باستامالار بيىگىندە

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىتىم­گەر­شى­لىك ارەكەتتەرى, يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ, يادرو­سىز الەم قۇرۋ باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى ­وراسان. اتاپ ايتاتىن بولساق, ەلباسىنىڭ ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى دا ادامدى سۇيەتىن, باعالايتىن, قورعايتىن ىقىلاسىنان ەكەنى داۋسىز. الدىمەن ول سەمەي يادرولىق پوليگونىن ءوز جارلىعىمەن جاپتى. ودان كەيىن يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. مەن اسكەري ادام رەتىندە بۇل ءىستى زور قاناعاتپەن قابىلدادىم. ويتكەنى, يادرولىق قارۋ قولدانىلعان سوعىس بولسا, وندا ەشكىم دە جەڭىسكە جەتە المايتىنىن جاقسى ءبىلدىم. سوندىقتان, پرەزيدەنتتىڭ باتىل قادامىن جان-جۇرەگىممەن قولدادىم. سونىمەن قاتار, باسقا ەلدەر دە اجداھادان باس تارتاتىن شىعار دەگەن ءۇمىت وتى وياندى. الايدا, ونى شوقپار رەتىندە قولدانىپ, قارسىلاستارىنا قىر كورسەتۋ ماقساتىندا جايقاپ وتىرعاندار دا بار. بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتقا, ونىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاس­تىرىپ كەلە جاتقان وركەنيەتىنە ەڭ ۇلكەن قاۋىپ – وسى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ. ونىڭ قاسىرەتىن ءتىزىپ شىعۋدىڭ ءوزى ادامنىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتادى. ادامزاتتىڭ اقىل-ويى عاسىرلار بويى دامىپ, اقىرىندا ءوزىن جاپپاي جويىپ جىبەرۋگە سوقتىراتىن قارۋ ويلاپ تابۋعا الىپ كەلدى. قازىر الەمدە ونىڭ وراسان زور ارسەنالى جيناقتالىپ وتىر, ول جا­ۋاپسىز ادامداردىڭ, ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەردىڭ قولىنا تۇسسە, دۇنيەنى تەگىس وتقا وراۋى مۇمكىن. «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىنداعى تەكەتىرەستە ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان الەمنىڭ ەكى جۇيەسى ونداعان جىلدار بويى وزدەرىندەگى وسىنداي قارۋلاردى جەتىلدىرۋمەن بولدى. ونىڭ زاردابىن ايتىپ, ەشقانداي پەرسپەكتيۆاسىنىڭ جوق ەكەنىن كوپتەگەن عالىمدار كورسەتىپ, يادرولىق وقتۇمسىقتاردى ءوندىرۋدى شەكتەۋگە, ءتىپتى, جويۋعا شاقىرسا دا ساياسي ەرىك-جىگەرى جوعارى بولماعان مەملەكەت باسىنداعىلار بۇل ىسكە بارا المادى. سونىڭ كەسىرىنەن, بۇۇ-نىڭ 2015 جىلعى دەرەكتەرىنە قا­را­عاندا, الەمدە قازىر 15 700 يادرولىق وقتۇمسىق ساقتالىپ وتىر. وسىناۋ الەمدىك قاتەردەن دۇنيە ءجۇزىن اراشالاپ قالۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەدى. ەلباسىنىڭ بىلىكتى باستامالارى مەن بەلسەندى ارەكەتتەرىن دۇنيە جۇزىندەگى پروگرەسشىل ادامداردىڭ ءبارى دە قولداۋدا. قازاقستان ءوزىنىڭ 25 جىلدىق تاريحىندا وسىنداي جاھاندىق پروبلەماعا باسا نازار اۋدارىپ, وعان قارسى بىرلەسۋگە شاقىرىپ وتىرعان بەلسەندى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ يادرولىق قارۋدى ادامزاتتىڭ وزىنە ءوزى اجال شاقىرۋى دەپ ءدوپ باسىپ ايتتى. ەگەر تەك سوڭعى جىلدارداعى باستامالارىنا توقتالاتىن بولساق, ول يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستى ۇنەمى جاھاندىق اۋقىمدا جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى. 2006 جىلى «يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جونىندەگى باستاما» اتتى حالىقارالىق قور ماگاتە-ءنىڭ شەڭبەرىندە قۇرىلۋعا ءتيىستى «تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن» جاراقتاۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. ەلباسى سول بانكتى قازاقستان اۋماعىندا قۇرۋعا بولاتىنىن جاريالادى. جۋىردا ءماجىلىس ماقۇلداعان وسى بانك تۋرالى زاڭدى سەنات تا قاراپ, قابىلدادى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان ناقتى, زور قادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ءىستى الەمدىك ساراپشىلار مەن ماماندار جوعارى باعالادى. تومەن بايىتىلعان ۋراندى ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن قاجەت ەتەتىن مەملەكەتتەرگە بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ ءۇشىن ەندى وسكەمەندە ورنالاساتىن وسى بانك تاراتىپ وتىراتىن بولادى. ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ونىڭ قازىرگى ارسەنالىن جويۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى بەيبىتسۇيگىش ادامزات, حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋ تابۋدا. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە 2009 جىلى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىزدى «يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى» دەپ اتاۋ تۋرالى كوتەرگەن باستاماسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان قولداۋ تاپقاندىعى. قازىر بۇل كۇندى بۇكىل الەم اتاپ وتەتىن بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق قوزعالىسقا قوسقان ۇلەسىندە 2010 جىل ەرەكشە بولدى. وسى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءىس باسىنداعى توراعا بولۋىن پايدالانعان پرەزيدەنت اجداھانى اۋىزدىقتاۋ سالاسىندا بارىنشا بەلسەندى ارەكەتتەر جاسادى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا قازاقستانعا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءوزى كەلىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ورنىن كوردى. وسىنداي اجداھانى اۋىزدىقتاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ باسىندا تۇرۋى زاڭدى ەكەنىن ول مويىنداپ, اشىق مالىمدەگەن ەدى. «يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جانە يادرولىق قارۋدان ارىلۋ قاجەتتىگىن مالىمدەۋگە ەشكىم سىزدەن ارتىق لايىقتى ەمەس, ويتكەنى, ءسىزدىڭ حالقىڭىز سىناقتاردىڭ قۇربانى بولىپ سانالادى», دەگەن ەدى پان گي مۋن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اقش باسشىسى باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان جاھاندىق انتيادرولىق سامميتتەرگە دە بەلسەنە قاتىستى. العاشقى سامميتتە-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق قوزعالىسقا قوسقان ۇلەسىنە جوعارى باعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ سامميتتەگى سوزىندە ب.وباما ن.نازارباەۆقا قاراپ: «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ىسىندە ءسىز الەمدىك باسقا ليدەرلەردىڭ بارىنە ۇلگىسىز», دەدى. وسى سامميت شەڭبەرىندە ن.نازارباەۆقا اقش-تىڭ «شىعىس-باتىس» ينستيتۋتى بەلگىلەپ, كەزىندە ۆاتسلاۆ گاۆەل, گەلمۋت كول, ۇلكەن دج.بۋش سياقتى الىپ تۇلعالار العان «بەيبىتشىلىك سىيلىعى» تابىس ەتىلدى. سامميتتە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جالپىعا ورتاق يادروسىز الەم قۇرۋ تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ انتيادرولىق باستامالارى مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ناقتى ىستەرى ۆاشينگتوندا بولعان سامميتتەن كەيىنگى ۇلكەن جيىنداردىڭ بارىندە دە اتالىپ وتىردى. اقش استاناسىنان كەيىن سەۋلدە بولعان سامميت اراسىنداعى ەكى جىلدا عانا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرنەشە ماڭىزدى باستامالارى ىسكە استى. ماسەلەن, بۇكىل الەمدە جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ ۇلكەن بولىگى جويىلدى. قازاقستان وسى ماسەلەدە «ۇلكەن سەگىزدىكپەن» (G-8) جاھاندىق ارىپتەستىككە كىرىستى. ۆاشينگتوندا بولعان انتيادرولىق سوڭعى سامميتتە ول «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن دە جاريالادى. بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى تۋرالى حالىقارالىق شەڭبەردە ساراپشىلار مەن ماماندار كوپ پىكىر ءبىلدىردى. وندا پرەزيدەنت ءححى عاسىردا ادامزات دەميليتاريزاتسيا جاعىنا قاراي شەشىمدى قادام جاساۋى قاجەتتىگىن, ولاي بولماعان جاعدايدا عالامشار راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ وراسان زور ۇيىندىسىنە اينالاتىنىن ايتا كەلىپ: «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىنە ۇندەدى. اباي تاسبولاتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ارميا گەنەرال-لەيتەنانتى