جيىرما بەس جىل. وركەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ قاقتىعىسى مەن گەوساياسي الاساپىراندى, اقتاپ الۋعا بولمايتىن, ماعىناسىز قانتوگىستەر مەن يدەولوگيالىق, ءدىني قايشىلىقتاردى, راديكاليزم مەن تەرروريزمدى, ەكونوميكالىق, قارجىلىق كاتاكليزمدەر مەن تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيالاردى جارىسا باسىنان كەشىرگەن شيرەك عاسىر. وركەنيەت قانا ەمەس, مەملەكەت, قوعام, ادامدار مەن اكسيومالار تاريح تەزىنە سالىنعان, سۇرىپتالعان, ەكشەلگەن الماعايىپ ۋاقىت.
وسى ءبىر ءولارا كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن دە, قازاق حالقى ءۇشىن دە وتكەل بەرمەستەي كۇدىك, كۇمانمەن باستالعانى ەسىمىزدە. باقىتىمىزعا قاراي, ەلدى ابىرجىتىپ, الاڭداتقان كۇدىك-كۇماننىڭ اياعى مەملەكەت, ۇلت بولاشاعىنىڭ جارقىندىعىنا, كەمەلدىگىنە دەگەن ۇكىلى ۇمىتكە ۇلاستى. شيرەك عاسىر وتكەن سوڭ ءۇمىتىمىز اينىماس, مىزعىماس ۇلى سەنىمگە, ۇلى مۇراتقا اينالدى.
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. ۇلى دالا ەلىنىڭ كۇنى تۋدى, ءداۋىرى كەلدى. مىڭداعان جىلدىق تاعدىر-تالايى بار حالىق تاريح ساحناسىنا قايتا شىقتى. وزىنە عانا لايىقتى, وزىنە عانا تيەسىلى ءتولتۋما بولمىسىن, ماڭگىلىك باستاۋىن قايتا تاپتى. بۇل, ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەگەن, اتا-بابالارىمىزدىڭ اماناتى, ارمان-اڭسارى قالىبىندا عانا ءومىر سۇرگەن, مۇلدە توسىن, مۇلدە جاڭا مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستان بولاتىن.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى بەيبىت تە باقۋاتتى زامانعا جەتۋ جولى – دامۋ, گۇلدەنۋ جولى داڭعىل بولماعانىن كورەمىز. ءتىپتى, 90-جىلداردىڭ باسىندا «ءتاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدان گورى, تاۋەلسىز مەملەكەت بولماي قالۋدىڭ» العىشارتتارى باسىم ءتۇسىپ جاتقان. بۇل كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى حاوس پەن ۇرەيگە تولى گەوگرافيالىق كەڭىستىكتەگى, بارلىق جاس مەملەكەتتەردىڭ باسىنداعى اۋىر جاعداي ەدى.
شىندىعىندا, ول ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ جاعدايى كىسى قىزىعارلىقتاي ەمەس-ءتىن. مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دارمەنسىزدىگى, كەڭەستىك شارۋاشىلىق پەن ەكونوميكانى جۇرگىزۋ تاسىلدەرىنىڭ ەسكىرۋى, بيۋدجەتتىك جۇيەنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى, ونەركاسىپ, ءوندىرىس سالاسىنىڭ تۇرالاۋى, الەمدىك نارىقتاعى شيكىزات باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, سىرتقى ساۋدا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جايسىزدىعى جانە ت.ب. فاكتورلار پوستكەڭەستىك ەلدەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇمىتسىزدىككە, بەلگىسىزدىككە, جاپپاي الەۋمەتتىك اپاتياعا اكەلىپ سوقتىردى. كەيبىر رەسپۋبليكالارداعى احۋال ءتىپتى, ادام شوشىرلىق بولاتىن, مەملەكەت باسىنداعى ساياسي ەليتانىڭ ورەسىزدىگىنىڭ, باقاستىعى مەن كورسوقىرلىعىنىڭ كەسىرىنەن تۇتاس حالىقتار ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ, ازامات سوعىسىنىڭ وتىنا شارپىلىپ جاتتى.
«بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن» دەيتىن زامان باستالدى. بارلىعىنىڭ تاڭداۋى نارىقتىق ترانسفورماتسيا بولعانىمەن, ولاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلۋى مەن ناتيجەسى ارقيلى بولىپ شىقتى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن وسىنداي ەكىۇداي, اۋمالى-توكپەلى شاقتا جاريا ەتتى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ الدىندا دەربەس, جاڭا مەملەكەت قۇرۋ ماقساتى تۇردى.
«بۇرىنعى كەڭەس وداعى بەت-بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن وقيعالار تاريح ەنشىسىنە اينالدى. بۇگىندە ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداعان قازاق ۇلتىنىڭ جاس ەگەمەندى مەملەكەتى, قازاقستاننىڭ بۇكىل حالقى مەن ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ جاڭا جاي-كۇيىنىڭ جولىندا تۇر.
قوعامدىق ورگانيزم, وندا ورىن العان ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستار وزگەرۋ ۇستىندە. قوعام مەن ەكونوميكا بارعان سايىن اشىق سيپاتقا يە بولۋدا. دەموكراتيانىڭ دامۋى, مەنشىكتى قاتىناستاردى رەفورمالاۋ جانە تولىققاندى جۇيەلى نارىققا قادام جاساۋ ەكونوميكانى داعدارىستان شىعارۋدىڭ بالاماسىز قۇرالى رەتىندە تانىلدى, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدا.
قازاقستاندى ءبىز ءۇشىن باسقا ەشكىم دە وزگەرتپەيتىنىن, دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىندا وعان لايىقتى ورىن الىپ بەرمەيتىنىن, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ستاندارتىن جوعارى كوتەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بارلىق قازاقستاندىقتار ىلگەرىلەۋدىڭ كونتسەپتۋالدىق باعىتىن كورمەيىنشە, الىستاعى ماقساتتى ءتۇسىنبەيىنشە, ولاردىڭ ستراتەگيالىق بايلانىسىنداعى ناقتى باعدارلامالىق قادامدارسىز ول بوس ءسوز بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن».
ەل پرەزيدەنتىنىڭ 1992 جىلى جازىلعان «قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» ەڭبەگى وسىلاي باستالادى. كورەگەن كوزقاراس, اۋقىمدى دۇنيەتانىم, ناقپا-ناق ماقساتتار. راسىندا, ەلباسىنىڭ 90-جىلداردىڭ وزىندە-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ون جىلدىقتارداعى, شيرەك عاسىر كولەمىندەگى ءوسىپ-وركەندەۋ جولىن زەردەلەپ, ناقتىلاپ بەرگەنى تاڭ قالدىرماي قويمايدى. مەنىڭشە, اتالعان ستراتەگيالىق ەڭبەك قازاقستانداعى بارلىق رەفورمالاردىڭ, جاڭارىپ, جاڭعىرۋلاردىڭ باستاۋىندا تۇر.
مەملەكەت تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيا جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەسىندە-اق قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا جۇيەلى جاڭعىرتۋلاردى ىسكە اسىرۋ, ساياسي, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ, جاڭارتۋ ءىسىن قولعا الدى. بۇل ءۇشىن ءبىر ادامنىڭ قاجىر-قايراتى ازدىق ەتەتىن, بۇكىل حالىقتىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىگى, ەرىك-جىگەرى مەن قاپىسىز تاڭداۋى قاجەت بولاتىن.
90-جىلداردىڭ باسىندا, جاس مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقارالىق قوعامداستىقتان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋ ماسەلەسى تۇردى. ءدال وسى تۇستا تاريح ساحناسىنا شىققان جاس تا تاۋەلسىز قازاقستانمەن بىرگە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇلدىزى دا الەمدىك ساياسات كوگىندە جارقىراي كورىنگەن ەدى. قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى, پراگماتيكالىق ساياساتى, العاشقى كۇننەن-اق جاريا ەتىلگەن ينتەگراتسيالىق باستامالارى جاپپاي قولداۋ تاپتى. ەل باسشىلىعىنىڭ گۋمانيزم مەن ىزگىلىك قاعيدالارىنان اۋىتقىماۋعا شاقىرعان ۇندەۋلەرىن الەم جۇرتشىلىعى ەستىدى, ماقۇلدادى.
قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەم قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تاريحقا «بەيبىتشىلىك ميسسياسى» رەتىندە ەندى. بۇل قادام تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسى كوفي اننان: «قازاقستان – وزگە تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە مەملەكەت. وندا تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك جانە ەكونوميكالىق ءوسىم بار. 1991 جىلى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندا, ءبىز نازارباەۆتىڭ وسى ءبىر باستاماسىنا قايران قالعان بولاتىنبىز. ويتكەنى, بۇۇ الەم ەلدەرىن يادرودان باس تارتۋعا ۇندەپ كەلە جاتقانىنا 60 جىلدان استى. بىراق ءناتيجە جوق ەدى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى», دەپ لايىقتى باعاسىن بەرەدى. وسى پىكىرلەردىڭ دالەلىندەي, بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان «29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ عۇلاما ءبىلىم-بىلىگى, ولشەۋسىز تاجىريبەسى مەن قايراتكەر بولمىسى الەم الپاۋىتتارىنىڭ ءوزىن ەرىكسىز سىيلاتۋعا, ساناسۋعا ماجبۇرلەدى. دجوردج بۋش, مارگارەت تەتچەر, لي كۋان يۋ, نەلسون ماندەلا سياقتى بەدەلدى مەملەكەت باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك, كوشباسشىلىق قاسيەتىن جوعارى باعالادى. ۇلىبريتانيانىڭ سول كەزدەگى الەمگە ءماشھۇر پرەمەر-مينيسترى مارگارەت تەتچەر: «قازىر جاھاندىق ساياساتتا 5-6 ءىرى ساياسي ويىنشى بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان قاتتى سەنەمىن جانە ونىڭ باستامالارىن قولدايمىن», دەگەن بولاتىن. بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە ساياساتكەر نازارباەۆقا تەڭ كەلەر تۇلعانىڭ جوقتىعىن ايگىلەيتىن رياسىز لەبىز ەدى.
قازاقستان ءاردايىم شىعىس پەن باتىس, وركەنيەتتەر مەن دىندەر, كونفەسسيالار اراسىنا, ءتۇرلى ساياسي ماڭىزدى باستامالارعا دانەكەرلىك جاساپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك, حالىقارالىق ساياسي, قارجىلىق ۇيىمداردىڭ بەدەلدى ارىپتەسىمىز, بۇۇ, ەقىۇ, تمد, ەۋرازيالىق وداق, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارى سەكىلدى بەلدى الەمدىك قۇرىلىمداردىڭ مۇشەسىمىز. ءبىزدىڭ ەل ۇستانعان كوپۆەكتورلى ساياسات قاعيداسى بارلىق مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ءتۇسىنىستىك پەن قۇرمەتكە يە بولىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سامميتىنىڭ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوز كوميسسياسى وتىرىسىنىڭ وتكىزىلۋى, كەلەسى جىلى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن ەكسپو-2017 كورمەسى – مۇنىڭ بارلىعى دا قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ كورىنىسى. جاقىندا قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋى دا سونىڭ ءبىر جارقىن دالەلى.
قازاقستاننىڭ الەمدىك اۋقىمداعى بەت-بەدەلىن اسپانداتا كوتەرگەن ۇلى جوباسى – جاڭا استاناسى بولعانىن ءبىز بۇگىندە ماقتانىشپەن ايتامىز. استانا بۇل كۇندە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تەمىرقازىعى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بۇكىل جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنىڭ ايعاعى, مۇمكىندىكتەرىنىڭ كورىنىسى. ەلوردا از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي, قارجىلىق, رۋحاني ورتالىعىنا, بولاشاققا ۇمتىلعان كوپۇلتتى, مەملەكەتتەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
استانانىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ باس ارحيتەكتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىك ەل ءۇشىن ارقا توسىندە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتتى. استانانىڭ ارقا توسىنە اۋىسۋى الاش بالاسىنىڭ 90-جىلدارداعى كۇدىك-كۇمانىنە نۇكتە قويعانى, ۇركەك كوڭىلىن سەيىلتكەنى, ءۇمىتىن وياتىپ, سەنىمىن نىقتاعانى اقيقات.
ن.نازارباەۆتىڭ اسقان ساۋاتتىلىقپەن, كەمەلدىكپەن جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى ەلدىڭ ىشكى احۋالىنىڭ ورنىعۋىمەن, ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىمەن ۇنەمى بىتە قايناسىپ جاتقانىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى جىلدار ىشىندە, قانداي قيىنشىلىق بولماسىن, قازاقستان بيلىگى الەۋمەتتىك پىشىندەگى مەملەكەت قۇرۋ باعدارىنان اۋىتقىعان جوق.
ەلباسى ۇستانعان «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل ۇستانىمنىڭ ەكىنشى اتى – تۇراقتىلىق جانە ۇزدىكسىز جاڭارۋ, دامۋ.
مەنىڭشە, قازاقستاندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ نەگىزىندە مىناداي ەكى باستاۋ جاتىر. مۇنىڭ العاشقىسى – مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا جاڭاشىلدىقتى, يننوۆاتسيانى الدىڭعى ورىنعا قويۋ بولسا, ەكىنشىسى – بارلىق باعىتتاعى قوزعالىستا ەۆوليۋتسيالىق, ءومىرشەڭدىك قاعيدالارعا باسىمدىق بەرىپ وتىرۋ.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ەلباسى: «وزگە ەلدەر بىزگە دەموكراتيالىق سپرينت ءۇشىن قول شاپالاقتاسىن دەپ ءبىز ءوز حالقىمىزعا ەكسپەريمەنت جاساي المايمىز», دەپ اشىق مالىمدەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باتىلدىعى مەن تاۋەكەلشىلدىگى, تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى, حالىقشىلدىعى مەن سۇڭعىلالىعى جۇرتتىڭ جاپپاي قولداۋى مەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزدى. بۇل ءسۇيىسپەنشىلىك الداعى كۇنگە دەگەن ءۇمىت پەن سەنىمگە ۇلاستى. جانە ول سەنىم ءالى سەتىنەگەن جوق. كەرىسىنشە, جىلدار وتكەن سايىن بەكىپ, زورايىپ كەلەدى.
بۇل سەنىمدى قازاقستانعا ءجيى كەلەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى, بەدەلدى ساراپشىلاردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرى ودان ءارى بەكەمدەي تۇسەدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن الەمدىك دەڭگەيدەگى بيزنەس-كونسۋلتانت, بيزنەس ۇدەرىستەرىن باسقارۋدىڭ تەڭدەسسىز مامانى, دوكتور يتسكاح كالدەرون اديزەس قازاقستانعا كەلدى. رەتى كەلگەن ىلكى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە دوكتور اديزەس ايتقان مىنا ءبىر شىنايى تۇجىرىم ەسىمدە قالىپتى: «قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز, تابىستى دامۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل ەلدىڭ باسشىلىعى دا, حالقى دا جاڭا سەرپىلىستەرگە, وزگەرىستەرگە دايىن ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى. شىنى كەرەك, مەن قازاقستاندى دا, قازاقستاندىقتاردى دا قاتتى ۇناتىپ قالدىم. كەيدە ءوزىم دە وسى وزگەرىستەر باستاماسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعىم كەلەدى. سىزدەردىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىڭىزعا جەتەتىندەرىڭىزگە مەن كامىل سەنەمىن», دەگەن ەدى ول. بۇل دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قولعا الىنعان يگىلىكتى باستامالارعا بەرىلگەن ءادىل باعا بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلدە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋالدى وڭالتۋعا باعىتتالعان باتىل قادامدار جاسالدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. قىسقا مەرزىمدە, پارمەندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ارقاسىندا ىشكى نارىققا حالىقارالىق, ترانسۇلتتىق كومپانيالار وراسان قارجى سالدى, وتاندىق ونەركاسىپ پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جان ءبىتتى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتقان وزىق ەلگە اينالدى. 1996-1997 جىلدارى قازاقستانداعى ءوندىرىس اياعىنان تۇرىپ, ەداۋىر ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدىك.
جالپى, حالىقارالىق, وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 1991-1997 جىلدار بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكونوميكالىق كۇيرەۋ, قۇلدىراۋ كەزەڭى سانالادى. ولار عانا ەمەس, بۇرىنعى ۆارشاۆا شارتى شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ كوبى 2000-جىلداردان كەيىن عانا ەس جيا باستاعانى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ولاردان وقشاۋ دا وزىق تۇر.
ال الەمدىك ۇردىستەر مەن ۇدەرىستەردەن باس تارتقان كەيبىر كورشىلەرىمىز جىلدار وتە كەلە ساياسي, ەكونوميكالىق ىرگەتاسى بولبىر, الەۋەتى ءالسىز, ەلەۋسىز مەملەكەتكە, ءتىپتى, ءبازبىرى «جابىق قوعامعا» اينالدى. ءوز ىشىندە حالىقتىق, قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاي الماي, ۇلتارالىق قاقتىعىس پەن ساياسي الاۋىزدىققا جول بەرگەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋى ونداعان جىلدارعا كەرى شەگەرىلدى. قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, كەشەندى ءارى ساۋاتتى جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا ۇزاق ۋاقىت الەمدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان 5 ەلدىڭ قاتارىندا بولدى.
2000-2007 جىلدارى قازاقستان ءوز تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قارقىندى, الەۋەتتى وسۋگە قول جەتكىزدى. وسى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى ورتا ەسەپپەن 10% دەڭگەيىندە ءوسىپ وتىردى. سالىستىرۋ ءۇشىن, 1997 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 1445 دوللار بولسا, 2007 جىلى 6800 دوللارعا جەتتى. تاۋار اينالىمى 5,4 ەسە, ەكسپورت 6,6 ەسە ءوستى. قازاقستان ۋران, كومىر, مۇناي مەن گاز, استىق وندىرۋدە الەمدىك جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەندى.
دۇنيە ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە. جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ون جىلدىعى دا جاڭا سىناقتار مەن سىيلارعا تولى بولعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. الەم ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان قارجى داعدارىسى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. حالىقارالىق نارىقتا شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى ءبىز ءۇشىن دە وڭاي سوققان جوق. مەملەكەت بيۋدجەتىندەگى كەيبىر الەۋمەتتىك ماڭىزى تومەن شىعىنداردى قىسقارتىپ, ۇلتتىق قورداعى قارجىنى پايدالانۋعا تۋرا كەلدى. مەملەكەت قارجى سالاسىن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن بيزنەستى مەيلىنشە قولداپ باقتى. مۇنىڭ ءوزى ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ شەكتەن تىس تومەندەپ كەتپەۋىنە زور ىقپالىن تيگىزدى. وسىنداي ايتىپ كەلمەيتىن تاۋەكەلدەرگە, توسىننان ۇشىراسقان قيىندىقتارعا قاراماستان, ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا العا قويعان مىندەتتەردى مەرزىمىنەن بۇرىن ەڭسەرۋگە قول جەتكىزدىك.
ەڭ باستىسى, مەملەكەت وسى ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمىن ەش وزگەرتكەن ەمەس. ون بەس جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كولەمى 1,7 تريلليوننان 28 تريلليون تەڭگەگە, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسەگە وسكەن. 1997 جىلدان بەرى رەسپۋبليكا بويىنشا 942 مەكتەپ, سونىمەن قاتار, 758 اۋرۋحانا جانە وزگە دە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىنعان.
قازىرگىدەي اۋىر كەزەڭنىڭ ءوزىندە قازاقستان ەكونوميكاسىندا ساۋىعۋ, ءوسۋ بەلگىلەرى بايقالادى. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ىشكى جالپى ءونىم 0,4%-عا وسكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قۇرىلىس سالاسى 6,9%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 4,9%-عا, مال شارۋاشىلىعى 2,5%-عا, تاۋار ءوندىرۋ 0,2%-عا, قىزمەت كورسەتۋ 0,4%-عا ارتىپ وتىر. ينفلياتسيا قىركۇيەك ايىندا 0,2%-عا عانا تومەندەگەن.
بۇل – جاي ساندار شەرۋى ەمەس, بۇل – تۇرمىسى جاقسارعان, ەڭسەسى كوتەرىلگەن مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى بەينەسى.
جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ون جىلدىعىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ الدىنداعى جاڭا اسۋلاردىڭ مەجەسىن بەلگىلەدى. بۇل تاريحي قۇجات – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ەدى. ەلباسى بۇل جولى تاۋەلسىزدىگىنە كەشە عانا قول جەتكىزىپ, دامۋعا بەت العان ەلدىڭ ەمەس, ابدەن تولىسىپ, قالىپتاسقان, اياعىنا نىق تۇرعان مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىن ءتۇزىپ بەردى.
ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاڭا ماقسات-مىندەتتەر تۇر. ەلباسى ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن ۇشتاساتىن «2050» ستراتەگياسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق. پرەزيدەنت جولداۋىندا اتالىپ وتكەندەي, قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىندادىق. وسى ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى دامىتۋ جانە نىعايتۋ, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا كوشۋ, جاڭا الەۋمەتتىك ۇلگىنى قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ قازىرگى زامانعى جانە ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, حالىقارالىق جانە قورعانىس ساياساتىنىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرىنە پارا-پار ساياسات قۇرۋ ءتارىزدى قاداۋ-قاداۋ مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى.
وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىنداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا.
بوستاندىققا, دەربەستىككە جەتۋ ارمانىنىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى «تار جول, تايعاق كەشۋلى» بولعانىن, ەلباسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى قانشالىقتى اۋىر بولعانىن بۇگىن عانا, جيىرما بەس جىل ءوتكەن سوڭ باعامداپ, باعالاپ وتىرمىز.
وسىندايدا قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ:
«ءوز ۇلى, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە,
ەل, تەگى, السىن قايدان كەمەڭگەردى!» دەگەن جۇرەكجاردى جىر جولدارى ويعا ورالادى.
اقيقات جولى ءاردايىم اداستىرمايدى. بۇگىندە ەلدى, مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ «نازارباەۆتىق نۇسقاسى» ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل كەزەڭ, بۇل ۋاقىت ەل شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ جاتىر.
تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەيدى. ۋاقىت پەن تاريح تا. تۇلعالار دا. زامانا الماسىپ, ەندى بىرەر ۇرپاق اۋىسقان تۇستا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسى ءبىر جيىرما بەس جىلدىق ءومىر تاريحى التىن داۋىرگە بالانارى اقيقات!
ۇلى مەرەكە قۇتتى بولسىن!
جيىرما بەس جىل. وركەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ قاقتىعىسى مەن گەوساياسي الاساپىراندى, اقتاپ الۋعا بولمايتىن, ماعىناسىز قانتوگىستەر مەن يدەولوگيالىق, ءدىني قايشىلىقتاردى, راديكاليزم مەن تەرروريزمدى, ەكونوميكالىق, قارجىلىق كاتاكليزمدەر مەن تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيالاردى جارىسا باسىنان كەشىرگەن شيرەك عاسىر. وركەنيەت قانا ەمەس, مەملەكەت, قوعام, ادامدار مەن اكسيومالار تاريح تەزىنە سالىنعان, سۇرىپتالعان, ەكشەلگەن الماعايىپ ۋاقىت.
وسى ءبىر ءولارا كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن دە, قازاق حالقى ءۇشىن دە وتكەل بەرمەستەي كۇدىك, كۇمانمەن باستالعانى ەسىمىزدە. باقىتىمىزعا قاراي, ەلدى ابىرجىتىپ, الاڭداتقان كۇدىك-كۇماننىڭ اياعى مەملەكەت, ۇلت بولاشاعىنىڭ جارقىندىعىنا, كەمەلدىگىنە دەگەن ۇكىلى ۇمىتكە ۇلاستى. شيرەك عاسىر وتكەن سوڭ ءۇمىتىمىز اينىماس, مىزعىماس ۇلى سەنىمگە, ۇلى مۇراتقا اينالدى.
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. ۇلى دالا ەلىنىڭ كۇنى تۋدى, ءداۋىرى كەلدى. مىڭداعان جىلدىق تاعدىر-تالايى بار حالىق تاريح ساحناسىنا قايتا شىقتى. وزىنە عانا لايىقتى, وزىنە عانا تيەسىلى ءتولتۋما بولمىسىن, ماڭگىلىك باستاۋىن قايتا تاپتى. بۇل, ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەگەن, اتا-بابالارىمىزدىڭ اماناتى, ارمان-اڭسارى قالىبىندا عانا ءومىر سۇرگەن, مۇلدە توسىن, مۇلدە جاڭا مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستان بولاتىن.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى بەيبىت تە باقۋاتتى زامانعا جەتۋ جولى – دامۋ, گۇلدەنۋ جولى داڭعىل بولماعانىن كورەمىز. ءتىپتى, 90-جىلداردىڭ باسىندا «ءتاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدان گورى, تاۋەلسىز مەملەكەت بولماي قالۋدىڭ» العىشارتتارى باسىم ءتۇسىپ جاتقان. بۇل كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى حاوس پەن ۇرەيگە تولى گەوگرافيالىق كەڭىستىكتەگى, بارلىق جاس مەملەكەتتەردىڭ باسىنداعى اۋىر جاعداي ەدى.
شىندىعىندا, ول ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ جاعدايى كىسى قىزىعارلىقتاي ەمەس-ءتىن. مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دارمەنسىزدىگى, كەڭەستىك شارۋاشىلىق پەن ەكونوميكانى جۇرگىزۋ تاسىلدەرىنىڭ ەسكىرۋى, بيۋدجەتتىك جۇيەنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى, ونەركاسىپ, ءوندىرىس سالاسىنىڭ تۇرالاۋى, الەمدىك نارىقتاعى شيكىزات باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, سىرتقى ساۋدا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جايسىزدىعى جانە ت.ب. فاكتورلار پوستكەڭەستىك ەلدەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇمىتسىزدىككە, بەلگىسىزدىككە, جاپپاي الەۋمەتتىك اپاتياعا اكەلىپ سوقتىردى. كەيبىر رەسپۋبليكالارداعى احۋال ءتىپتى, ادام شوشىرلىق بولاتىن, مەملەكەت باسىنداعى ساياسي ەليتانىڭ ورەسىزدىگىنىڭ, باقاستىعى مەن كورسوقىرلىعىنىڭ كەسىرىنەن تۇتاس حالىقتار ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ, ازامات سوعىسىنىڭ وتىنا شارپىلىپ جاتتى.
«بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن» دەيتىن زامان باستالدى. بارلىعىنىڭ تاڭداۋى نارىقتىق ترانسفورماتسيا بولعانىمەن, ولاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلۋى مەن ناتيجەسى ارقيلى بولىپ شىقتى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن وسىنداي ەكىۇداي, اۋمالى-توكپەلى شاقتا جاريا ەتتى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ الدىندا دەربەس, جاڭا مەملەكەت قۇرۋ ماقساتى تۇردى.
«بۇرىنعى كەڭەس وداعى بەت-بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن وقيعالار تاريح ەنشىسىنە اينالدى. بۇگىندە ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداعان قازاق ۇلتىنىڭ جاس ەگەمەندى مەملەكەتى, قازاقستاننىڭ بۇكىل حالقى مەن ەكونوميكاسى ءوزىنىڭ جاڭا جاي-كۇيىنىڭ جولىندا تۇر.
قوعامدىق ورگانيزم, وندا ورىن العان ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستار وزگەرۋ ۇستىندە. قوعام مەن ەكونوميكا بارعان سايىن اشىق سيپاتقا يە بولۋدا. دەموكراتيانىڭ دامۋى, مەنشىكتى قاتىناستاردى رەفورمالاۋ جانە تولىققاندى جۇيەلى نارىققا قادام جاساۋ ەكونوميكانى داعدارىستان شىعارۋدىڭ بالاماسىز قۇرالى رەتىندە تانىلدى, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدا.
قازاقستاندى ءبىز ءۇشىن باسقا ەشكىم دە وزگەرتپەيتىنىن, دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىندا وعان لايىقتى ورىن الىپ بەرمەيتىنىن, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ستاندارتىن جوعارى كوتەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بارلىق قازاقستاندىقتار ىلگەرىلەۋدىڭ كونتسەپتۋالدىق باعىتىن كورمەيىنشە, الىستاعى ماقساتتى ءتۇسىنبەيىنشە, ولاردىڭ ستراتەگيالىق بايلانىسىنداعى ناقتى باعدارلامالىق قادامدارسىز ول بوس ءسوز بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن».
ەل پرەزيدەنتىنىڭ 1992 جىلى جازىلعان «قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» ەڭبەگى وسىلاي باستالادى. كورەگەن كوزقاراس, اۋقىمدى دۇنيەتانىم, ناقپا-ناق ماقساتتار. راسىندا, ەلباسىنىڭ 90-جىلداردىڭ وزىندە-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ون جىلدىقتارداعى, شيرەك عاسىر كولەمىندەگى ءوسىپ-وركەندەۋ جولىن زەردەلەپ, ناقتىلاپ بەرگەنى تاڭ قالدىرماي قويمايدى. مەنىڭشە, اتالعان ستراتەگيالىق ەڭبەك قازاقستانداعى بارلىق رەفورمالاردىڭ, جاڭارىپ, جاڭعىرۋلاردىڭ باستاۋىندا تۇر.
مەملەكەت تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيا جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەسىندە-اق قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا جۇيەلى جاڭعىرتۋلاردى ىسكە اسىرۋ, ساياسي, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ, جاڭارتۋ ءىسىن قولعا الدى. بۇل ءۇشىن ءبىر ادامنىڭ قاجىر-قايراتى ازدىق ەتەتىن, بۇكىل حالىقتىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىگى, ەرىك-جىگەرى مەن قاپىسىز تاڭداۋى قاجەت بولاتىن.
90-جىلداردىڭ باسىندا, جاس مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقارالىق قوعامداستىقتان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋ ماسەلەسى تۇردى. ءدال وسى تۇستا تاريح ساحناسىنا شىققان جاس تا تاۋەلسىز قازاقستانمەن بىرگە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇلدىزى دا الەمدىك ساياسات كوگىندە جارقىراي كورىنگەن ەدى. قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى, پراگماتيكالىق ساياساتى, العاشقى كۇننەن-اق جاريا ەتىلگەن ينتەگراتسيالىق باستامالارى جاپپاي قولداۋ تاپتى. ەل باسشىلىعىنىڭ گۋمانيزم مەن ىزگىلىك قاعيدالارىنان اۋىتقىماۋعا شاقىرعان ۇندەۋلەرىن الەم جۇرتشىلىعى ەستىدى, ماقۇلدادى.
قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەم قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تاريحقا «بەيبىتشىلىك ميسسياسى» رەتىندە ەندى. بۇل قادام تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسى كوفي اننان: «قازاقستان – وزگە تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە مەملەكەت. وندا تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك جانە ەكونوميكالىق ءوسىم بار. 1991 جىلى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندا, ءبىز نازارباەۆتىڭ وسى ءبىر باستاماسىنا قايران قالعان بولاتىنبىز. ويتكەنى, بۇۇ الەم ەلدەرىن يادرودان باس تارتۋعا ۇندەپ كەلە جاتقانىنا 60 جىلدان استى. بىراق ءناتيجە جوق ەدى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى», دەپ لايىقتى باعاسىن بەرەدى. وسى پىكىرلەردىڭ دالەلىندەي, بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان «29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ عۇلاما ءبىلىم-بىلىگى, ولشەۋسىز تاجىريبەسى مەن قايراتكەر بولمىسى الەم الپاۋىتتارىنىڭ ءوزىن ەرىكسىز سىيلاتۋعا, ساناسۋعا ماجبۇرلەدى. دجوردج بۋش, مارگارەت تەتچەر, لي كۋان يۋ, نەلسون ماندەلا سياقتى بەدەلدى مەملەكەت باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك, كوشباسشىلىق قاسيەتىن جوعارى باعالادى. ۇلىبريتانيانىڭ سول كەزدەگى الەمگە ءماشھۇر پرەمەر-مينيسترى مارگارەت تەتچەر: «قازىر جاھاندىق ساياساتتا 5-6 ءىرى ساياسي ويىنشى بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان قاتتى سەنەمىن جانە ونىڭ باستامالارىن قولدايمىن», دەگەن بولاتىن. بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە ساياساتكەر نازارباەۆقا تەڭ كەلەر تۇلعانىڭ جوقتىعىن ايگىلەيتىن رياسىز لەبىز ەدى.
قازاقستان ءاردايىم شىعىس پەن باتىس, وركەنيەتتەر مەن دىندەر, كونفەسسيالار اراسىنا, ءتۇرلى ساياسي ماڭىزدى باستامالارعا دانەكەرلىك جاساپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك, حالىقارالىق ساياسي, قارجىلىق ۇيىمداردىڭ بەدەلدى ارىپتەسىمىز, بۇۇ, ەقىۇ, تمد, ەۋرازيالىق وداق, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارى سەكىلدى بەلدى الەمدىك قۇرىلىمداردىڭ مۇشەسىمىز. ءبىزدىڭ ەل ۇستانعان كوپۆەكتورلى ساياسات قاعيداسى بارلىق مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ءتۇسىنىستىك پەن قۇرمەتكە يە بولىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سامميتىنىڭ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوز كوميسسياسى وتىرىسىنىڭ وتكىزىلۋى, كەلەسى جىلى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن ەكسپو-2017 كورمەسى – مۇنىڭ بارلىعى دا قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ كورىنىسى. جاقىندا قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋى دا سونىڭ ءبىر جارقىن دالەلى.
قازاقستاننىڭ الەمدىك اۋقىمداعى بەت-بەدەلىن اسپانداتا كوتەرگەن ۇلى جوباسى – جاڭا استاناسى بولعانىن ءبىز بۇگىندە ماقتانىشپەن ايتامىز. استانا بۇل كۇندە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تەمىرقازىعى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بۇكىل جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنىڭ ايعاعى, مۇمكىندىكتەرىنىڭ كورىنىسى. ەلوردا از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي, قارجىلىق, رۋحاني ورتالىعىنا, بولاشاققا ۇمتىلعان كوپۇلتتى, مەملەكەتتەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
استانانىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ باس ارحيتەكتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىك ەل ءۇشىن ارقا توسىندە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتتى. استانانىڭ ارقا توسىنە اۋىسۋى الاش بالاسىنىڭ 90-جىلدارداعى كۇدىك-كۇمانىنە نۇكتە قويعانى, ۇركەك كوڭىلىن سەيىلتكەنى, ءۇمىتىن وياتىپ, سەنىمىن نىقتاعانى اقيقات.
ن.نازارباەۆتىڭ اسقان ساۋاتتىلىقپەن, كەمەلدىكپەن جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى ەلدىڭ ىشكى احۋالىنىڭ ورنىعۋىمەن, ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىمەن ۇنەمى بىتە قايناسىپ جاتقانىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى جىلدار ىشىندە, قانداي قيىنشىلىق بولماسىن, قازاقستان بيلىگى الەۋمەتتىك پىشىندەگى مەملەكەت قۇرۋ باعدارىنان اۋىتقىعان جوق.
ەلباسى ۇستانعان «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل ۇستانىمنىڭ ەكىنشى اتى – تۇراقتىلىق جانە ۇزدىكسىز جاڭارۋ, دامۋ.
مەنىڭشە, قازاقستاندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ نەگىزىندە مىناداي ەكى باستاۋ جاتىر. مۇنىڭ العاشقىسى – مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا جاڭاشىلدىقتى, يننوۆاتسيانى الدىڭعى ورىنعا قويۋ بولسا, ەكىنشىسى – بارلىق باعىتتاعى قوزعالىستا ەۆوليۋتسيالىق, ءومىرشەڭدىك قاعيدالارعا باسىمدىق بەرىپ وتىرۋ.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ەلباسى: «وزگە ەلدەر بىزگە دەموكراتيالىق سپرينت ءۇشىن قول شاپالاقتاسىن دەپ ءبىز ءوز حالقىمىزعا ەكسپەريمەنت جاساي المايمىز», دەپ اشىق مالىمدەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باتىلدىعى مەن تاۋەكەلشىلدىگى, تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى, حالىقشىلدىعى مەن سۇڭعىلالىعى جۇرتتىڭ جاپپاي قولداۋى مەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزدى. بۇل ءسۇيىسپەنشىلىك الداعى كۇنگە دەگەن ءۇمىت پەن سەنىمگە ۇلاستى. جانە ول سەنىم ءالى سەتىنەگەن جوق. كەرىسىنشە, جىلدار وتكەن سايىن بەكىپ, زورايىپ كەلەدى.
بۇل سەنىمدى قازاقستانعا ءجيى كەلەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى, بەدەلدى ساراپشىلاردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرى ودان ءارى بەكەمدەي تۇسەدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن الەمدىك دەڭگەيدەگى بيزنەس-كونسۋلتانت, بيزنەس ۇدەرىستەرىن باسقارۋدىڭ تەڭدەسسىز مامانى, دوكتور يتسكاح كالدەرون اديزەس قازاقستانعا كەلدى. رەتى كەلگەن ىلكى كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە دوكتور اديزەس ايتقان مىنا ءبىر شىنايى تۇجىرىم ەسىمدە قالىپتى: «قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز, تابىستى دامۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل ەلدىڭ باسشىلىعى دا, حالقى دا جاڭا سەرپىلىستەرگە, وزگەرىستەرگە دايىن ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى. شىنى كەرەك, مەن قازاقستاندى دا, قازاقستاندىقتاردى دا قاتتى ۇناتىپ قالدىم. كەيدە ءوزىم دە وسى وزگەرىستەر باستاماسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعىم كەلەدى. سىزدەردىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىڭىزعا جەتەتىندەرىڭىزگە مەن كامىل سەنەمىن», دەگەن ەدى ول. بۇل دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قولعا الىنعان يگىلىكتى باستامالارعا بەرىلگەن ءادىل باعا بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلدە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋالدى وڭالتۋعا باعىتتالعان باتىل قادامدار جاسالدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. قىسقا مەرزىمدە, پارمەندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ارقاسىندا ىشكى نارىققا حالىقارالىق, ترانسۇلتتىق كومپانيالار وراسان قارجى سالدى, وتاندىق ونەركاسىپ پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جان ءبىتتى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتقان وزىق ەلگە اينالدى. 1996-1997 جىلدارى قازاقستانداعى ءوندىرىس اياعىنان تۇرىپ, ەداۋىر ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدىك.
جالپى, حالىقارالىق, وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 1991-1997 جىلدار بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكونوميكالىق كۇيرەۋ, قۇلدىراۋ كەزەڭى سانالادى. ولار عانا ەمەس, بۇرىنعى ۆارشاۆا شارتى شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ كوبى 2000-جىلداردان كەيىن عانا ەس جيا باستاعانى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ولاردان وقشاۋ دا وزىق تۇر.
ال الەمدىك ۇردىستەر مەن ۇدەرىستەردەن باس تارتقان كەيبىر كورشىلەرىمىز جىلدار وتە كەلە ساياسي, ەكونوميكالىق ىرگەتاسى بولبىر, الەۋەتى ءالسىز, ەلەۋسىز مەملەكەتكە, ءتىپتى, ءبازبىرى «جابىق قوعامعا» اينالدى. ءوز ىشىندە حالىقتىق, قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاي الماي, ۇلتارالىق قاقتىعىس پەن ساياسي الاۋىزدىققا جول بەرگەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋى ونداعان جىلدارعا كەرى شەگەرىلدى. قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, كەشەندى ءارى ساۋاتتى جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا ۇزاق ۋاقىت الەمدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان 5 ەلدىڭ قاتارىندا بولدى.
2000-2007 جىلدارى قازاقستان ءوز تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قارقىندى, الەۋەتتى وسۋگە قول جەتكىزدى. وسى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى ورتا ەسەپپەن 10% دەڭگەيىندە ءوسىپ وتىردى. سالىستىرۋ ءۇشىن, 1997 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 1445 دوللار بولسا, 2007 جىلى 6800 دوللارعا جەتتى. تاۋار اينالىمى 5,4 ەسە, ەكسپورت 6,6 ەسە ءوستى. قازاقستان ۋران, كومىر, مۇناي مەن گاز, استىق وندىرۋدە الەمدىك جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەندى.
دۇنيە ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە. جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ون جىلدىعى دا جاڭا سىناقتار مەن سىيلارعا تولى بولعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. الەم ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان قارجى داعدارىسى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. حالىقارالىق نارىقتا شيكىزات باعاسىنىڭ تومەندەۋى ءبىز ءۇشىن دە وڭاي سوققان جوق. مەملەكەت بيۋدجەتىندەگى كەيبىر الەۋمەتتىك ماڭىزى تومەن شىعىنداردى قىسقارتىپ, ۇلتتىق قورداعى قارجىنى پايدالانۋعا تۋرا كەلدى. مەملەكەت قارجى سالاسىن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن بيزنەستى مەيلىنشە قولداپ باقتى. مۇنىڭ ءوزى ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ شەكتەن تىس تومەندەپ كەتپەۋىنە زور ىقپالىن تيگىزدى. وسىنداي ايتىپ كەلمەيتىن تاۋەكەلدەرگە, توسىننان ۇشىراسقان قيىندىقتارعا قاراماستان, ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا العا قويعان مىندەتتەردى مەرزىمىنەن بۇرىن ەڭسەرۋگە قول جەتكىزدىك.
ەڭ باستىسى, مەملەكەت وسى ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمىن ەش وزگەرتكەن ەمەس. ون بەس جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كولەمى 1,7 تريلليوننان 28 تريلليون تەڭگەگە, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسەگە وسكەن. 1997 جىلدان بەرى رەسپۋبليكا بويىنشا 942 مەكتەپ, سونىمەن قاتار, 758 اۋرۋحانا جانە وزگە دە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىنعان.
قازىرگىدەي اۋىر كەزەڭنىڭ ءوزىندە قازاقستان ەكونوميكاسىندا ساۋىعۋ, ءوسۋ بەلگىلەرى بايقالادى. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ىشكى جالپى ءونىم 0,4%-عا وسكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قۇرىلىس سالاسى 6,9%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 4,9%-عا, مال شارۋاشىلىعى 2,5%-عا, تاۋار ءوندىرۋ 0,2%-عا, قىزمەت كورسەتۋ 0,4%-عا ارتىپ وتىر. ينفلياتسيا قىركۇيەك ايىندا 0,2%-عا عانا تومەندەگەن.
بۇل – جاي ساندار شەرۋى ەمەس, بۇل – تۇرمىسى جاقسارعان, ەڭسەسى كوتەرىلگەن مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى بەينەسى.
جاڭا عاسىردىڭ ەكىنشى ون جىلدىعىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ الدىنداعى جاڭا اسۋلاردىڭ مەجەسىن بەلگىلەدى. بۇل تاريحي قۇجات – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ەدى. ەلباسى بۇل جولى تاۋەلسىزدىگىنە كەشە عانا قول جەتكىزىپ, دامۋعا بەت العان ەلدىڭ ەمەس, ابدەن تولىسىپ, قالىپتاسقان, اياعىنا نىق تۇرعان مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىن ءتۇزىپ بەردى.
ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاڭا ماقسات-مىندەتتەر تۇر. ەلباسى ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن ۇشتاساتىن «2050» ستراتەگياسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق. پرەزيدەنت جولداۋىندا اتالىپ وتكەندەي, قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىندادىق. وسى ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى دامىتۋ جانە نىعايتۋ, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا كوشۋ, جاڭا الەۋمەتتىك ۇلگىنى قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ قازىرگى زامانعى جانە ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, حالىقارالىق جانە قورعانىس ساياساتىنىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرىنە پارا-پار ساياسات قۇرۋ ءتارىزدى قاداۋ-قاداۋ مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى.
وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىنداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا.
بوستاندىققا, دەربەستىككە جەتۋ ارمانىنىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى «تار جول, تايعاق كەشۋلى» بولعانىن, ەلباسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى قانشالىقتى اۋىر بولعانىن بۇگىن عانا, جيىرما بەس جىل ءوتكەن سوڭ باعامداپ, باعالاپ وتىرمىز.
وسىندايدا قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ:
«ءوز ۇلى, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە,
ەل, تەگى, السىن قايدان كەمەڭگەردى!» دەگەن جۇرەكجاردى جىر جولدارى ويعا ورالادى.
اقيقات جولى ءاردايىم اداستىرمايدى. بۇگىندە ەلدى, مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ «نازارباەۆتىق نۇسقاسى» ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل كەزەڭ, بۇل ۋاقىت ەل شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ جاتىر.
تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەيدى. ۋاقىت پەن تاريح تا. تۇلعالار دا. زامانا الماسىپ, ەندى بىرەر ۇرپاق اۋىسقان تۇستا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسى ءبىر جيىرما بەس جىلدىق ءومىر تاريحى التىن داۋىرگە بالانارى اقيقات!
ۇلى مەرەكە قۇتتى بولسىن!
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا «ورتالىق ازيا مۇراتى» اتتى جاڭا مونوگرافيا تانىستىرىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 00:05
شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى تۇرعىنداردى جەكە-جەكە قابىلدادى
ايماقتار • كەشە
جاستار • كەشە
ەلىمىزدە جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ ساتىلىمى ارتتى
قوعام • كەشە
قازاقستاننىڭ سەگىز وبلىسىندا تاسجولدارداعى قوزعالىس شەكتەلدى
قازاقستان • كەشە
ەرتەڭ استانانىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
ناۋرىز ايىندا وتەتىن ۇبت-عا 184 مىڭ تالاپكەر قاتىسادى
ءبىلىم • كەشە
سەمسەرشى سوفيا اكتاەۆا ازيا جارىسىنىڭ جۇلدەگەرى
سپورت • كەشە
