ۇنەمشىلدىككە ۇيرەتەر ءۇردىس

بۇگىندە ۋاقىت تالابىنا ءساي­­كەس جاڭارۋلار ۇستىندەگى ماڭىزدى بۋىنداردىڭ ءبىرى تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى سانالادى. ونى مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا اتقارى­لىپ جاتقان ءىس-شارالار اۋقىمى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە تاريفتىك ساياسات­تىڭ نەگىزگى باعىتتارى ەلەكتر قۋا­تى مەن سۋدى ۇنەمدى پايدا­لا­نۋدى جولعا قويۋدىڭ ەكونومي­كا­لىق تا, الەۋمەتتىك تە ءمانى بولەك. بۇعان بايلانىستى تالاپشىلدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيتىلە ءتۇسۋى ءبىرشاما وڭ وزگەرىستەرگە بەت تۇزەتكەنى بايقالىپ تا وتىر. كۇرمەۋى كوپ, كۇردەلى دە شا­رۋاشىلىقتاعى ءىس-ىزدەنىستەردى جاڭ­عىرتۋ جولىنداعى بۇل ۇم­تى­لىس جاي-جاپسارى تۋرالى بال­قاش­تا وتكەن كەڭەستە جان-جاقتى تالقىلاندى. تابيعي مونوپو­ليا­لار­دى رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ ءوز سوزىندە قاتىسۋشىلارعا تاريفتىك ساياساتتىڭ قىزمەت كورسەتۋ­شى­لەر مەن تۇتىنۋشىلار اراسىندا جاڭا قاتىناستاردى قالىپتاستى­رۋ­عا قولايلى مۇمكىندىكتەر اش­قاندىعىن, ال ول ءۇش باعىتتان تۇراتىندىعىنا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, رەتتەلۋشى سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن, ەنەرگيا جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ىسكە تىكەلەي اسەرى ۇلكەن. سونىڭ نەگىزىندە ينۆەس­تي­تسيالىق تاريفتەر بويىنشا جۇ­مىس ىستەۋشىلەر سانىن ۇلعايتۋ, تۇتىنۋ كولەمىنە سايكەس سارالاۋ تاريفتىك تەتىكتەردى ەنگىزۋ, شيكىزات پەن ماتەريالدار, وتىن مەن ەنەرگيا شىعىنى نورماسىن وڭ­تاي­لاندىرۋ بەلگىلەنگەن. ءسوز ور­ا­يىندا ورتاعا سالىنعانداي وسى شارالار ناتيجەسى جامان ەمەس. ماسەلەن, بۇرناعى جىلى تۇ­تى­نۋشىلار تاراپىنان 284 ميلليون كيلوۆاتساعات ەلەكتر قۋاتى ۇنەمدەلسە, بۇل تۇرعىنداردىڭ ونى جالپى تۇتىنىمى كولەمىنىڭ 2,3 پايىزىن قۇراعان ەكەن. اي­عاعى ايداي كورسەتكىش. سونداي-اق 62 مىڭ توننا كومىردىڭ ۇنەمدەلۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ 3 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندەگى قاراجاتىن ارتىق شىعىنعا ۇشىراتپاعان. كەڭەستە بۇل باعىتتا بالقاش قالاسىنداعى جاعىمدى ۇدەرىس­تەرگە نازار اۋدارتىلدى. ەلەكتر قۋاتىنا سارالاۋ تاريفتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى 2010 جىلى بال­قاش­تىقتار 14 ميلليون تەڭگە ۇنەم­دەي العان. اتالعان تاريفتەردى قولدانۋ جانە ەسەپتەۋ قوندىر­عىلارىنىڭ ورناتىلۋى ارقا­سىن­دا, مىسالى 3 بولمەلى پاتەر تۇر­عىندارىنىڭ ەلەكتر قۋاتىنا, جى­لۋعا, ىستىق جانە سالقىن سۋعا تولەماقىسى 1018 تەڭگەنى قۇراعان. تۇرعىندار ءۇشىن تۇتىنۋ كولە­مىنە بايلانىستى سۋعا وسىنداي سارالاۋ تاريفتەرى قازىردىڭ وزىندە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا قولدا­نى­لادى, ال الماتى, اتىراۋ, جام­بىل, قاراعاندى, قىزىلوردا, ماڭ­عىستاۋ وبلىستارىندا اعىم­دا­عى جىلى سارالاۋ تاريفتەرى سۋدى تۇتىنۋ بويىنشا تۇرعىن­دار­عا دا ەنگىزىلەدى. ماسەلەن, تەمىرتاۋ قالاسىندا سۋعا تاريف با­عاسى 1,17 تەكشە مەترگە دەيىن جان باسىنا ايىنا – 29,50 تەڭگەنى, 2,49 تەكشە مەترگە دەيىن 34,98 تەڭگەنى, ودان اسسا 35,17 تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني, سۋدى اركىم تولەم مۇمكىندىگىنە قاراي تۇتىنا الا­دى. بۇل تۇتىنۋشىلاردى سۋدى ۇنەمدەۋگە ۇيرەتەدى. ەسەپ بوي­ىن­شا سول ارقىلى سۋ ۇنەمىن 12 پايىزعا كوتەرۋگە بولادى. ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋعا دا سونداي ءتاسىل ەنگىزىلۋىنىڭ پايدالى جاق­تا­رى كوپ. ول تەك 2010 جىلدىڭ ءوز­ىندە 2 ميلليارد تەڭگە قارجى ۇنەمدەۋگە ىقپال ەتتى. ايتا كەتەر ءجايت, سارالاۋ تاريفتەرى توپتار بويىنشا بارلىق ايماقتاردا ەكى دەڭگەيلىك جۇيەدە قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل رەفورمانىڭ تيىمدىلىگى نەدە: تۇرعىندار مەن ءون­دى­رىستىك قۇرىلىمدار ءۇشىن بەلگىلەنگەن تولەماقىدا ايىرما­شى­لىق بار. جالپى تۇتىنۋشىلار: ەلەكتر قۋاتى ءۇشىن تاريف تومەن ەكەندىگىن اتاپ «كۇن مەن ءتۇن» تاريفىمەن نەمەسە تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا اقى تولەۋگە قۇقىلى. الداعى جىلداردا ءۇش دەڭگەيلىك جۇيە ەنگىزىلەدى. ءسويتىپ تاريفتىك ساياسات الەمدىك وزىق ۇلگىلەرگە ۇيلەستىرىلە تۇسەدى. كەڭەس الدىندا «قازاقمىس كور­پوراتسياسى» بالقاش جى­لۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇ­مى­سىمەن تانىسىلدى. ونىڭ دي­رەكتورى مۇحتار سۇلەيمەنوۆ بايان ەتكەندەي يندۋستريا جانە جا­ڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن جا­سال­عان ينۆەستيتسيالىق ءمىن­دەتتەر ويداعىداي ورىندالۋدا. كەلىسىم نەگىزىندە 809,7 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن سومادا جابدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, جوندەۋلەر جۇرگىزۋ, تولىقتاي مودەرنيزاتسيالاۋ اتقارىلدى. سو­نىڭ ءناتي­جە­سىندە ءماجبۇرلى توق­تالىستار كۇرت ازايعان, وندىرىستىك جانە ەكو­لوگيالىق كورسەتكىشتەر ەلەۋلى جاقسارعان. جەو قىس ماۋ­سىمىن مىقتى دايىندىقپەن قار­سى العا­لى وتىر. باسشىسى باسا نازار اۋدارتقانداي ەلەكتر قۋا­تىنا تاريف كۆت ساعاتىنا 4,10 تەڭگەنى , ال جىلۋعا 1 گكالوريعا 827, 79 تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنداي باعام ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كەڭەستە «قازاقمىس» توبىنىڭ ەنەرگەتيكا دەپارتامەنتىنىڭ جەتەك­شىسى ن. كوروبوۆسكي, جىلۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى, ەلەكتر ستان­سا­لا­رى دەپارتامەنتتەرىنىڭ دي­رەكتور­لارى ۆ. سيباگاتۋللين, ن.ەل­مۇ­راتوۆ, «بالقاشەنەرگو» كا­سىپور­نى­نىڭ باسشىسى ش. يساتاەۆ تاريفتەر مولشەرىن ىڭعاي­لاۋ, ين­ۆەستيالىق باعدارلاما­لار­دىڭ ور­ىن­دالۋى, ءنورماتيۆتى تەح­نيكالىق شىعىنداردى تومەندە­تۋ, تۇتىنۋ كولەمىنە سايكەس ورتامەرزىمدى ءتاريفتى ەنگىزۋ ءناتي­جە­سىندەگى ۇنەم, شىعىنسىز دەڭگەيگە دەيىن جەتۋ ءۇشىن تاريفتەردى كە­زەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرۋ تۋرالى ءىس-شارالارعا توق­تا­لىپ, تالقىلانۋ­دا­عى ماسەلەگە قا­تىستى پىكىر-ۇسى­نىستارىن ءبىلدىردى. ونىڭ قورىتىندىسىندا اي­تىلعانداي ەل ۇكىمەتىنىڭ بەكىتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن مو­دەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا ءىس-ىزدەنىستەر شيراتى­لىپ, وسى سالاداعى تاريفتىك سايا­ساتتى ۋاقىت تالابىنا ساي ءجۇر­گىزۋ ورىستەتىلە تۇسەدى. كەڭەسكە قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋ­تاتى ەرلان نىعماتۋلين قاتىستى. ايقىن نەسىپباي, بالقاش.