قاراباۋدا قالىڭ تاريح

اتىراۋداعى كونە ءداۋىر قالالارى مەملەكەت قامقورلىعىن كۇتەدى ەل تاريحىنىڭ زەرتتەلۋىن, جيناق­تالۋىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن تيا­ناقتى ىستەر تىندىرىلدى. وسى ورايدا اتىراۋ ولكەسىندەگى تاري­حي ورىندار تۋرالى ۇسىنىس, پىكىر ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىك. اڭگىمە ارقاۋى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قاراباۋ جەرىندەگى كونە ءداۋىر قالالارى مەن تاريحي ورىندار تۋرالى بولماق. قاراباۋ ماڭى ەرتە داۋىردەن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك ەتۋىنە بىردەن-ءبىر قولايلى ايماق بولىپ سانالعان. قاراباۋ – قازاقستاندا سيرەك كەزدەسەتىن تاريحي ايماق. الايدا, وسى تاريحي ايماق مەملەكەت نازارىنان شەت قالىپ وتىر. قازىرگى قاراباۋ سەلوسىنىڭ توڭىرەگىندە ەرتە داۋىرلەردە ادامدار ءومىر ءسۇر­گەن كونە ءداۋىر قالالارى ورنا­لاسقان. اتاپ ايتقاندا, ولار جۇ­ماي, قىزىلقوعا, ساركول, قورعان­شا, ءمان, اقتوبە, بارماق جانە ەسكى قاراباۋ نەمەسە قاراباۋ-1 دەپ اتالادى. اينالاسى 25-30 شا­قى­رىمدىق اۋماققا وسىنداي سەگىز قالانىڭ ورنالاسۋى بۇل اي­ماق­تا ەرتە ءداۋىردىڭ وزىندە ءۇل­كەن مادەنيەتتىڭ بولعاندىعىن كور­سەتەدى. قازىرگى قاراباۋ سەلوسىنىڭ اينا­لاسى بىرىنە ءبىرى جالعاسىپ جات­قان تاريحي ورىنداردىڭ ۇلكەن ءبىر كەشەندى ايماعى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل ولكەدە تاريحي قاسيەتتى ورىندار كوپتەپ سانالادى. سونداي تاريحي قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – جۇماي كونە ءداۋىر قالاسى. ول قارا­باۋدىڭ ىرگەسىنەن باستالىپ سول­تۇستىك-شىعىس بەتكەيدەگى ۇلكەن القاپ­تا, زەرت­تەۋشىلەردىڭ جوبالاۋىن­شا, ۇزىن­دىعى ءۇش شاقىرىمداي, ەنى ءبىر شا­قىرىمداي جەرگە سوزىلىپ جاتىر. قاراباۋدىڭ سولتۇستىك-باتىس بەتكە­يىنەن باستالعان كونە مادە­نيەت ىزدەرى سولتۇستىك-شىعىس­قا قاراي سوزى­لىپ, وزەنگە جاقىن­داي­دى. تاريحي ورىننىڭ ءون بويىندا قۇم­داۋىت­تى جەرلەر, اق شاعىل قۇمدار كەزدەسەدى. وسى ايماقتا كونە ءداۋىر­دەگى ادامداردىڭ ۇستا­عان ەڭبەك قۇرال­دارى, ىدىس­تار­دىڭ, كەرامي­كالىق زاتتاردىڭ سىنىق­تارى ءجيى كەزدەسەدى. ولاردى قۇم­نىڭ اراسىنان جەل ۇرلەپ شىعارىپ تاستايدى. بۇدان 35-40 جىلداي بۇرىنعى جۇمايدىڭ كورىنىسى وسىنداي بولاتىن. بۇگىنگى ۋاقىتتا دا سول كورىنىس. وزگەرىس جوق. جۇماي كونە ءداۋىر قالاسىنان كەراميكالىق بۇيىمداردىڭ قالدىق­تارى, شاقپاق تاستان جاسال­عان ەڭبەك قۇرالدارى, باسقا دا تۇرمىستىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ بولشەكتەرى تابىلدى. جۇماي قالا­سىنان تابىلعان ەڭ كونە ەكسپونات – ەرتە داۋىردە جاسالعان قولا اينا. قولا اينانى ماسكەۋ ارحەولوگى گالكين ەكسپەديتسياسى 1983 جىلى تاۋىپ, وبلىستىق مۋزەيگە تاپسىرىپ كەتتى. جاسالعانىنا مىڭداعان جىلدار وتسە دە اينا وتە جاقسى ساقتالعان بولاتىن. قاراباۋدان كەلگەن قولا اينا سول جىلى كوپ كىدىرمەي مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا شىعارىلدى. ودان بەرى دە, مىنەكي, وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. وسى قالالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى جانە كولەمى جاعىنان ەڭ ءۇل­كەنى, جوعارىدا ايتىپ كەت­كە­نى­مىزدەي – جۇماي قالاسى. بۇل باتىس قازاقستان ايماعىنداعى ەڭ ۇلكەن تاريحي قالا. وبلىستىق تا­ريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى كوپ­تە­گەن ارحەو­لوگيالىق ەكسپوناتتار, 20-عا جۋىق شاعىن-شاعىن جاشىك­تەرگە سالىنىپ, قاراباۋدان اكەلىنگەن. تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنا كەتكەن, قاراباۋ ماڭىنداعى كونە قالالاردىڭ ەكىنشىسى – قىزىل­قوعا. بۇگىنگى قىزىلقوعا اۋدانى وسى قالانىڭ اتىمەن اتالادى. بۇل قالادا تاريحتا اتى قال­عان اتاق­تى قىزىلقوعا بازارى جۇ­­مىس جاساعان. بازا­­رعا باتىس پەن شىعىستان, ات تۇياعى جەتەتىن ايماقتاردان ار­تى­نىپ-تارتىنعان ساۋداگەرلەر, كە­رەك-جاراعىن ىزدەگەن ءجۇز­دەگەن, مىڭ­داعان قازاقتىڭ قالىڭ بۇقا­راسى جينالىپ وتىرعان. مۇندا رەسەيدەن, تۇرىكمەنستاننان, قارا­قالپاقستاننان, سىر بويىنان, ماڭعىستاۋدان, ارال ماڭىنان ساۋ­دا كەرۋەندەرى كەلىپ ساۋدا-ساتتىق جاساعان. قالادا قازاق­تاردان باسقا دا ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇرعان. ەل اۋزىندا ساق­تالعان تاريحي ءاڭ­گىمەلەر قى­زىلقوعا قالاسى­نىڭ جان-جاق­تان قۇيىلعان ءارتۇرلى حا­لىق­­تاردىڭ ساۋدا-ساتتىعىنىڭ قىزعان, قايناعان ورتالىعى بول­عاندىعىن, ءان مەن كۇيدىڭ, جىر مەن تەرمەنىڭ, جالپى ونەردىڭ دامىعان ورتاسى بولعاندىعىن باياندايدى. اۋزىنا ەل قاراعان تالاي جىر­شى-جىراۋلاردىڭ تاڭدى تاڭعا ۇلاس­تىرىپ جىر ايتقان, نەشە ءتۇرلى بال تاڭداي انشىلەردىڭ ءان-مار­جا­نىن توگىلتكەن, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان كۇيشىلەردىڭ كۇي كاۋسا­رىن قۇيعان جەرى – قاسيەتتى قى­زىلقوعا قالاسى قازىرگى ۋاقىت­تا كوشكىن قۇمعا جۇتىلىپ جاتىر. قالانى قۇم قۇرساۋىنان قۇتقا­رىپ, ارشىپ, تازارتىپ, زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزىپ, تاريحي ورىن رەتىن­دە ساق­تاۋ, كورەرمەن حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنۋ بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. قاراباۋ ايماعىنداعى كونە قالا­لاردىڭ ءۇشىنشىسى – ءمان قالا­سى. بۇل دا وسى ايماقتاعى ۇلكەن قالا­لاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ءمان – بەلگىلى اقىن مۇرات ءموڭ­كە ۇلىنىڭ تۋعان, وسكەن جەرى. ءمان قالاسىندا تاريحتا اتى قال­عان اتاقتى «قارابالا مەشىتى» ورنا­لاسقان. قارابالا ەلدىڭ, حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاعان ادام بولعان. جاس ۇرپاقتىڭ ساۋاتىن اشىپ, ءبى­لىم بەرگەن. ءمان قالاسىنىڭ ورنى الىستان كورىنىپ تۇرادى. قارا­باۋدان 15 شاقىرىم جەردە ورنا­لاسقان. اتىراۋ قالاسىنا قاراي جۇرەتىن ۇلكەن جولدىڭ بويىندا. قاراباۋ ايماعىنداعى كونە قالا­لاردىڭ ءتورتىنشىسى – ساركول قالاسى. قاراباۋدىڭ كۇنشىعىس بەتىندە, دوسسور باعىتىندا ورنا­ل­اس­قان. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى ايماق­تاعى اقتوبە جانە قورعانشا قالا­لارىن اسان قايعى بابامىز سالدىرت­قان دەلىنەدى. بۇعان دالەل – اقىن مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ جىرلارى. سونى­مەن بىرگە, ەل اۋزىنداعى اڭگىمە­لەر مەن اۋىزشا تاريح ايتۋشى­لاردىڭ دەرەكتەرى. مۇرات موڭكەۇ­لى­نىڭ جىرلارى ولكەمىزدىڭ تاريحى­مەن تىعىز بايلانىستى. حالەل دوس­مۇ­حا­مەدوۆ اقىن مۇرات موڭكە ۇلىن «تاريح سالاسىنداعى قازاقتىڭ ءبىرىن­شى پروفەسسورى» دەپ باعالاعان ەكەن. اسان قايعى بابامىز – جىراۋ, فيلوسوف, بي, اقىلگوي-دانا, قو­عام قايراتكەرى, سونداي-اق, قازاق جەرىندە سوناۋ ەرتە داۋىردە قالا سالۋ ءىسىن جۇرگىزىپ, قالالىق مادە­نيەتتىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعا. قازىرگى قاراباۋ سەلوسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس باعىتىندا ەكى شاقىرىمداي جەردە بارماق كونە ءداۋىر قالاشىعى ورنالاسقان. كونە داۋىرلەردە ادامدار قونىس ەتكەن بارماق مەكەنى – ەنەوليت زامانىنان قالعان تاريحي مۇرا. ءار جىلداردا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا ەرتە ءداۋىر ادامدارىنىڭ مەكەنىنەن قىش قۇمىرالاردىڭ بولشەكتەرى, ساداق وعىنىڭ ۇشتىقتارى, باسقا دا ىدىستاردىڭ, ەڭبەك قۇرالدارىنىڭ قالدىقتارى تابىلدى. قاراباۋ سەلوسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بەتىندە ەكى ءجۇز مەتردەي قا­شىقتىقتا ەرتە ءداۋىر ادامدارىنىڭ تۇراعى بولعان قاراباۋ كونە مەكەنى ورنالاسقان. بۇل جەردەن دە كونە ءداۋىر ادامدارىنىڭ ۇستاپ-تۇتقان ويۋ-ورنەكتى ىدىستارى, ەڭبەك قۇرالدارىنىڭ قالدىقتارى مەن قىش قۇمىرالاردىڭ سىنىقتارى, فراگمەنتتەرى تابىلدى. ەرتە داۋىردە ءومىر سۇرگەن قالا­لاردىڭ وزىندىك تاريحي ماڭىزى بار. كونە زامانداردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ولكەمىزدە قالالاردىڭ, ۇلكەندى-كىشىلى كەنتتەردىڭ بولۋى بۇل ايماقتاردا وتىرىقشىلىق ءومىردىڭ بولعاندىعىنان, قالا مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسا باستاعاندىعىنان حابار بەرەدى. قالالاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ ءوزى ستيحيالى تۇردە ەمەس, تاريحي قاجەتتىلىكتەردىڭ ءناتي­جەسىندە تۋىندايدى. بەلگىلى ءبىر ايماقتى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءبىر جەرگە تىعىز شوعىرلانۋىنان بارىپ ۇلكەندى-كىشىلى قالالار پايدا بولادى. بۇل وسىناۋ ايماقتا ەرتە داۋىرلەردە, سول ۋاقىتتىڭ دەڭگەيىنە ساي تۇرمىستىڭ, قالالىق مادە­نيەتتىڭ بولعاندىعىن دالەل­دەيدى. قاراباۋداعى كونە قالا­لار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحي قۇندى­لىقتارى. قاراباۋ كونە داۋىردەگى ولكە­مىزدىڭ تاريحي-مادەني دامۋى­نىڭ ورتالىعى بولعان ەرەكشە تاريحي ايماق دەيتىنىمىز سوندىقتان. «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وراي, كونە ءداۋىر­دەن قالعان تاريحي ورىنداردى بولاشاق ءۇشىن ساقتاپ قالۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەسىنىڭ ءبىرى. تاريحي كونە قالالار ورىندارىن شارۋاشىلىق نەمەسە وندىرىستىك ماقساتتا ءبۇلدىرىپ تاس­تاماۋ ءۇشىن تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ, قاداعالاۋدى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. مۇنداي ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاراباۋ ايماعىن «تاريحي تۋريزم ايماعى» دەپ جاريالاپ, وسى رەتتەگى مارتەبەسىن زاڭدى تۇردە ايقىنداۋ قاجەت. ەلباسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ۇدايى ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ال تاريحي ءتۋريزمدى دا­­مىتۋداعى باستى ماقسات – مەم­لەكەت­تىڭ وتكەن ءومىرىن, تاريحىن قاستەر­لەپ, دارىپتەپ حالىققا تانىس­تىرۋ, جارىققا شىعارۋ. اتىراۋ وبلى­سى­نىڭ اكىمدىگى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى, باسقا دا ءتيىستى ورىندار بۇل ماسەلەگە مۇقيات­تى­لىقپەن زەر سالا قاراپ, ولكەدەگى كونە تاري­حىمىزدىڭ ءىزسىز جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەي, ساقتاپ قالۋ باعى­تىندا ءتيىس­تى شارالارىن قولعا الۋى كەزەك كۇت­تىرمەيتىن مەملە­كەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە. قاراباۋداعى تاريحي ورىندار مەن كونە قالالار – مەملەكەت تاريحىنىڭ ەسكەرىلمەي, ەلەنبەي جاتقان ايماعى. قاراباۋ ايماعىندا كونە ءداۋىر قالالارىنان باسقا ونداعان تاريحي ورىندار بار. مۇنداي ورىندار تۋرالى تاريحي ادەبيەتتەردە سيرەك تە بولسا ايتىلادى. مۇنداعى باستى تاريحي ورىننىڭ ءبىرى – يساتاي, ماحامبەت كوتەرىلىسشىلەرى تۇراقتاعان جەر «يتەكى شوقىسى» دەپ اتالادى. يساتاي, ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلار يتەكى شوقىسىندا بىرنەشە اي بويى تۇرعان. كەيىن بۇل جەر «يساتاي شوقىسى» دەپ اتالعان. «يساتاي-ماحامبەت» تاريحي داستانىنىڭ اۆتورى اقىن ىعىلمان شورەكوۆتىڭ قىستاۋى دا وسى ماڭنان الىس ەمەس. اقىن نۇرىم شىرشىعۇل ۇلىنىڭ قىستاۋى يتەكى شوقىسىنىڭ ما­ڭىندا, ءالمۇرات دەگەن جەردە ورنا­لاسقان. اتاقتى بي, جىراۋ ەسەت قارا ۇلىنىڭ مەكەنى بولعان جەر دە قاراباۋعا تاياۋ ماڭداعى بورسان – قاراباۋ جولىنىڭ بويىندا. قاراباۋداعى بۇگىنگى كۇنى ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي, قارالماي جاتقان كونە داۋىردەگى قالالار مەن تاريحي ورىنداردى قورعاپ, ساقتاپ قالۋدىڭ كەشەندى شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. قورعاۋسىز, قاراۋسىز جاتقان كونە قالالاردىڭ ورىندارىنا ارنايى قورشاۋلار ورناتىپ, مەملەكەت قاراۋىنا الىنعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەر قويۋ قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە, اسىرەسە, جۇماي جانە قىزىلقوعا قالالارىن قورشاپ, ولارعا بەلگى قويىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعانىن قالار ەدىك. وسىنداعى تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ جانە قورعاۋ باعىتىندا قاراباۋدا تاريحي-مادەني مۋزەي كەشەنىن اشۋ جۇمىستارىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋدى ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. تاريحي-مادەني مۋزەي كەشەنىن اشۋداعى باستى ماقسات, بىرىنشىدەن, سان عاسىردان جەتكەن, الايدا, ءدال قازىر جەر قويناۋىندا قالىپ جاتقان تاريحتى قايتادان جانداندىرۋ, ەكىنشىدەن, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تاريحي قالالاردى زەرتتەپ, جارىققا شىعارۋ, ۇشىنشىدەن, ەڭ باستىسى, بۇل وڭىردە ەرتە داۋىردە ۇلكەن مادەنيەتتىڭ بولعاندىعىن ەل-جۇرتقا, شەتەلدىكتەرگە تانىمال ەتۋ. وسىعان وراي, مۋزەي كەشەنىنىڭ ارنايى شتاتىن بەكىتىپ, ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارمەن, كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ارنايى عيمارات سالۋ سەكىلدى وسى باعىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ ارنايى جوسپارى جاساقتالىپ, دايىندالدى. ەندى بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولداۋى قاجەت بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار, اتىراۋ قالا­سىنان, باسقا دا الىس ايماقتاردان كەلۋشىلەرگە ارنالعان ارنايى قوناق ءۇي بولسا, بۇل جاعداي تۋريس­تەردىڭ تاريحي ورىندارعا كەلۋىنە وڭ ىقپال ەتەر ەدى. بارلىق جوسپارلار جۇزەگە اسقاندا, تۋريستەردىڭ قاتىناۋى ءۇشىن دوسسور – قاراباۋ اسفالت جولىن سالۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. سەبەبى, قاراباۋعا باراتىن جول ەكى باعىتپەن كەلەدى. ءبىرىنشىسى, اتىراۋ – يندەر – قاراباۋ بولسا, ەكىنشى باعىتى اتىراۋ – دوسسور – قاراباۋ ارقىلى قاتىنايدى. وسى ورايدا مىنانى ەسكەرۋ قاجەت: اتىراۋ – يندەر – قاراباۋ باعىتى 300 شاقىرىم بولسا, اتىراۋ – دوسسور – قاراباۋ باعىتى 200 شاقىرىمدى قۇرايدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قاراباۋ – قاراكول – ميالى باعىتىنا باراتىن جولاۋشى تاسيتىن اۆتوكولىكتەر دوسسور ارقىلى جۇرەدى. سەبەبى, دوسسوردىڭ جولى جاقىن, ءبىرىنشى باعىتتان 100 شاقىرىمعا ايىرما بار. كونە داۋىردەگى قالالار مەن تاريحي ورىندارعا باي قاراباۋ ماڭى تاريحي ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇر. اتىراۋ, قۇلسارى قالالارى مەن اۋداندارىنان, وزگە وڭىرلەردەن دە حالىقتىڭ قاراباۋعا قىزىعۋشىلىقپەن باراتىنى انىق, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر دە بولادى. سول كەزدە دوسسور – قاراباۋ اسفالت جولىنىڭ اتقارار ءرولى زور بولارى اقيقات. حالىقتىڭ كوبىرەك كەلىپ, تاريحىمىزبەن تانىسىپ قايتۋىنا جان-جاقتى جاعدايلار جاسالۋى كەرەك. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتىن تۋريستەرگە سەر­ۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قارا­باۋدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاعداي جاسالىپ, حالىقارالىق بايلانىس جۇيەسى ورناتىلۋى كەرەك. ەڭ باستى ايتپاعىم, ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر, ءساتى تۇسكەندە, قارا­باۋ­داعى كونە ءداۋىر قالالارى رەسپۋب­ليكا كولەمىنە, شەتەلدەرگە تانىلارى اقيقات. كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە ەل ۇكىمەتى, مادەنيەت ءجا­نە سپورت مينيسترلىگى, باسقا دا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار نازار اۋدارىپ, قاراباۋ ايماعىنداعى كونە ءداۋىر قالالارى ءۇشىن ءتيىمدى ءبىر شەشىم قابىلدار دەگەن سەنىمدەمىز. ەرسايىن ءومىروۆ, تاريحشى اتىراۋ وبلىسى