقتالىپ, 2050 جىلعا دەيىنگى اۋا ساپاسىنىڭ بولجامدىق ستسەناريلەرى جاسالدى.
تسيفرلىق كارتوگرافيا جانە قولدانبالى گەودەزيا زەرتحاناسىنىڭ جۇمىسى دا ايرىقشا ناتيجەلەر كورسەتتى. «GeoWest: ءوڭىردىڭ تابيعي الەۋەتىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى» جوباسى اياسىندا سپۋتنيكتىك دەرەكتەر, GNSS-تۇسىرىلىمدەر جانە دروندار كومەگىمەن لاندشافتتار, ەكوجۇيەلەر مەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جان-جاقتى كارتاسى ءتۇزىلدى. كارتادا ەكولوگيالىق تۋريزم ايماقتارى, ونەركاسىپتىك اۋماقتار جانە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن جەرلەر كورسەتىلگەن. ينتەراكتيۆتى كارتالار جەرگىلىكتى بيلىك پەن بيزنەسكە تابيعاتقا زيان كەلتىرمەي, ينفراقۇرىلىمدى جوسپارلاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
تۇراقتى تۋريزم زەرتحاناسى 2020–2024 جىلدار ارالىعىنداعى تۋريستىك اعىندار تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاپ, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتتەرى مەن ءموبيلدى قوسىمشالار دەرەكتەرىن بىرىكتىردى. ناتيجەسىندە, 2023–2024 جىلدارى تۋريستىك اعىننىڭ 27,4 پايىزعا ارتقانى, ال سالاداعى جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيىنىڭ 18 پايىزعا وسكەنى بايقالدى. ماماندار ەكولوگيالىق شەكتەۋلەردى, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جانە ينۆەستيتسيالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, 2030 جىلعا دەيىنگى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءۇش ستسەناريىن ۇسىندى جانە تۋريستىك جۇكتەمەنى تسيفرلىق مونيتورينگىلەۋ جۇيەسىن ەنگىزدى.
سۋ رەسۋرستارىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عالىمدار وڭىردەگى 60-تان استام سۋ نىسانىندا – ور, ىرعىز, ەمبى, جەم وزەندەرىندە جانە سولتۇستىك كاسپي جاعالاۋىندا ەكسپەديتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزدى. 320-دان استام سۋ سىناماسى 42 كورسەتكىش بويىنشا, سونىڭ ىشىندە اۋىر مەتالدار مەن ورگانيكالىق لاستاعىشتار تۇرعىسىنان زەرتحانالىق تالداۋدان ءوتتى. تەڭىز, قاراشىعاناق جانە جاڭاجول ونەركاسىپتىك ورتالىقتارى ماڭىندا سوزىلمالى لاستانۋ ايماقتارى انىقتالدى. الىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە سۋ ەكوجۇيەلەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعداي كارتالارى مەن 2050 جىلعا دەيىنگى بولجامدىق ستسەناريلەر ازىرلەندى. بۇل سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە ولاردى تازارتۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتتى.
لاندشافتتار مەن توپىراقتىڭ دەگراداتسياسىن زەرتتەۋ دە ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. لاندشافت دەگراداتسياسىن گەواقپاراتتىق تالداۋ جانە توپىراق ەكولوگياسى زەرتحانالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى مەن سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى پايدالانا وتىرىپ, تابيعي كەشەندەردىڭ تۇراقتىلىعىن باعالادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ءوڭىر اۋماعىنىڭ شامامەن 37 پايىزى جوعارى انتروپوگەندىك جۇكتەمەگە ۇشىراعانى انىقتالدى. عالىمدار ەكولوگيالىق تاۋەكەل ايماقتارىنىڭ كارتالارىن جاساپ, جەردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ, ەروزيانىڭ الدىن الۋ, توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەردى.
الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافيا سالاسىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. زەرتتەۋشىلەر توبى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق,ەكولوگيالىق پارامەترلەردى قامتيتىن 50-دەن اسا ينديكاتور نەگىزىندە قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ تۇراقتى دامۋىن مونيتورينگتەۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن جاسادى. وڭىرلەردىڭ تۇراقتىلىق رەيتينگى قۇراستىرىلىپ, وسال ايماقتار انىقتالدى, ينۆەستيتسيالىق جوسپارلاۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار بەرىلدى.
PolyU-KazNU ورتالىق ازياداعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعى 2024–2025 جىلدارى ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋى, الەۋمەتتىك ۇدەرىستەر مەن تۋريستىك قىزمەتتى زەرتتەۋگە باعىتتالعان پانارالىق عىلىمي جوبالاردى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋدا. زەرتتەۋلەر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن گونكونگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (PolyU) بىرلەسكەن عىلىمي ۇجىمدارى اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتىر.
وتكەن جىلى «PolyU-KazNU Joint Research Projects» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى قارجىلاندىرۋ كولەمى 1,01 ملن گونكونگ دوللارىن قۇرايتىن ءتورت حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. قازىر جوبالار بەلسەندى ورىندالۋ كەزەڭىندە: قازاقستاندا جانە ورتالىق ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە اۋىلدىق جانە تابيعي اۋماقتار بويىنشا باستاپقى جانە قوسالقى دەرەكتەر جيناقتالىپ, قۇرىلىمدالعان ەمپيريكالىق دەرەكتەر قورلارى قالىپتاستىرىلدى.
زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاتىسۋىنا نەگىزدەلگەن ءتۋريزمدى دامىتۋ. بۇل باعىتتا اۋىلدىق ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ تابىس قۇرىلىمى, تۋريستىك سەكتورداعى جۇمىسپەن قامتۋ نىساندارى جانە تۇرعىنداردىڭ تۋريستىك ماۋسىمعا تارتىلۋ دەڭگەيى كەشەندى تۇردە تالدانۋدا. سونىمەن قاتار ينستيتۋتسيونالدىق, ەكولوگيالىق جانە دەموگرافيالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بالامالى ستسەناريلەرى ازىرلەنۋدە. تۋريستىك سىيىمدىلىقتى باعالاۋ بارىسىندا كەڭىستىكتىك تالداۋ جانە تسيفرلىق ىزدەردى وڭدەۋ ادىستەرى قولدانىلىپ, رەسمي ستاتيستيكاعا ىلىنە بەرمەيتىن تابيعي اۋماقتارداعى ناقتى ءارى جاسىرىن تۋريستىك جۇكتەمەلەر ايقىندالدى.
جەكەلەگەن زەرتتەۋ باعىتى الەۋمەتتىك ساياسات ماسەلەلەرىنە جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال جاستاردى قولداۋ تەتىكتەرىنە ارنالعان. بۇل شەڭبەردە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن گونكونگتەگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرىنە سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزىلىپ, جاستاردى قولداۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ۇلگىلەرى مەن سالاارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەحانيزمدەرى زەردەلەنۋدە.
حالىقارالىق جوبالارمەن قاتار, ورتالىق تاراپىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا ءۇش ءوتىنىم ازىرلەنىپ, تاپسىرىلدى. اتالعان جوبالاردا ماشينالىق وقىتۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ قالالىق جانە اۋىلدىق ءتۋريزمدى مودەلدەۋ, سونداي-اق وتاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن كەشەندى تالداۋ كوزدەلگەن.
قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن «قاشىقتىقتان زوندتاۋ جانە قولدانۋ تەحنولوگياسى» زەرتحاناسى 2024 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن جانە ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اشىلدى. قحر عىلىم اكادەمياسى شىڭجاڭ ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ 1,95 ملن دوللار گرانتى تارتىلدى.
ورتالىق ازياداعى كليماتتىق وزگەرىستەردى, قۇرعاقشىلىق, جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى, سۋ تاپشىلىعىن زەرتتەيدى.
زەرتحانا عالىمدارى بۇگىندە تابيعي جانە ەكولوگيالىق قاۋىپتەردى باعالاۋعا باعىتتالعان كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە. زەرتتەۋلەردە قاشىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرى, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى, جوعارى دالدىكتەگى LiDAR-ءتۇسىرىلىم مەن جاساندى ينتەللەكت ادىستەرى كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ماسەلەن, تاۋ بوكتەرى ايماقتارىنداعى سىرعىما قاۋىپ-قاتەرىن باعالاۋ جانە باسقارۋ بويىنشا ينتەگراتسيالانعان عىلىمي ءتاسىل ازىرلەنىپ, تاجىريبەدە سىنالدى. عارىشتىق جانە اەرو-تۇسىرىلىمدەر ناتيجەسىندە 125 سىرعىما انىقتالىپ, ولاردىڭ 59 پايىزى جوعارى جانە اسا جوعارى قاۋىپتى ساناتتارعا جاتقىزىلدى. زەرتتەۋلەر جەر كوشكىنىنىڭ 78 پايىزدان استامى انتروپوگەندىك فاكتورلارمەن, اتاپ ايتقاندا گيدرولوگيالىق رەجىمنىڭ بۇزىلۋى مەن رەتتەلمەگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ سالدارىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى. جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە اۋماقتىق جوسپارلاۋ مەن قالا قۇرىلىسىنا ارنالعان گەوديناميكالىق قاۋىپ كارتالارى ازىرلەندى. ۇسىنىلعان ينجەنەرلىك, مونيتورينگتىك جانە ينستيتۋتسيونالدىق شارالار قاۋىپتى ايماقتارداعى تاۋەكەل دەڭگەيىن 60-70 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار زەرتحانا شەڭبەرىندە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنىڭ ەكولوگيالىق ترانسفورماتسياسىن ۇزاقمەرزىمدى مونيتورينگىلەۋ جۇرگىزىلدى. Landsat جانە Sentinel-2 سپۋتنيكتىك دەرەكتەرى نەگىزىندە 2000–2025 جىلدار ارالىعىندا سۋ ايدىنىنىڭ اۋدانى 97 پايىزدان استامعا قىسقارعانى انىقتالدى. بۇل وڭىردە تۇراقتى اريدتىك رەجىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە بەتكى ىلعالدىلىقتىڭ كۇرت تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ ارتۋى تابيعي قالپىنا كەلۋ ەمەس, شولدەنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كۇشەيۋىن كورسەتتى. قۇرعاعان تاباننىڭ توپىراق جامىلعىسى نەگىزىنەن سورلانعانى انىقتالدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە سەكسەۋىل وتىرعىزۋعا جارامدى اۋماقتار ايقىندالىپ, توپىراقتىڭ تۇزدانۋ دەڭگەيى جەردى قايتا قۇنارلاندىرۋ شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن شەكتەيتىن نەگىزگى فاكتور ەكەنى دالەلدەندى. الىنعان ناتيجەلەر ارال وڭىرىندەگى تابيعاتتى قورعاۋ جانە ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلامالارىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەۋگە باعىتتالىپ وتىر.
كەلەسى ستراتەگيالىق باعىت – «Farabi Chem Science» كلاستەرى. ينۆەستيتسيا – 6,50 ملن دوللار. كلاستەر قۇرامىنا توعىز زەرتحانا كىرىپ, ەكولوگيا, ەنەرگيا كوزدەرى, دارىلىك حيميا, مۇناي حيمياسى مەن ماتەريالتانۋ سالالارىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. مۇندا اناليتيكالىق حيميادان باستاپ, ەلەكتروحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگيالارى, نانوماتەريالدار, پوليمەرلى, بەيورگانيكالىق ماتەريالدار, دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق جابدىقتار ازىرلەۋ جۇزەگە اسىرىلادى. عالىمدار مەتالل مەن اعاش كونسترۋكتسيالارى ءۇشىن وتقا ءتوزىمدى جابىنداردان باستاپ, سينتەتيكالىق جانە وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندەگى مەديتسينالىق گيدروگەلدەر مەن تاڭعىشتارعا دەيىن جاڭا ونىمدەر جاساپ جاتىر.
ماسەلەن, بۇل زەرتحانالار وپتيكا جانە ەلەكترونيكا سياقتى الدىڭعى قاتارلى سالالاردا سۇرانىسقا يە ليتي تريبوراتى (LBO) نەگىزىندەگى قىمبات جاساندى كريستالداردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەدى. ناتري-يوندىق جانە ماگني-يوندىق اككۋمۋلياتورلارعا جاڭا ماتەريالدار دايىندالدى, بۇل ءونىم ءداستۇرلى ليتي-يوندىق باتارەيالاردى الماستىرا الادى. سونىمەن قاتار نەمىستىڭ Lanxess فيرماسىمەن, رەسەيلىك «سيبۋر» جانە پولشالىق «Synthos» فيرمالارىمەن بىرلەسىپ نيتريل بۋتاديەن كاۋچۋگىن گيدرلەۋ ءۇشىن جاڭا كاتاليزاتورلار جاسالدى.
«عىلىم قورى» 1,99 ملن دوللارعا قارجىلاندىرعان گالۆانيكالىق تسەحىندا حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا شىعارىلاتىن ءارتۇرلى ماقساتتاعى كورروزياعا قارسى, ساندىك, توزۋعا ءتوزىمدى, ىستىققا ءتوزىمدى جانە باسقا جابىندار جاساۋ ءۇشىن ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگيالار كەشەنى ازىرلەندى. سونداي-اق تابيعي تاستان بەرىكتىگى جاعىنان جوعارى جانە قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتە كەڭىنەن قولدانىلاتىن پوليمەرلى كومپوزيتتەردى الۋدىڭ تەحنولوگيالارىن ءساتتى ازىرلەپ, ونەركاسىپكە ەنگىزدى. ال مەديتسينا سالاسىندا وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرام قازاقستاننان الىنعان سينتەتيكالىق جانە وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندەگى ون شاقتى ءدارى-دارمەكتىڭ, سونىڭ ىشىندە جارالار مەن كۇيىكتەردى ءتيىمدى ەمدەۋگە ارنالعان پوليمەرلى گيدروگەلدەر نەگىزىندەگى يننوۆاتسيالىق ماسكالار مەن تاڭعىشتاردى جاساعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. حيرۋرگيالىق تىگىستەر مەن يمپلانتتار ءۇشىن باكتەرياعا قارسى جابىنداردى جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ونىمدەر شەتەلدىك انالوگتەردەن اناعۇرلىم ءتيىمدى, سونىمەن قاتار ءۇش ەسە ارزان. جاپپاي قولدانۋعا قولجەتىمدى جانە ەلدەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتادى. بۇدان بولەك, ورتالىقتا ءبىلىم الۋشى جاستار بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ, ستارتاپ جوبالارىن ىسكە اسىرىپ, مول تاجىريبە جيناقتاماق.
قازۇۋ-داعى «ZooStan» ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى 2024 جىلدىڭ مامىر ايىندا اشىلدى. لابوراتوريانى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم فرانتسيانىڭ جەتەكشى عىلىمي مەكەمەسى – CNRS پەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ اراسىندا جاسالدى. فرانتسيا ۇكىمەتى بولگەن قاراجات – 1,05 ملن دوللار.
«ZooStan» حالىقارالىق زەرتحاناسىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرى ورتالىق ازيانىڭ ەرتە تاريحي كەزەڭىنە قاتىستى تۇسىنىكتەردى تۇبەگەيلى كەڭەيتتى. وزبەكستان اۋماعىنداعى وب-راحمات ەسكەرتكىشىنەن الىنعان سۇيەك قالدىقتارىنا جۇرگىزىلگەن كەشەندى تالداۋ ناتيجەسىندە زەرتتەۋ توبى وسى ءوڭىر ءۇشىن 80 مىڭ جىل بۇرىنعى كەزەڭدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن سۇيەكتەن جاسالعان ەڭبەك قۇرالدارىنىڭ سەرياسىن انىقتادى. تەحنولوگيالىق جانە مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا بۇل قۇرالدار homo sapiens-كە ءتان وندىرىستىك مادەنيەتتىڭ قالىپتاسقانىن دالەلدەيدى جانە ورتالىق ازياداعى ادام قىزمەتىنىڭ كۇردەلىلىگى بۇرىن ويلاعاننان الدەقايدا جوعارى بولعانىن كورسەتەدى.
2025 جىلعى دالالىق زەرتتەۋلەر اياسىندا ZooStan عالىمدارى شىعىس ءپاميردىڭ بيىك تاۋلى ايماقتارىندا كەشەندى ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ, ءوڭىردىڭ تابيعي-مادەني دامۋىنا قاتىستى جاڭا دەرەكتەرگە قول جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 2800-4300 مەتر بيىكتىكتە وسىمدىك قۇرامىنا قاتىستى دەرەكتەر بازاسى قالىپتاستىرىلىپ, ولار ارحەولوگيالىق ماتەريالدارمەن سالىستىرىلدى. سونىمەن قاتار پلەيستوتسەن مەن ەرتە گولوتسەن كەزەڭدەرىندەگى مۇزدىق بەلسەندىلىكتىڭ رەكونسترۋكتسياسى جاسالىپ, ادامنىڭ تابيعي ورتاعا بەيىمدەلۋ ستراتەگيالارى ايقىندالدى.
ماڭىزدى ناتيجەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە 2025 جىلعى دالالىق ماۋسىمدا جارتاس سۋرەتتەرى بار قوسىمشا 14 ارحەولوگيالىق نىسان انىقتالدى. ولاردىڭ ىشىندە توراگبا ەسكەرتكىشتەر كەشەنى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بۇل اۋماقتا قىزىل جوسامەن سالىنعان بەينەلەرى بار جەتى گروت پەن ءبىر ۇڭگىر تىركەلىپ, نۇكتەلىك كومپوزيتسيالاردىڭ ءبىر كەڭىستىكتە شوعىرلانۋى ولاردىڭ ءبىرتۇتاس كەشەن, ىقتيمال قاسيەتتى ورىن بولعانىن كورسەتەدى.
5,7 ملن دوللار تارتىلعان ورتالىقتىڭ ءبىرى – مي ينستيتۋتى نەيروعىلىم سالاسىنداعى ىرگەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇيەلى تۇردە دامىتىپ, الىنعان عىلىمي ناتيجەلەردى پراكتيكالىق قولدانىسقا ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. ينستيتۋت بازاسىندا زاماناۋي زەرتحانالىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان, فۋنكتسيونالدىق ماگنيتتى-رەزونانستىق توموگرافيا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى پسيحوفيزيولوگيالىق, نەيروبيولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ تولىق تسيكلى قامتاماسىز ەتىلدى.
ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى نەيروپسيحياتريالىق, نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋلاردى ەرتە دياگنوستيكالاۋ مەن الدىن الۋعا باعىتتالعان. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر دەپرەسسيالىق كۇيلەر, كوگنيتيۆتىك بۇزىلىستار مەن مي ىسىكتەرى جاعدايىنداعى نەيروندىق جەلىلەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن پسيحوفيزيولوگيالىق جانە نەيروفۋنكتسيونالدىق كورسەتكىشتەردى ايقىندايدى. ەەگ جانە مرت دەرەكتەرىن كەشەندى تالداۋ نەگىزىندە ميدىڭ جاسقا بايلانىستى وزگەرىستەرىن باعالاۋ, دەمەنتسيانىڭ باستاپقى بەلگىلەرىن ەرتە انىقتاۋ جانە كوگنيتيۆتىك تومەندەۋدىڭ الدىن الۋ تاسىلدەرى كەڭىنەن زەرتتەلۋدە. ماسەلەن, قولدانبالى زەرتتەۋلەر اياسىندا جۇيكە-پسيحيكالىق اۋرۋلاردىڭ بيوماركەرلەرىن انىقتاۋ, دەپرەسسيا مەن سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ نەيروپسيحولوگيالىق العىشارتتارىن زەردەلەۋ, سونداي-اق ناشاقورلىققا بەيىمدىلىك تاۋەكەل توپتارىن ايقىنداۋدا ناتيجەلەر الىندى. بۇل ازىرلەمەلەر كلينيكالىق پراكتيكادا باستاپقى دياگنوستيكا, ەم تيىمدىلىگىن باعالاۋ جانە اۋرۋدىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولدانۋعا ۇسىنىلىپ وتىر.
ينستيتۋت عالىمدارى قارتايۋ ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋ شەڭبەرىندە كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالاردى ساقتاۋ مەن ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان دياگنوستيكالىق كريتەريلەر مەن كوگنيتيۆتىك ترەنينگتەردى ازىرلەپ جاتىر. سونىمەن قاتار سوزىلمالى اۋىرسىنۋ سيندرومدارىن ەمدەۋدە بوتۋليندىك نەيروتوكسيندەردى قولدانۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالدى.
پراكتيكالىق ماڭىزى جوعارى تاعى ءبىر باعىت – كاسىبي جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن پسيحوفيزيولوگيالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كاسىبي ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە, زياتكەرلىك جۇكتەمەنى وڭتايلاندىرۋعا, شارشاۋدىڭ الدىن الۋعا, سونداي-اق ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوگنيتيۆتىك جانە ەموتسيونالدىق جاعدايىن باعالاۋعا ارنالعان ادىستەر ۇسىنىلدى. بۇل ناتيجەلەر ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى جۇيەلەپ, دارىندى بالالارمەن جۇمىستى جولعا قويادى.
قازۇۋ-دىڭ جاڭا كەلبەتى
Farabi University-ءدىڭ تۇراقتى دامۋى تەك اكادەميالىق, عىلىمي جەتىستىكتەرمەن شەكتەلمەيدى. ستۋدەنتتەر مەن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قاۋىپسىز, جايلى ءارى ينكليۋزيۆتى ورتا قالىپتاستىرۋ – قازۇۋ ستراتەگيالىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. وسى باعىتتا كەيىنگى جىلدارى كامپۋس ينفراقۇرىلىمىن كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جان-جاقتى جۇزەگە اسىرىلدى.
الدىمەن ستۋدەنتتەردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە, ەكى جاتاقحانادا كۇردەلى جوندەۋ, 12 جاتاقحانادا اۋقىمدى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, بولمەلەر, وقۋ زالدارى مەن دالىزدەر تولىق جاڭارتىلدى. كىرەبەرىستەر مەن قاسبەتتەر رەتكە كەلتىرىلىپ, جارىقتاندىرۋ جەلىلەرى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەستەندىرىلدى. سانيتارلىق قۇرالدار تولىق جاڭارتىلدى. جالپى العاندا, 7 مىڭ شارشى مەتر اۋماققا لينولەۋم توسەلىپ, 1000-نان استام ەسىك جاڭادان ورناتىلدى. جاتاقحانالار زاماناۋي دۋش كابينالارىمەن جابدىقتالىپ, 120 توڭازىتقىش پەن 120 ەلەكتر پليتاسى قويىلدى. سونىمەن قاتار 4000 توسەكتىك ورىن جيىنتىعى ساتىپ الىنىپ, 600-گە جۋىق قولجۋعىش جانە 150 ءاسۇي راكوۆيناسى جاڭارتىلدى.
قالاشىق اۋماعىندا جانە وقۋ كورپۋستارىنىڭ كىرەبەرىستەرىندە قورشاۋلارى بار پاندۋستار ورناتىلىپ, تاكتيلدى منەموسحەمالار مەن دىبىستىق باعدارشامدار قويىلدى. بۇل شەشىمدەر ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتاردىڭ ەركىن قوزعالۋىنا جاعداي جاسادى. سونىمەن قاتار ينجەنەرلىك جەلىلەر دە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتىلىپ, 18 ءورت گيدرانتى اۋىستىرىلدى, 91 كاناليزاتسيالىق قۇدىق پەن ۇزىندىعى 8 شاقىرىم قۇبىر جەلىسى جۋىلىپ, تازارتىلدى.
ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ۋنيۆەرسيتەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىمەن ساباقتاسىپ وتىر. 2022 جىلعى 1 ماۋسىمدا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىلىم ورداسىنا جاساعان ساپارى قازۇۋ قالاشىعىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىندادى. مەملەكەت باسشىسى قازۇۋ قالاشىعى قۇرىلىسىنىڭ ءىى كەزەڭىنە ارنالعان باس جوسپاردى قولداپ, بەكىتتى.
وسى جوسپار اياسىندا ارقايسىسى 1070 ورىنعا ارنالعان, جالپى اۋماعى 32 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن ءۇش جاڭا جەتى قاباتتى وقۋ كورپۋسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جاتاقحانا تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا 10 مىڭ ورىنعا ارنالعان سەگىز جاڭا جاتاقحانانىڭ قۇرىلىسى قولعا الىندى.
سونىمەن قاتار مادەني جانە سپورتتىق ينفراقۇرىلىم دا جاڭعىرتىلۋدا. بۇگىندە ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىنا تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, سپورت كەشەنى جاڭعىرتىلىپ جاتىر.
وقۋ ورنىنىڭ 90 جىلدىعى اياسىندا قايتا جوندەۋدەن وتكەن ستاديون پايدالانۋعا بەرىلدى. فۋتبول الاڭىنا جاساندى گازون توسەلىپ, جۇگىرۋ جولى جاڭارتىلدى, 3000 ورىندىق تريبۋنا مەن جاڭا جارىق جۇيەسى ورناتىلدى. ستاديون ۋەفا مەن فيفا تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى, ال جاساندى جابىندى مەن درەناج جۇيەسى الەمدىك توپ-3, ورتالىق ازياداعى توپ-1 ستاندارتتارىنا ساي.
سونداي-اق كامپۋستى كوگالداندىرۋ جانە جاسىل جەلەكتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. كامپۋس اۋماعىندا 1 340 قىرىم قاراعايى مەن التاي شىرشاسى جانە 300-گە جۋىق الما, شيە, ورىك اعاشتارى وتىرعىزىلدى. بۇعان قوسىمشا, «سيۆەرس» الماسىنىڭ 100-گە جۋىق كوشەتى وتىرعىزىلىپ, جاڭا جاسىل ايماق «عالىمدار باعى» دەپ اتالدى.
2025 جىلى قازۇۋ اۋماعىنداعى 6000 شارشى مەتردەن استام اللەيا مەن الاڭ قايتا جاڭعىرتىلىپ, جاڭا گرانيت پليتالار توسەلدى.
قورىتىندىلاي ايتساق, كەيىنگى بەس جىلدا قازۇۋ دامۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسىپ, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندەگى ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتىن نىعايتتى. عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جۇيەلى تۇردە دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە اكادەميالىق مودەلدى جاڭعىرتۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇلتتىق باسىمدىقتار مەن جاھاندىق ۇردىستەرگە ساي دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. الداعى ۋاقىتتا عىلىم, ءبىلىم, تەحنولوگيانىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىن كۇشەيتۋ ارقىلى قازۇۋ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن جەتەكشى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندەگى ءرولىن ودان ءارى بەكىتە تۇسپەك.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى
