دوللار مەن دولبار

«الەمدىك ۆاليۋتانىڭ» قازىرگى قاۋقارى قانداي؟ «وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءبىز­­دىڭ الەم تۇبەگەيلى وزگەردى جانە بۇل ءوز­گە­رىستەردىڭ قارقىنى كۇن وتكەن سايىن ءوسىپ با­رادى. تەك الەمدىك ۆاليۋتا رەتىندە پاي­دا­لانىلاتىن ۆاليۋتانىڭ تۋىنداتۋ ءجا­نە اي­نالىم تەتىكتەرى عانا وزگەرمەي قا­لىپ وتىر, ونىڭ جاڭارۋ قارقىنى الەمنىڭ ءوز­گە­­­رۋ قار­قىنىنان اپاتتىق جاعدايدا قا­­لىپ قويعان. ياعني, الەمدىك ۆاليۋتا جۇيەسى الدەقاشان جانە قايتپاستاي بولىپ ەسكىرگەن, مۇنى جا­­ھاندىق الەمدىك داعدارىس تا قۋات­تايدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 2009 جىلدىڭ 2 اقپانىندا رەسەيلىك «روس­سيس­كايا گازەتادا» جاريا­لان­عان «داع­دا­رىس­تان شىعۋ كىلتى» اتتى ماقالاسىندا. قازاقستان باسشىسى وسىناۋ ماڭىزدى ماسەلەنى كەزدەيسوق كوتەرىپ وتىرعان جوق. سوڭعى جىلدارى دوللاردىڭ «الەمدىك ۆاليۋتا» رەتىندەگى ءرولى قانداي دەگەن تاقى­رىپ توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر بارعان سايىن ءجيى ەستىلە باستادى. بارىنشا كەڭ تاراعان وسى الىپقاشپا سوزدەردىڭ سوڭى بۇگىندە اقش ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋى سالدا­رى­نان دول­لارمەن ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسى كوپ ۇزا­ماي مۇلدە كۇيرەيدى دەگەن بايلام جاساۋعا اكەلىپ سوقتىرىپ وتىر. ءتىپتى گوللانديالىق جۋرناليست مارتين شينكەل باس-اياعى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە دوللار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توق­تاتىپ, الەمنىڭ باسقا­داي ءومىر شىندىعىنا كوشەتىندىگى تۋرالى «دوللار كۇيرەگەن كۇن» دەپ اتالاتىن فيلم دە ءتۇسىرىپتى. ەگەر وسى ءفيلمنىڭ جەلىسىنە كوز جۇگىر­تەر بولساق, وندا ازيانىڭ قارجى ورتا­لى­عى بولىپ تابىلاتىن سينگاپۋردە ترەيدەر­لەر وتە قاۋقارلى دەگەن ينۆەستورلاردىڭ دوللاردى اپىل-عۇپىل ساتىپ جاتقان­دى­عىنا كوز جەتكىزىپ, سوعان وراي امەريكالىق ۆاليۋتانىڭ تەز ارادا قۇنسىزدانعاندىعى كورسەتىلەدى. امەريكانىڭ باستى كرەدي­تو­رى – قىتاي. بۇل ەلدىڭ دوللارمەن ساقتال­عان رەزەرۆى 1,5 تريلليوندى قۇرايدى. قى­تايلىقتار اقش-تىڭ تاعى دا 2 تريلليون دوللار باسىپ شىعارۋ جونىندەگى جوسپا­رى­نا وزدەرىنىڭ الاڭداۋشىلىق بىلدىرە­تى­نىن ايتىپ ەسكەرتكەنىمەن, امەريكالىق ۆا­ليۋتانىڭ تىم شاپشاڭ قۇلدىراپ بارا جاتقانىن كورىپ, قىتاي دا ودان قۇتىلۋعا تىرىسادى. ءسويتىپ, قىتايلىق ساۋداگەرلەر دوللارعا وزگەنى قويىپ, ءتىپتى سۋۆەنيرلەر ساتۋدان دا باس تارتادى. بۇكىل اكتيۆتەرىن امەريكالىق ۆاليۋتادا ساقتاعان ەۋروپا مەن رەسەي بانكتەرى ەڭ باستى زارداپ شەگۋشىلەر قاتارىندا. ماسكەۋدە جيناعان اق­شا­لارىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان حالىق بانكتەر مەن بانكوماتتارعا كەزەككە تۇرۋ­دا. بىراق وتە كەش ەدى – بانكتەر اقشا الۋعا شەكتەۋ ەنگىزگەن بولاتىن. ەۋروپانىڭ پورتتارى مەن ۆوكزالدارىندا تاۋار جىبەرۋشىلەر دە, ونى قابىلداپ الۋشىلار دا اقى تولەي الماعاندىقتان, كەمەلەر مەن جۇكتەر رەيدتەردە تۇرىپ قالۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى دۇنيە جۇزىندەگى تاكسيستەردىڭ وزدەرى دوللاردى قابىلداۋدان باس تارتۋدا. گوللانديالىق ءجۋرناليستىڭ ءوز ستسەناريى بويىنشا تۇسىرگەن ءفيلمىنىڭ مازمۇ­نى مىنە, وسىنداي. گوللانديادا وسى كي­نونى كورگەننەن كەيىن كوپتەگەن ادامدار اقشالارىن الۋ ءۇشىن بانكتەرگە جۇگىرگەن كورىنەدى. ول جولى ايتەۋىر سونشالىق ءبىر دۇربەلەڭ تۋا قويماعان. بىراق, حالىق­ارا­لىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءبۇ­گىنگى احۋال اتالعان ستسەناريدىڭ بولا­شاق­تا ورىن الاتىن جايتكە مەيلىنشە جاقىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. امەريكا مەن ونىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ ءال­ەم­نىڭ ۇزاق جىلدار بويعى قارجىلىق ءۇمىتى بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. «دوللار افريكادا دا دوللار» دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس ءسوزدىڭ پايدا بولۋى دا سوندىقتان. ول Stan­­dart&Poor’ اگەنتتىگى اقش-تىڭ سەنىمدىلىك رەيتينگىن تومەندەتكەن بيىلعى جىلدىڭ 5 تامىزىنا دەيىن سولاي بولدى. ەندىگى جەردە امەريكا بانكروتتىقتىڭ الدىندا تۇر دەپ سانايتىندار دا بار. ازىرگە ەلدىڭ ۆا­­ليۋتانى باسىپ شىعارۋى جانە بۇكىل الەم مەملەكەتتەرىنىڭ ونى قابىلداۋى اقش-تى قۇتقارىپ كەلەدى. الەمنىڭ جەتەكشى اگەنت­تىكتەرىنىڭ بۇل ەلدىڭ كرەديتتىك رەيتينگىن تومەندەتۋىنە بايلانىستى بۇ­دان بىلاي جاعداي, ءسوز جوق, وزگەرمەك. دۇنيە ءجۇزى ساراپشىلارى وسىنداي پىكىر ايتادى. مۇنىڭ ءوزى كۇنى كەشە عانا باستالعان جوق, شىندىعىندا, كوپتەگەن جىلدارعا سوزىلعان ۇدەرىس سوڭى وسىنداي احۋالعا اكەلىپ سوقتىرىپ وتىر. نيۋ-يوركپەن جاق­سى تانىس ادامدار قالانىڭ ورتالىق كو­شەلەرىنىڭ بىرىندە ءبىراز جىلداردان بەرى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك بورىشىن كورسە­تەتىن ساعاتتىڭ ءىلۋلى تۇرعانىنان حاباردار. وسى ساعات العاش جاسالعاندا ول بۇگىندە كورسەتىپ تۇرعان وراسان كوپ تسيفرلارعا ارنالماعان ەكەن. سوندىقتان دا ساعات وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وزىنە تۇسكەن شامادان تىس اۋىرتپالىقتى كوتەرە الماي قيراپ تا قالعان كورىنەدى. قازىرگى تاڭدا اقش ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى قارىزى 12 تريلليون دوللاردان اسىپ كەتكەن. بۇل اق­شامەن جەر مەن ايدىڭ اراسىنا التى رەت جول «توسەپ» شىعۋعا بولادى ەكەن. ەگەر وتكەن كەزەڭدەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, دوللار تاريحى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى امە­ريكالىق بورىش تاريحى بولىپ شى­عا­تىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. 1913 جىلى اقش-تا فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى قۇ­رى­لادى, ول امەريكالىق بانكتەرگە كومە­ك­تە­سۋگە ءتيىس بولاتىن جانە سولاي بولىپ شىقتى دا. دوللاردى باسىپ شىعارۋ مەن قارجى جۇيەسىن باسقارۋ ءىسى وسى ۇيىمعا بەرىلەدى. ول كەزدە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك بورىشى ەلدىڭ ۇلتتىق ءونىمىنىڭ 7 پايىزىن عانا قۇرادى. بىراق ول وسى كەزدەن باستاپ-اق ۇنەمى ءوسۋ ۇستىندە بولادى. ءسويتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە امەري­كا­نىڭ بورىشى ءىجو-ءنىڭ 122 پايىزىنا دەيىن جەتەدى. بىراق ءدال وسى ساتتە اقش ءوز ۆاليۋتاسىن الەمگە رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە ۇسىنادى. وسىلايشا 1944 جىلدىڭ ماۋ­سىمىندا امەريكانىڭ نيۋ-گەمپشير شتا­تىنداعى برەتتون-ۆۋدس قالاسىندا سول جىلدارى انتيفاشيستىك كواليتسياعا كىرگەن 44 ەلدىڭ وكىلدەرى باس قوسادى. ولار­­دىڭ باستى ماقساتى جاڭا حالىقارالىق ۆاليۋتا جۇيەسى ءۇشىن نەگىز قالاۋ ەدى. ونىڭ ءمانى دە قاراپايىم بولاتىن: دوللار ال­تىن­­مەن, ال قالعان ۆاليۋتالاردىڭ ءبارى دوللارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىنداي جول­­مەن دوللار اياق استىنان بىردەن-ءبىر الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاعا اينالىپ شىعا كەلدى. مىنە, بۇل جاعداي امەريكاعا ايرىقشا ارتىقشىلىق بەردى – ول تەك ءوزى عانا بۇكىل الەم ءۇشىن ۆاليۋتا باسىپ شىعارىپ وتىر­دى, وسىدان كەلىپ ونىڭ بورىشى دا جەدەل ازايا باستادى. 1970 جىلعا قاراي ەلدىڭ بو­رىشى ءىجو-ءنىڭ 33 پايىزىنا دەيىن قىس­­قار­دى. الەم امەريكا ءۇشىن تاۋارلار شى­عار­دى, ال ول بولسا الەمدى امەريكالىق باس­پا ونەر­كا­سىبى ونىمىمەن قامتاماسىز ەتتى. بىراق 1965 جىلى ماڭىزدى وقيعا ورىن الدى. قولما-قول اقشادا 75 ميلليون دوللار تيەگەن فرانتسۋز كەمەسى نيۋ-يورككە كەلىپ اتباسىن تىرەدى – فرانتسيا برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمىنە سايكەس وزدەرى اكەلگەن دول­­لاردى التىنعا ايىرباستاپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. دە گوللدىڭ مۇن­داي ارە­­كەتى امە­ري­كا پرەزيدەنتىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. ول ازداي, ىزىنشە گەر­مانيانىڭ, كانادانىڭ جانە جاپو­نيا­نىڭ ورتالىق بانكتەرى دە فران­تسۋز­داردىڭ تالابىن قايتالادى. وسىدان كەلىپ اقش-تىڭ التىن قورى شيەلەنىستى دەڭگەيگە دەيىن كەميدى. كەيىنىرەك, احۋال­دىڭ ۋشىعا بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن سەزگەن بو­لۋى كەرەك, اقش-تىڭ كەلەسى پرەزيدەنتى ر.نيكسون بۇل پروب­لەمانى امەريكالىق­تار­عا ءتان قاراپاي­ىم­دىلىقپەن شەشەدى – ول «تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە اقش مۇددەسى ءۇشىن» دەگەن جەلەۋمەن دول­­لاردى التىنعا ايىر­باس­تاۋعا تىيىم سالۋ جونىندە شەشىم قا­بىلدايدى. ءسويتىپ, 1971 جىلدىڭ 15 تا­مى­زىندا, ياعني وسىدان 40 جىل بۇرىن جاڭا ءداۋىر باس­تا­لىپ, دوللار التىنمەن ەكۆي­ۆا­لەنتىن جويا­دى. وسى ءسات­تەن ۆاليۋتا باعام­دارىنىڭ, مۇناي باعالا­رى­نىڭ اۋىتقى­ما­لىلىعى, ەڭ باستىسى, توق­تاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇراتىن امەري­كا­لىق باسپا ستانو­گى­نىڭ ءداۋىرى باس­تالادى. ال امەريكا بولسا وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ەڭ نەگىزگى رەسۋرسىن – بۇكىل الەمنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن پايدالاندى. ءسوز رەتىندە نەلىكتەن 1944 جىلى وزگە ەلدىڭ ەمەس اقش-تىڭ ۆاليۋتاسى بەدەلدى بولىپ شىقتى, دوللاردى التىنمەن قام­تاماسىز ەتەتىن قۇدىرەت امەريكاعا قايدان كەلدى دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ ىزدەستىرە كەتكەن ءجون. بىزگە ءمالىم دەرەكتەرگە قارا­­عاندا, اقش-تىڭ التىن جيناپ الۋىنا ەكى جاعداي سەبەپ بولعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – 1933 جىلعى « ۇلى التىن توناۋى» دەپ اتا­لاتىن ناۋقان. پرەزيدەنت ف.رۋزۆەلتتىڭ يناۋگۋراتسيالىق سوزىندە كەلتىرىلگەن داع­دا­رىسقا قارسى شارالارعا سايكەس ەل ازا­ماتتارى ءوز التىندارىن مەملەكەتكە تاپ­سى­رۋعا ءتيىس بولادى. ەلدە التىننىڭ ەركىن اينالىمىنا تىيىم سالىنىپ, ونى ۇستا­عاندارعا 10 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالۋ مەرزىمى بەلگىلەنەدى. ال مەملەكەت بولسا ازاماتتاردان التىندى ەسكى باعامەن سا­تىپ الىپ, ونى 70 پايىزعا دەرلىك ءوسىرىپ سا­­تىپ وتىردى. التىن قورىنىڭ ەكىنشى كوزى سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ەۋروپادان ازىق-ت ۇلىك پەن قارۋ-جاراق جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن تولەنگەن التىن ەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا 1944 جىلى التىننىڭ الەمدىك قورىنىڭ 70 پايىزى (كسرو-نى ەسەپتەمەگەندە) اقش-تىڭ قولىندا بولدى. ال وداقتاستاردا ال­تىن بولعان جوق. وسى تۇرعىدان العاندا برەتتون-ۆۋدس ۆاليۋتا جۇيەسىن ءماجبۇر­لىك­­­تەن تۋعان شارا دەپ تە باعالاۋعا بولادى. اقش-تى بۇگىندە بورىشتار ەلى دەپ اتايدى. الەم بويىنشا ەڭ كوپ تۇتىنعان امەريكا ءوزى ءۇشىن تاماشا مودەل جاساپ العان: بۇكىل الەم تاۋارلار شىعارا وتى­­­رىپ وعان جۇمىس ىستەيدى, ال اقش دوللار شىعارۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ەل ازا­ماتتارى اقشانى بارعان سايىن كوبىرەك جۇمساپ تۇرعان شاقتا شامادان تىس تۇتىنۋ ەكونوميكاسى امەريكانىڭ وركەن­دەپ جات­قانىن كورسەتتى. ال ولاردىڭ جۇمساۋىنا قاجەتتى اقشانى امەريكالىق بورىشتىق قاعازداردى ساتىپ الۋ جولىمەن بۇكىل الەم ريزاشىلىقپەن قارىزعا بەرىپ تۇردى. سوندا ءبىزدىڭ ونداعان جىلدار بويىنا اتى ايگىلى دوللار قۇنىنىڭ بارعان سايىن كەمىپ بارا جاتقانىن, سالىمدارىمىزدى «جاسىل قاعازدا» ساقتاۋ ارقىلى ءوز اق­­­شا­لارىمىزدى امەريكاعا سىيعا بەرىپ جات­قانىمىزدى اڭعارماي كەلۋىمىزدىڭ سىرى نەدە؟ سويتسەك, ەكونوميستەردىڭ پايىم­داۋ­­ىنشا, ونىڭ ءمانىسى وتە قاراپايىم كو­رىنەدى. ويتكەنى, بۇكىل ەكونوميكالىق تاريح دەگەنىمىزدىڭ ءوزى شەبەر ويلاس­تى­رىل­عان جاساندىلىق. سوندىقتان دا تاۋار با­عالارىن نەعۇرلىم سەنىمدىرەك بىردەمەگە قايتا ەسەپتەر بولساق, ءىس جۇزىندە ەشقان­داي مۇناي داعدارىسىنىڭ دا, اقش ەكو­نوميكاسى ءوسۋىنىڭ دە بولماعانىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى ەكەن. ماسەلەن, قارا­پاي­ىم ەسەپتەۋلەر الەمدىك باعالاردى دول­لارمەن ەمەس, التىنمەن ەسەپتەر بولساق, الەمنىڭ ەكونوميكالىق بەينەسىنىڭ تولىق­تاي وزگەرىپ شىعاتىنىن كورسەتكەن. مى­سال رەتىندە مۇناي باعاسى ديناميكاسى­نىڭ ەكى كەستەسىن ءوزارا سالىستىرۋعا بو­لادى. بىرىنشىسىندە – مۇنايدىڭ سوڭعى ونجىلدىقتاعى دوللارمەن ەسەپتەگەندەگى ورتاشا جىلدىق باعاسى. مۇندا باعا مۇنايدىڭ تونناسىنا 183-تەن 741 دول­لارعا دەيىن, ياعني ءتورت ەسەدەن استامعا تەربەلىپ تۇرادى. ەكىنشى كەستەدە التىن ستان­دارتىمەن ەسەپتەلگەن ءدال سول با­­­عا­لار. وسىلايشا مۇنايدىڭ ءبىر تونناسىنا ءبىر گرامم التىن الىنعان كەزدە تەربەلىس تار ءدالىز ىشىندە عانا ورىن الىپ, ءوسۋ مەن قۇلدىراۋ كەستەسى مۇلدە وزگەشە سيپات الادى. وسى­­­­دان-اق مۇناي با­عاسى بول­­جام­­سىز­دى­عى­­­نىڭ دوللار بولجامسىزدىعىنان تۋىنداپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. ويتكەنى, ۆير­­تۋ­الدى (كوزبەن عانا كورەتىن) ۆاليۋتا دول­­­لاردىڭ تابان تىرەر نەگىزى جوق. وسى ورايدا نەلىكتەن دوللار ءالى كۇنگە دەيىن مۇلدە كۇي­رەپ تۇسپەي تۇر دەگەن ساۋالدىڭ تۋ­­­ىن­­دا­ۋى ور­­­ىن­دى. وعان كەيبىر سا­راپ­شىلار اقش كۇي­­­رەۋ­­­گە جول بەر­­مەۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ التىن قورىن پايدالانۋدا دەپ جاۋاپ قايتارۋدا. تاياۋ ۋاقىتتاردا وباما اكىمشىلىگى اقش-تىڭ بورىشىن تاعى دا 2 تريلليون دوللارعا ۇلعايتپاق نيەتتە. ول ءۇشىن امە­ري­كانىڭ ءىس جۇزىندە پلانەتانىڭ ءاربىر تۇر­عىنىنان ءبىر جىل ىشىندە عانا 300 دوللاردان قارىز الۋىنا تۋرا كەلەدى ەكەن. دجوردج سوروستىڭ بۇرىنعى ارىپتەسى, بەلگىلى حالىقارالىق ينۆەستور دجيم رودجەرس مۇن­داي شەشىمنىڭ بۇرىنعىدان بەتەر اۋىر زارداپتارعا سوقتىراتىنىنا سەنىمدى. بۇل تۋرالى ول رەسەيلىك ورت تەلەارناسى ارقى­­لى كورسەتىلگەن «دوللار ءداۋىرىنىڭ اقىرى» اتتى تەلەفيلمدە ەگجەي-تەگجەيلى باياندا­دى. ونىڭ ءوزى امەريكانى بولاشاقتا ەش­قانداي جاقسىلىق كۇتىپ تۇرعان جوق دەگەن ويمەن دوللارداعى بۇكىل اكتيۆتەرىن نيۋ-يوركتەگى وفيسىمەن قوسا ساتىپ, ءوزى اقش-تان مۇلدە كەتىپ تىنعان. قازىرگى ۋاقىتتا رودجەرس ءوز بيزنەسىن سينگاپۋردە جۇرگى­زۋ­دە. وسىنداي قادامعا بارىپ ازيا بازا­رىنا بايگە تىگىپ وتىرعان جالعىز ول ەمەس كورىنەدى. بەلگىلى تالداماشى جانە ينۆەستور مارك فابەر دە قىتاي اقش-تان با­سىم ءتۇسىپ وتىر دەگەن سەنىممەن ازياعا قو­نىس اۋدارعان ەكەن. ويتكەنى, ول ءوز تاۋارلا­رىنا دوللار عانا الىپ قويماي, سونىمەن بىرگە اقش-تا جابىلىپ, كەرىسىنشە, قى­تاي­دا اشىلىپ جاتقان تەحنولوگيالار مەن زاۋىتتارعا دا قول جەتكىزەتىن بولعان. ايت­قانداي, امەريكا بۇگىندە تەلەۆيزور دا, ترانزيستور دا شىعارمايدى, تەك اقشا عانا باسىپ شىعارادى دەگەن پىكىر دە ءدال وسى فيلم سيۋجەتىندە ءجۇر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعان­دا, الەم ەلدەرىنىڭ ورتالىق بانكتەرى پروب­لەمانىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنىن قازىردىڭ وزىندە سەزىنىپ ۇلگىرگەن. سون­دىقتان دا قىتاي مەن ءۇندىستان شيكىزات ساتىپ الۋ, نەسيەلەردى وڭدى-سولدى ۇلەس­تى­رۋ نەمەسە التىن ساتىپ الۋ ارقىلى دول­لارلارىنان قۇتىلۋدا. ساراپشىلاردىڭ دوللار ءرۋبلدىڭ تۇبىنە جەتىپ شىعادى دەگەنىنە قاراماستان, ازىرگە تەك رەسەي عانا امەريكالىق اقشاعا دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ وتىرعان كورىنەدى. وراسان زور بورىشتاردى قايتكەندە دە جەڭىلدەتۋ امالىن تابۋ ءۇشىن امەريكا ءوز ۆاليۋتاسىن قۇنسىزداندىرۋعا دا تىرىسىپ باعۋدا. بىراق وزگە ەلدەر دە ءدال سونداي قا­دامعا كوشكەن, ونىڭ ءوزى بۇگىندە الەمگە دە­ۆالۆاتسيا جارىسى قاۋپىن تۋعىزىپ وتىر­­­­عانعا ۇقسايدى. ويتكەنى, الگىندەي ارە­كەتتىڭ سالدارىنان قاعاز اقشالار كۇن ساناپ ءوز قۇنىن جوعالتا تۇسپەك. «Bilan» اتتى شۆەيتساريالىق ەكونومي­كا­لىق جۋرنالدىڭ باس رەداكتورىنىڭ ور­ىن­باسارى ميرەت زاكيدىڭ پىكىرىنشە, «باكس» الدەقاشان-اق تاريحتاعى ەڭ ۇلكەن الىپ­­سا­تارلىق كوبىككە اينالعان, سوندىق­تان ونىڭ كۇيرەيتىنىنە ەش كۇمان جوق. ال ەۋروعا جاسالىپ جاتقان شابۋىلدارعا كەلسەك, ول بار بولعانى امەريكالىق ەكونو­مي­كانىڭ تاقاپ قالعان بانكروتتىعىن جا­سىرۋعا دەگەن تالپىنىس قانا. م.زاكي ءوز كىتابىندا وسىلاي دەپ اتاپ كورسەتكەن. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكا ەڭ ۇلكەن ەلەسكە اينالدى دەپ جازادى ول. 14 تريلليون دوللار جيىن­تىق ۇلتتىق تابىسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اقش 50 تريلليون دوللار بورىشقا باتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ونىڭ پايىزدىق ءوسى­مىنىڭ ءوزى عانا جىلىنا 4 تريلليون دولل­ار­دى قۇرايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت­تەر­دىڭ ءبارى دە اقش-تىڭ سۋ بەتىندە قالقي تۇ­رۋىنا مۇددەلى, سوندىقتان دا كوزگە كورىنىپ تۇرعان نارسەنى مويىنداۋ ءبىرشاما ۋاقىتتارعا سوزىلماق. بىراق شەكسىز سوزىلا بەرۋى دە مۇمكىن ەمەس. 45 ميلليون امە­ري­كالىق قازىردىڭ وزىندە ۇيلەرىنەن ايرىلدى, تۇرعىنداردىڭ 20 پايىزى كونيۋنك­تۋ­را­نىڭ كەزەكتى تسيكلىنان شىعىپ قالدى, ولار بۇدان بىلاي تۇتىنۋشىلار بولىپ تابىل­مايدى, امەريكالىق شتاتتاردىڭ ۇشتەن ءبىرىن ءىس جۇزىندە بانكروت دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل ەلگە ەندى ەشكىم دە ءوز كاپيتالىن ين­ۆەستيتسيالامايدى. جاھاندانۋ زارداپتارى سالدارىنان اقش ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ار­­تىقشىلىقتارىنان ايىرىلىپ وتىر, سون­­دىقتان دا ول ءوزىنىڭ اسكەري جانە ساياسي قۋا­تىنا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. مىنە, شۆەي­تسا­ريا­لىق جۋرناليست امەريكانىڭ قازىرگى جاع­دا­يىن وسىلايشا تۇسىندىرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ميرەت زاكي سوڭعى جىلدارى شۆەيتسا­ريا­داعى ەڭ بەدەلدى ەكونوميكالىق جۋرناليست دەگەن اتاققا يە بولعان كەڭ تانىمال ادام. وسى ماسەلەنى قوزعاي وتىرىپ, جوعا­رىدا ءوزىمىز ايتىپ وتكەن فرانتسيا پرەزيدەنتى شارل دە گوللگە قاتىستى نازار اۋدارارلىق ءبىر ءجايتتى ەسكە تۇسىرە كەتۋ ورىندى. سويتسە, دە گوللدىڭ امەريكادان ال­تىن تالاپ ەتۋىنە ءبىر انەك­دوت­تىڭ اسەرى تيگەن كورىنەدى. ونى وعان بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى كلەمانسو ايتىپ بەرەدى. اۋكتسيوندا رافاەلدىڭ كار­تي­­­­ناسى ءۇشىن اراب – مۇناي, ورىس – التىن ۇسىنادى, ال امەري­كا­لىق بولسا ءبىر بۋما بانكنوت الىپ شىعىپ, كارتينانى 10 مىڭ دوللارعا سا­تىپ الادى. دە گولل ءۇشىن تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ كورىن­گەن ءجايتتى مينيستر ءتۇسىن­دى­رىپ, ءبىر 100 دوللارلىق بانكنوتتى باسىپ شىعارۋ قۇنى 3 تسەنت قانا بولاتىندىقتان, امەريكالىق­تىڭ كارتينانى نەبارى 3 دول­لارعا عانا ساتىپ العانىن ايتادى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن دە گولل تەك التىنعا عانا تۇپكىلىكتى سەنىم قالىپتاس­تىر­عان ەكەن. سول سياقتى فران­تسيا پرەزيدەنتىنىڭ دول­لار­دى التىن­عا ايىرباستاپ بەرۋ ءجونىن­دەگى تالابىنىڭ اقىرىندا اقش پەن فران­تسيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تار­دىڭ شيەلەنىسۋىنە اكە­لىپ, ونىڭ سوڭى فران­تسيانىڭ ناتو-نىڭ شتاب-پاتەرى مەن اقش-تىڭ اسكەري بازا­سىن جانە اليانس­تىڭ 33 مىڭ اسكەري قىز­مەت­شىسىن فرانتسيا اۋماعىنان شىعارۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋىمەن اياقتال­عانى ءمالىم. وسىدان كەيىن دە گولل 1965 جىلعى پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىندا ازەر-ازەر جە­ڭىس­كە جەتەدى. ونىڭ ەسەسىنە 1966 جىلدىڭ 21 اقپانىندا فران­تسيا ناتو اسكەري ۇيىمىنان شى­عا­دى. ارينە, امەريكا دا قاراپ قالمايدى. 1968 جىلى پاريجدە ستيحيالىق تولقۋلار ورىن الىپ, ەلگە ازامات سوعىسى قاتەرى تونەدى. وسىنداي وقي­عا­لاردىڭ اقىرى 1969 جىلى دە گولل­­دىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىمەن تىنادى. كەيبى­رەۋ­لەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى وقيعاعا اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارما­سى­نىڭ ىقپالى بولدى دەگەندى ايتادى. قالاي دەگەندە دە, التىن ستاندارتىنان باس تارتۋدىڭ, قازىرگى قالىپتاسقان احۋالعا قاراعاندا, ەڭ الدىمەن امەريكانىڭ وزىنە قولايلى تيمەگەنى انىق. وسى وتكەن ءتورت ونجىلدىق ىشىندە ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 3 ەسە عانا وسكەن جاعدايدا, اينالىمداعى اق­شا كولەمى 15 ەسەگە ارتقان. بۇل جەردە اڭگىمە تەك امەريكانىڭ ىشكى اينالى­مىن­داعى اقشا تۋرالى عانا. ال بۇكىل الەمدى كەزىپ جۇرگەن دوللارلار تۋرالى ءمالى­مەت­تەر ءبىراز ۋاقىتتاردان بەرى اقش-تا ءمۇل­دە جاريالانبايتىن بولىپتى. سوندىقتان ول اقشانىڭ كولەمى كوپشىلىككە بەيمالىم. وسى ورايدا ماماندار ينتەرنەتتىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ەسەپ ايىرىسۋ جىل­دامدىعىنىڭ, سوعان وراي اقشا اينا­لى­مى­نىڭ دا قاۋىرت ارتا تۇسكەنىن, سوعان سايكەس ناقتى اقشانىڭ ناقتى ونىمنەن 5 ەسەدەن استامعا وزىپ كەتكەنىن ايتادى. ەكونوميستەردىڭ ايتۋلارىنا قارا­عان­دا, اقشا تابيعاتىنىڭ وزگەرۋىنە بايلا­نىس­تى سوڭعى قىرىق جىلدا الەمدىك ەكو­نو­ميكالىق جانە ساياسي پروبلەمالار دا ءوز مازمۇنىن مۇلدە قاراما-قارسى جاققا قاراي وزگەرتكەن. ماسەلەن, بۇرىن ينفلياتسيا جامان قۇبىلىس سانالاتىن. ەندىگى جەردە ينفلياتسيانىڭ باسىم بولىگى وڭ فاكتور رەتىندە قابىلدانادى. بۇرىن بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ورىن الۋى دۇرىس ەمەس دەلىنسە, قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىك قارىز­دىڭ ەلدىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 60-100 پايىزىن قۇراۋى قالىپتى كورىنىس سانا­لا­دى. بۇرىن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر سىرت­قى بورىشتارعا باتاتىن بولسا, بۇگىندە دامىعان ەلدەر بورىشكەرلەر سا­نا­تىنا قو­سىلىپ وتىر. ساراپشىلار وسى جاعدايلار مەن 2007 جىلى ورىن العان الەمدىك قارجى داعدارىسىن 1971 جىلعى وقيعانىڭ, ياعني دوللار قۇنىن التىنمەن بايلانىستىرۋدان باس تارتۋدىڭ سالدارى دەپ تۇسىندىرەدى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, اك­تيۆتەردىڭ جاپپاي ينفلياتسياعا ۇشى­را­ۋى, وراسان زور مەملەكەتتىك بورىشتاردىڭ جيناقتالۋى جانە الەمدىك ەكونوميكاداعى تەپە-تەڭسىزدىك 1971 جىلدان كەيىن پايدا بولعان. ال قار­جى ينجينيرينگى ءار جەرلەردە ورىن العان داعدارىستاردىڭ تىگىسىن جازىپ, پروبلە­ما­نى كەيىنگە شەگەرىپ كەلگەن. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ولاردىڭ ءبارىنىڭ باستارى قوسىلعاننان كەيىن عانا ول اۋىزدىقتاۋعا كونبەيتىن جاعدايعا جەتىپ وتىر. دوللارعا قاتىستى الەمدە پايدا بول­عان كۇمانشىل كوزقاراستار بارعان سايىن دۇنيە جۇزىنە اسقان جىلدامدىقپەن تارالۋدا. سوعان قاراماستان, «جاسىل قاعاز» ءالى دە بولسا قابىلدانىپ جاتىر. ويتكەنى, ونىڭ ورنىن الماستىراتىن نارسە تابۋ وڭاي مىندەت ەمەس. الەمدىك ۆاليۋتانىڭ قازىرگى تاڭداعى جاي-كۇيى تۋرالى ايتىلعان پىكىرلەر مەن كوز­قا­راس­تاردى قازاقستان باسشىسى ن.نازار­با­ەۆ­تىڭ «بەسىنشى جول» اتتى ماقا­لا­سىنداعى «جاڭا تۇرپاتتى ۆاليۋتانى وي­لاستىرۋ مەن ەنگىزۋ كەزەگى جەتكەن, ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن ءارى پراگما­تي­كا­لىق مىندەت. ادامزات مۇنان دا كۇردەلى ءمىن­دەتتەردى تابىستى شەش­كەن بولاتىن. اۋەل باستا وسى جاڭا ۆا­ليۋ­تانى بو­لا­شاق­تا قول­دانۋشىلاردىڭ نيەتى مەن ەرىك-جىگەرى جەتىپ جاتىر. سونداي-اق, وسى نيەت پەن ەرىك-جىگەردى بۇل مىندەتتى قادام-قادا­مى­مەن, ءىس ءجۇ­زىن­دە ىسكە اسىرۋدى باستايتىن ءبىرتۇتاس ۇي­ىم­عا رەسىمدەۋ قاجەت. الەم ەلدەرى بۇۇ ايا­سىندا UNCTAD-تىڭ تاياۋ­دا­عى بايانداماسى نەگىزىندە قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتا ال­عاش­قى قادامدى جا­ساۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر», دەگەن ءسوز­دەر­مەن اياقتاعان دۇرىس سياقتى. سەيفوللا شايىنعازى.