ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلىنىڭ ءبىرى – يتاليادا ساياسي كۇرەس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندەي. ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ماتتەو رەنتسي ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپپادى. سونىڭ سالدارىنان ەلدە ۇكىمەت داعدارىسى ورىن الدى.
داعدارىس بولعاندا, سول رەفەرەندۋم الدىنداعى ناۋقاندا پرەمەر-مينيستر رەفورما قولداۋ تاپپاسا, ۇكىمەتتەن كەتەمىن دەپ مالىمدەمە جاساپ جىبەرگەن. ەندى سول سوزىندە تۇرماسا بولمايدى. وتستاۆكاعا كەتۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردى. ال ونى قابىلداۋ-قابىلداماۋدى پرەزيدەنت سەردجو ماتتارەللا شەشەدى. پرەزيدەنت بولسا, ەلدىڭ 2017 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتىن قابىلداعانشا كەتپەي تۇرا تۇر دەگەن ءوتىنىش ايتتى. ال بيۋدجەت تە قابىلداندى, پرەمەر ءوزىنىڭ شەشىمىن قايتالادى.
ەل تاريحىنداعى ەڭ جاس پرەمەر-مينيستر ماتتەو رەنتسيدىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋعا بارۋىن قۇپتاۋعا دا, قۇپتاماۋعا دا بولار ەدى. ول حالىقتىڭ ءبىرشاما بولىگىنىڭ قارسىلىعىن بىلە تۇرىپ, باسىن قاتەرگە تىكپەۋى كەرەك ەدى, دەيدى ءبىراز جۇرت. كەيىنگە قالدىرماي وزىنەن بۇرىنعىلار دا كەزىككەن پروبلەمانى ءبىرجولا شەشكەندى ءجون ساناعان. ونىڭ ۇستىنە, جۇرتشىلىقتان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدە دە بولدى.
بۇل رەفورمانىڭ ءمانى نەدە؟ پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى جويعىسى كەلدى. سول قايشىلىق سالدارىنان زاڭ قابىلداۋ ۇنەمى قيىندىققا ۇشىرادى. سەنات پەن تومەنگى پالاتا ءبىر-ءبىرىنىڭ شەشىمدەرىن قابىلداتپاي تاستاۋعا قۇقىلى بولدى. پالاتالاردىڭ مىندەتىن دە, ولاردىڭ قۇرىلىمدارىن دا ايقىنداپ, جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ءوز نۇسقالارىن رەفەرەندۋمعا ۇسىندى. جاڭا رەفورما بويىنشا جوعارعى پالاتا ايماقتاردىڭ پالاتاسىنا اينالۋى ءتيىس ەدى. سوندا ونىڭ قۇرامى بۇرىنعى داليعان 315 ادام ورنىنا 100 اداممەن عانا شەكتەلمەك. وزگەرىس تومەنگى پالاتادا دا بولماق – ول ماجوريتارلىق جۇيەمەن سايلانىپ, ءتىپتى جوعارعى پالاتا قولداماسا دا, ءوز شەشىمدەرىن شىعاراتىن بولادى.
ەندى بۇل رەفورمانىڭ رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپپاۋىنا كەلسەك, ول استە دە ونىڭ جاقسى-جاماندىعىندا بولىپ وتىرعان جوق. وپپوزيتسيا قالاي دا وتكىزبەۋگە تىرىستى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر سيلۆيو بەرلۋسكوني ونى دەموكراتيادان باس تارتۋ دەسە, سوڭعى كەزدە پايدا بولىپ, ءبىرشاما تانىمالدىلىققا جەتكەن «بەس جۇلدىز» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, كوميك بەپپە گريللو بۇرىنعى جۇيەمەن زاڭ شىعارىلعان, جۇيەنى وزگەرتىپ نە قاجەت دەگەن ءۋاج ايتادى. ال «سولتۇستىك ليگاسى» پارتياسىنىڭ كوسەمى ماتتەو سالديني ەۋرووداققا تاياق بولىپ تيۋ ءۇشىن قارسى بولىڭدار, دەپ تۇپكى ويلارىن اشىپ ايتتى.
شىن مانىندە, اڭگىمە ەۋروپا بىرلىگىنە, ەۋرووداققا قاتىستى بولىپ وتىر. سول ەۋروپانىڭ بىرلىگىن جاقتايتىن قايراتكەر ماتتەو رەنتسيدى بيلىكتەن ىعىستىرۋ يتالياداعى عانا ەمەس, ەۋروپاداعى تۇراقتىلىققا دا سوققى بولىپ تيەدى. وپپوزيتسيا ماقساتى دا سوندا. رەنتسيدىڭ كەتۋىنەن كەيىن جاڭا پارلامەنتتىك سايلاۋدى, سونداي-اق, ەۋروايماقتان شىعۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋى مۇمكىن. وپپوزيتسيا سودان پايدا كۇتەدى.
رەنتسيدىڭ كەتۋىمەن يتالياداعى جاعداي كۇرت وزگەرەدى دەۋ دە قيسىنسىز. ونىڭ دەموكراتيالىق پارتياسى پارلامەنتتە كوپشىلىك ورىنعا يە. جاڭا پرەمەر دە سول پارتيادان ۇسىنىلۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت ءتىپتى رەنتسيدىڭ وتستاۆكاسىن قابىلداماۋى دا مۇمكىن. ەۋروپانىڭ بىرلىگى ءدال قازىرگى جاعدايدا ەكونوميكاسى ءبىرشاما شاتقاياقتاعان يتالياعا ايرىقشا قاجەت. مۇنى حالىق تا بىلەدى. سودان دا يتاليا قاۋىمى ءبۇلدىرۋشى كۇشتەردىڭ ارانداتۋىنا ەرە قويماس.
اسىرەوڭشىلدىق قاۋپى سەيىلدى
وتكەن جەكسەنبىدە اۆستريادا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تۋرىنىڭ اراسى جەتى ايعا سوزىلعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا اسىرەوڭشىلدار وكىلى نوربەرت حوفەر جەڭىلىس تاۋىپ, جاسىلدار پارتياسىنىڭ بۇرىنعى كوسەمى, پروفەسسور الەكساندر ۆان دەر بەللەن جەڭىسكە جەتتى. ەل حالقى ەڭسە باسقانداي ءبىر اۋىرتپالىقتان قۇتىلىپ, ەركىن دەمالعانداي بولعان.
ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان شاعىن ەلدە اسىرەۇلتشىلدار وكىلى جەڭىسكە جەتە قالعان كۇندە دە ناتسيزم يدەياسى جۇزەگە اسىپ, باسقالارعا قاتەر توندىرە قويماس. بىراق سول اسىرەۇلتشىلدىقتىڭ قاسىرەتىن باستان كەشكەن اۆستريالىقتار عانا ەمەس, جالپى ەۋروپالىقتاردىڭ دا ءبىرشاماسىن شوشىتقان. اسىرەۇلتشىلداردىڭ بۇل ەلدەگى جەڭىسى باسقا ەلدەردەگى يدەيالاستارىنىڭ رۋحىن كوتەرەر ەدى.
مۇنى جۇرت سول سايلاۋدىڭ العاشقى تۋرىندا ايقىن اڭعاردى. بيىلعى ءساۋىردىڭ 24-ءى كۇنى وتكەن سايلاۋدا ەشكىم 50 پايىزدان جوعارى داۋىس الا الماي, اسىرەوڭشىل اۆستريا ازاتتىق پارتياسىنىڭ وكىلى 36,4 پايىز داۋىس جيناعان نوربەرت حوفەر مەن 20,38 پايىز داۋىس جيناعان جاسىلدار پارتياسىنىڭ بۇرىنعى كوسەمى الەكساندر ۆان دەر بەللەن ەكىنشى تۋرعا ءوتكەن. سوندا تەك اۆستريا عانا ەمەس, ءبۇكىل ەۋروپا اسىرەوڭشىلدارى جەڭىس تويىن تويلاعانداي بولعان. ءاسىرەسە, فرانتسياداعى «حالىق مايدانى» پارتياسىنىڭ كوسەمى مارين لە پەن ونى ءوز جەڭىسىندەي كورىپ, ونى بۇكىل ەۋروپاعا ونەگە ساناعانى بار.
ءبىر ايدان كەيىن وتكەن ەكىنشى تۋردا الدىمەن حوفەر جەڭدى دەپ حابارلانىپ, كەلەسى كۇنى پوشتامەن كەلگەن داۋىستاردى ەسەپتەگەندە بەللەننىڭ 0,3 پايىز باسىمدىقپەن عانا جەڭگەنى انىقتالدى. دۇرىس ەسەپتەمەدى دەگەن داۋ شىقتى. وسىنى ەسكەرگەن كونستيتۋتسيالىق سوت سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىن قايتا وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ول الدىمەن 2 قازانعا بەلگىلەنىپ, اقىرىندا 4 جەلتوقساندا ءوتتى.
وڭشىلدار وزدەرىنىڭ جەڭىستەرىنە سەنىمدىلەۋ كورىنگەن. نوربەرت حوفەر ءبىراز مالىمدەمەلەر دە جاساپ تاستادى. العاشقى ساپارلارىنىڭ ءبىرىن ماسكەۋگە ارناماقتىعىن ايتتى. ەۋرووداقتىڭ تاعدىرى ءوزىنىڭ قولىندا تۇرعانداي, ماقسات ەۋرووداقتى قۇرتۋ ەمەس, ونى وزگەرتۋ دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
ءسىرا, مۇنىڭ بارلىعى ءبىر جاعى حوفەردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنداعى ءوز جەڭىستەرىنە سەنىمدىلىك بىلدىرگەن تاكتيكالىق ايلاسى دا شىعار. سايلاۋشىلار ەلدىڭ ساياسي باعىتىن كۇرت وزگەرتكىسى كەلگەندەردى ەمەس, پاراساتتى باعىتتى ۇستانعان «جاسىل پروفەسسور» الەكساندر ۆان دەر بەللەندى جاقتادى. بۇل جەردە ەلدەگى ءداستۇرلى پارتيالار, ەۋروپالىق قۇرىلىمدار دا ونى كەڭىنەن قولداعانى انىق.
سىرت قاراعاندا, اۆستريادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ سونشالىقتى ءمانى جوقتاي. بۇل لاۋازىم ەلدە شەشۋشى دە ءرول اتقارمايدى. اۆستريا – پرەزيدەنتتىك بيلىك نىسانىنداعى فەدەرالدىق پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا. مۇندا پرەزيدەنت ستراتەگيالىق ەمەس, رەسمي عانا لاۋازىم. ال بۇل ەلدەگى سايلاۋعا مۇنشالىقتى ءمان بەرىلۋى ول بەلگىلى دارەجەدە ەۋروپاداعى ساياسي وقيعالارعا, ەۋرووداققا, سوڭعى كەزدە بوي كوتەرە باستاعان ناتسيستىك يدەيالارعا حالىقتىڭ كوزقاراسىن اڭعارتادى. بۇل سايلاۋ اسىرەوڭشىلداردىڭ جەڭىلىسى بولدى, ناتسيستىك يدەيالارعا سوققى بولىپ ءتيدى. سونداي-اق, ونىڭ ەۋروپانىڭ ىنتىماعىنا قولداۋ بولعان وقيعا رەتىندە دە قابىلداناتىنى انىق.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
