ورداباسى ويلاندىرادى

ەل تاريحىن ءبىلۋ – تاۋەلسىزدىكتىڭ بىزگە تارتقان ۇلكەن سىيى. تاريحى تۇنىپ تۇرعان ورداباسى!.. قانداي كەرەمەت ەدىڭ! ارحيۆتەردى سارالاپ, ونداعى سارعايعان قاعازداردى اقتارماي-اق, ءبىر قاراعان قاراپايىم قازاقى ادامعا ورداباسى تاۋىنىڭ شىڭىندا ەل تاريحى, اتا بابالارىمىزدىڭ ءىس-قارەكەتتەرى, وتكەن ومىرلەرى, جەر قويناۋىندا جاتقان تومپەشىكتەر اڭىزعا اينالىپ, كوز الدىڭان بىرتىندەپ وتە شىعاتى­نىنا قايران قالاسىڭ. تىپتەن سول وتكەن كىسىلەرمەن بىرگە جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ءۇش ءبيدىڭ بىتىمگە كەلۋى, «بىرىگەيىك, بىرىكسەك, الاۋىزدىقتان ارىلساق, ءبىزدى ەشكىم جەڭە الماس! بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە, بىرىككەن ەل توزباس, ىرگەمىز بەرىك, شاڭىراعىمىز نىق, ۇرپاعىمىز كەمەل, بولاشاعىمىز زور بولماق! ىنتىماعىمىز, ىرىسىمىز مولىنان بولسىن, ءاۋمين!»  دەپ باتالاسقان بابالاردى ەرىكسىز ەسكە الاسىڭ. تۋراسىن ايتساق, ناق بۇگىنگى كۇنگە, ەرتەڭىمىزگە ورايلاس ەلبا­سىمىز ايتىپ جۇرگەن «ماڭگىلىك ەلدىڭ» وي ورامى وسى ەمەس پە؟! ورداباسىندا ويلاناتىن جايلار لەك-لەگىمەن كەلە بەرەتىنى انىق. جىلدار ەمەس, عاسىرلاپ ساناساڭ, قيلى-قيىن زامانداردا قازاقتىڭ باسىن جالماعان زوبالاڭ جىلدار ءوتتى عوي. قازاقتى بىرلىككە بايلاعان ءۇش بيىمىزدەن كەيىن كوز قۇرتىنا اينالعان ۇلان-عايىر جەرىمىزگە كوز الارتۋشىلار كوبەيدى. قازاق بايلارىن تاركىلەپ مالدارىن السا, ونىڭ ارتى اشارشىلىق ناۋبەتىنە اكەلدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ەل قامىن ويلاۋشىلاردى جالا جاۋىپ يت جەككەنگە ايداپ, اياۋسىز اتىپ تاستادى. ەلدەگى زوبالاڭ ءبىر بۇل ەمەس. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر جىلدارى دا قازاققا وڭاي سوققان جوق. قازاقتىڭ ءدىنىن, ءدىلىن, ءتىلىن تىقسىردى. قالا بەردى, «تىڭ كوتەرەمىز» دەگەن جەلەۋ­مەن تۇرعىلىقتى حالىق كەلىم­سەكتەرمەن تولىعىپ, ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالدى. كەڭەس ەلى كسرو ورتاق ءۇيىمىز, تىڭايعان جەردى ءبىر بولەك, ماقتالىق جەردى ءبىر بولەك مامانداندىرىلعان ولكەگە اينالدىرامىز دەپ كوكىگەن كوسەمدەردى دە كوردىك قوي. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتتى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باسشى­لىعىمەن قازاعىمىز ىرگە­لى ەل­گە اينالدى, قازاق ەلىن بۇكىل الەم مويىنداپ, تانىدى. ەلبا­سىمىزبەن بۇكىل الەم باسشىلارى ساناسۋدا. ۇلكەن جەتىستىك. ورداباسىعا ورالۋ دەگەن وسى. ورداباسى بيىگىندە 1993 جىل­عى 28-29 مامىر كۇندەرىندە تۋىس­قان ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلا­رى (قازاق, وزبەك, قىرعىز) ءماڭ­گى­­لىك بىرلىك ۇندەۋىنە قول قويىپ, ءتى­لەك ءتۇيىستىردى. قازاق­تىڭ قۋا­نى­شىن­دا شەك جوق ەدى سول كۇنى. قاز-قاتار تىگىلگەن اق شاڭقان ءۇي­لەر, تەاتر­لاندىرىلعان كورىنىس­تەر!.. با­بالارىمىزدىڭ اقىل-وي كەمەل­دى­گىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرگەن­بىز... ءبىر­لىك تۋىن كوتەرگەن ەلباسى­مىز­دىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى وردا­باسىدان باستالعانداي سەزىنىپ ەدىك. ورداباسىدا 1997 جىلعى 19 قىر­كۇيەكتە اسقاقتاي بوي كوتەر­گەن «بىرلىك» مونۋمەنتىن سومداعان ءمۇسىنشى اسقار مامىرباەۆ پەن ساۋلەتشى عابيت سادىرباەۆتىڭ ەڭبەگىنە دە مىڭ العىس. سول كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ حال­قىنا بىرلىك تۋرالى تەبىرەنە تولعاۋى تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك! ول «ورداباسى ەل جۇرەگى, جەر كىندىگى» ەكەندىگىن پاش ەتتى. نە دەگەن كەرەمەت, باعا جەتپەس ىستىق ىقىلاس پەن جۇرەكتى جارىپ شىققان شىنايى لەبىز دەپ ۇقتىق. بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە. باقىت تا سوندا, بايلىق تا سوندا. «بىرلىك» مونۋمەنتىنىڭ بيىك­تىگىنە قاراساڭ بويىڭدى ءوسىرىپ, ويىڭدى تەربەيدى. «بىرلىك, ەر­كىندىك پەن تەڭدىك بولماي, ەلدىك بول­مايدى» دەپ تولە بي بابامىز ايت­سا, «ءسوز اتاسى – بىرلىك, اناسى – شىندىق» ەكەنىن قاز داۋىستى قا­زىبەك بي بابامىز قوزعاسا, «باي بولساڭ, حالقىڭا پايداڭ ءتيسىن, باتىر بولساڭ, جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن» دەپ كەلەتىن وراق ءتىلدى ايتەكە بي ءسوزىنىڭ بۇگىن مەن بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى زور بولا بەرمەك. ورداباسى تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى «قوتىربۇلاق» اڭعارىندا قازاق باتىرلارى وزبىر­لىعى شەكتەن شىققان قوقان بيلەۋشىسى ءمىرزابيدىڭ باسىن الىپ «شاڭ قىلعان» جەر اناندايدان كوز تارتادى. «شاڭ قىل­عان» – دەپ مايلىقوجا جىرىندا اي­تىلعان. ال «نامىسى تاسىپ ەر­لەردىڭ» دەپ باستالاتىن ال­تى­باي اقىننىڭ جىر-تولعاۋى وسى كۇنگە دەيىن جۇرتتىڭ كوكىرە­گىندە كۇمبىرلەيدى. قوتىربۇلاقتاعى «ءداۋىت اۋليە» دەگەن جازۋعا قاراپ, بۇل ءسۇ­لەيمەن پايعامباردىڭ اكەسى ءداۋىت پايعامبار ما, جوق الدە «ەر ءداۋىت» جىرىنداعى ۇستا تەمىردىڭ ەگەسى مە دەگەن وي كەلەدى. ونداعى ادام ءىزى تاسقا باسىلۋىن كورىپ قايران قالاسىڭ. ورداباسى تاۋىنان تومەنگى اۋىلعا ءتورت بۇلاقتان باستاۋ العان سايدى قۋالاپ كەلگەندە كۇنگەي جاق بيىگىندە ءاليحان اۋليە قويىلعان. قىرىق كىسىمەن قاجىلىققا بارىپ قايتار جولدا ءاليحان قا­جى اۋليەنىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باس­تايدى. «مەن دۇنيەدەن قايتسام تاۋ شىڭىنا قويىڭدار», دەپ وسيەت ەتىپتى. سول اماناتى بويىن­شا ءاليحان اۋليە تاۋ شىڭىنا جەرلەنگەن, قورىمى ۇلكەن تاستارمەن قورشالعان. ول كىسىنىڭ اۋليەلىگىن ارىستانبابپەن تەڭەس­تىرەتىن كورىنەدى. بۇل دا بولسا ورداباسىنىڭ ءبىر قاسيەتى. تاۋ ەتەگىندە شاعىن كەزەڭ. قاسىندا زيارات ەتۋشىلەرگە ار­نال­عان ءۇش-ءتورت بولمەلى ءۇي. اس­فالت توسەلگەن جول. قۇدىق. ءداۋىت اۋليە مەن ءاليحان اۋليە­نىڭ ءۇي-جايلارىن وسىنداعى شىراق­شى دوسىمبەك جاپار ۇلى ءوزى سالىپ­تى. كەلىپ-كەتۋشى تۋريس­تەرگە جايلى ورىن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ورداباسى تۇنىپ تۇرعان شەجىرە! شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان تاقىرىپ. زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن باعا جەتپەس اشىلماعان سىر. ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇر. «ورداباسى» ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىعىن قۇرۋعا ىقىلاس-زەيىنىن سالعان ەلباسىمىزعا كوپتەن-كوپ ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, ارينە. ال ەندى وسى قورىقتى ودان ءارى دامىتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە دەيمىز عوي. ەلباسى­مىز­دىڭ ىلكىمدى باستاماسىن ەل ازا­ماتتارى ءىلىپ اكەتىپ, تۋريزم ءىسىن يگىلىككە اينالدىرىپ ءدوڭ­گەلەتسە, كاسىپكەرلەرگە تارتىمدى ۇسىنىس ايتىلسا, ورداباسىنىڭ تاسى ورگە دومالار ەدى-اۋ. تاۋەل­سىزدىگىمىز باستاۋ العان ورداباسى حالقىمىزدى بىرلىككە شاقىرىپ, الىستى مەڭزەپ تۇر. ال ءبىز بولساق وي ۇستىندەمىز, تولعانۋدامىز. ءيا, ورداباسى ويلاندىرادى... جاڭاباي ەركەەۆ, زەينەتكەر