كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ي.روگوۆ: «كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزى»

مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن 2011 جىل قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعى دەپ ج­ا­ريالاندى. بۇل ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 16 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. قازاقستان بۇگىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ بار­لىق بەلگىلەرى بار ەگەمەن ەل رەتىندە ورنىقتى, حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى ءارى بەدەلدى مۇشەسىنە, ءاربىر ازا­ماتىنىڭ كيەلى وتانىنا اينالدى. وسى ورايدا, مەملەكەت­تى­لىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە, اتالعان ۇدەرىستىڭ زاڭدى­لى­عىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – يگور يۆانوۆيچ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگە­مەندىگىن كونستيتۋتسيالىق راسىمدەۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟ – 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان بەرى قازاق­ستاننىڭ جاڭا تاريحى باستالىپ, ونىڭ 20 جىل­دى­عىن بيىل تويلاعالى وتىرمىز. بۇدان بىلايعى تاع­دىرىمىزدى شەشكەن وسى كۇنى قابىلدانعان «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىز­دى­گى» تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى, حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ, سالتاناتتى تۇردە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دى­گىن جاريالادى. ادىلدىگىن ايتۋ كەرەك, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيادا قالانىپ, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ, كسر ودا­عىنا ءوز ەركىمەن بەرگەن ماسەلەلەردى قوسپاعاندا, قازاق كسر-ءى اۋماعىندا باسىم بولاتىندىعى تۋ­را­لى العاش رەت وسى دەكلاراتسيادا حابارلادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا وسى كورسەتىلگەن اكتىلەر, بىلايشا ايتقاندا, «ۋا­قىت­شا كونستيتۋتسيانىڭ» ءرولىن اتقاردى. ولاردىڭ قۇ­قىق­تىق رەتتەۋ نىساندارى: قولدانىستاعى قۇقىق, ازا­ماتتىق, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتىق ءمار­تە­بەسى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ پرينتسيپتەرى, مەملەكەتتىك ءرا­مىز­دەر, اۋماق, قارۋلى كۇشتەر, استانا جانە ت.ب. وسىعان دالەل. جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 18-بابىندا, قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيامەن قاتار, ول رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە نەگىز بولادى دەپ ايتىلعان ەدى. كەيىن ولاردىڭ ەرەجەلەرىنىڭ كوبى ەلىمىزدىڭ 1993 جىلعى العاشقى كونستيتۋتسياسىنا, سودان سوڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن زاڭ تىلىمەن تۇپكىلىكتى راسىمدەپ, ەلدەگى جاپپاي قايتا وزگەر­تۋ­لەرگە باستاۋ بولعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا ارقاۋ ەتىپ الىندى. – حالىقارالىق تاجىريبە بويىنشا, تاۋەل­سىز­دىك­تى جاريالاۋ – بۇل ءوز الدىنا دەربەس مەملە­كەت­تىلىكتىڭ باستاپقى كەزەڭى, ونى نىعايتۋ ءۇشىن كەلەشەكتە كوپ كۇش جۇمساۋ قاجەت. ءوزىن حالىق­ارالىق قۇقىقتىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى تولىق­قاندى تانۋىنا قولى جەتپەي جۇرگەن مەملەكەتتەر الەمدە ءالى دە بار. قالاي ويلايسىز, قازاق­ستان وسىنداي سىناقتان ويداعىداي وتە الدى ما؟ – مەملەكەتتىلىكتىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ – كۇردەلى مىندەت, اسىرەسە ەندى پايدا بولعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءۇشىن ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كەزدەرىندە جۇيەلى تۇردەگى بەيبەرەكەتسىزدىك پەن ءومىر­دىڭ بارلىق سالاسىنداعى تارتىپسىزدىك ءتان بولاتىنىن ەسكەرسەك, ودان دا كۇردەلەنە تۇسەدى. ال ەكىنشى جاعىنان, ءداۋىردىڭ الماسۋى ەلدى نىعايتۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ, ونىڭ ستراتەگياسىن دۇرىس ايقىنداۋ, العا جىلجۋ مەن ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى بولىپ تابىلادى. – ءسىز مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعى ماسەلەلەرىنە توق­تالدىڭىز. ال مەملەكەت سوعان قانداي جولمەن نەمەسە قانداي قۇرالدىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزەدى؟ – الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جاڭا مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جانە سول مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە تانىلۋى ەلدىڭ اتا زاڭى قابىلدانۋىمەن بايلانىستىرىلادى. ادەبيەتتە ءتىپتى مەملەكەت زاڭدىلىعىنىڭ ارنايى ءتۇرىن – راتسيونالدى تۇردە بەلگىلەنگەن زاڭدار مەن ەرەجەلەردەن باستاۋ الاتىن جاريا (راتسيونالدى) زاڭ­دى­لىقتى ءبولىپ كورسەتەدى. دەموكراتيالىق ەلدەردە بۇل كونستيتۋتسيالارعا جانە سولاردىڭ نەگىزىندە قا­بىلدانعان اعىمداعى زاڭناماعا سۇيەنەتىن زاڭدى­لىق­تىڭ نەگىزگى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. شەتەلدىك تاجىريبەدەن بىرنەشە مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى 1776 جىلى 4 شىلدەدە قابىلدانعان بولاتىن. ول كو­لو­نيالاردىڭ انگليادان بولىنگەنىن جانە ءوز ال­دى­نا دەربەس جاڭا مەملەكەت – امەريكا قۇراما شتات­تارى قۇرىلعانىن جاريا ەتتى. كەيىن, 1787 جىلى 17 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ قازىرگى قولدانىستاعى كونس­تيتۋتسياسى قابىلداندى. فرانتسيادا ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ ماڭىزدى قۇجاتى – ادام جانە ازامات قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسى ۇلتتىق قۇرىلتاي جينالىسى تاراپىنان 1789 جىلى 26 تامىزدا, ال فرانتسيانىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1791 جىلى قابىلداندى. كسرو تاراعاننان كەيىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە پايدا بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دە ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­لارىن قابىلدادى: وزبەكستان – 1991 جىلى, تۇركىمەنستان – 1992 جىلى, قىرعىزستان جانە رەسەي فەدەراتسياسى – 1993, بەلارۋس, مولدوۆا جانە تاجىكستان – 1994, ازەربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا – 1995 جىلى, ال ۋكراينا – 1996 جىلى. بۇل ەلدەردىڭ بارىندە دە وزدەرىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولعان وقيعالار ناتيجەسىندە تاڭداپ الىن­عان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستى بار­شا­عا جاريا ەتىپ, زاڭداستىرۋدا كونستيتۋتسيا شەشۋشى ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جونىندە بەلگىلى امەري­كالىق ساياساتكەر توماس پەين بىلاي جازعان بولاتىن: «كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتەن بۇرىن بولاتىن زات, ال مەملەكەت – بار بولعانى كونستيتۋتسيانىڭ ءتولى عانا». – كونستيتۋتسيالاردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ راسىمدەرى ءار ەلدە ءارتۇرلى بولاتىنى بەلگىلى. كەي ەل­دەردە نەگىزگى زاڭ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا, كەيبىرىندە – ەڭ جوعارى وكىلدى ورگاندار تا­راپىنان قابىلداندى, ال ءۇشىنشى بىرەۋلەرىندە – مەملەكەت باسشىسى حالىققا تارتۋ ەتەدى. باسقا دا ادىستەرى كەزدەسەدى. ەندەشە, كونستي­تۋ­تسيالاردى قابىلداۋ ءتاسىلى مەملەكەتتىڭ زاڭ­دى­لىعىنا ىقپالىن تيگىزە مە؟ – الەم كارتاسىندا پايدا بولعان جاس مەملەكەت ءۇشىن ءوز كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ دەموكراتيالىق ءتاسىل­مەن قابىلدانۋى ونىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن زاڭداستىرۋدىڭ نەگىزگى جول­دارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لا­دى. قازاقستاننىڭ قول­دا­نىستاعى كونستي­تۋ­تسيا­سى ەڭ دەموكراتيالىق جولمەن – رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدان­دى, دەمەك ونى حالىقتىڭ قولىنان شىققان ءونىم دەۋگە بولا­دى. كونستيتۋتسيا­نىڭ جو­با­سى رەفەرەندۋمعا دەيىن بۇكىل حالىقتىڭ تالقى­سى­نا سالۋ ءۇشىن ەكى رەت باس­پاسوزدە جاريا­لان­دى. 1995 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنان 30 شىلدەسىنە دەيىن 33 مىڭ­عا جۋىق ۇجىمدىق تال­قىلاۋلار ءوتىپ, 30 مىڭ­نان استام ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. ولاردىڭ ءبارىن تالداۋ ناتيجەسىندە جوباعا 1100-دەن استام تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 1995 جىلعى 28 شىلدەدە پرەزيدەنتتىڭ «1995 جىل­عى 30 تامىزدا رەس­پۋب­لي­كالىق رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ تۋرالى» جارلىعى قابىل­دان­دى. بۇل جارلىقتا حا­لىققا تيەسىلى مەملەكەت ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسە­لە­لەرىن تىكەلەي شەشۋ قۇ­قى­عىن جۇزەگە اسىرۋ ماق­سا­تىندا 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋب­لي­كا­لىق رە­فەرەندۋم وتكىزىلسىن دەلىنگەن بولاتىن. جار­لىق تالاپتارىنا ساي 1995 جىل­عى 1 تامىزدا كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدى ەسكەرە وتى­رىپ تولىقتىرىلعان جانە وزگەرتىلگەن جوباسى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىندا رەسمي جا­ريالاندى. – دەمەك, بۇكىل­حا­لىق­تىق رەفەرەندۋمدا قا­بىلدانعان كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىلىكتىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا كەپىل بولادى, ويتكەنى, حالىقتىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەدى دەيسىز عوي؟ – مەملەكەتتىڭ زاڭداستىرىلۋى كونستيتۋتسيانى دايىنداۋ مەن قابىلداۋ تاسىلدەرىنە عانا ەمەس, ونىڭ سيپاتى مەن مازمۇنىنا دا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. اتا زاڭ حالىقتىڭ بارلىق توپتارىنىڭ ءمۇد­دەسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتى ۇيىم­داس­تىرۋ مەن باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرىنە, قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىنە, جالپىعا ورتاق تانىلعان حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە ت.ب. نەگىزدەلۋگە ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدا­نىس­تاعى كونستيتۋتسياسى بۇل تالاپتارعا تولىعى­مەن جاۋاپ بەرەدى. ول ەلدىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتكەن ەڭ جوعارى قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى. نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى. كونستيتۋتسيا يدەولوگيالىق جانە ساياسي سان الۋان­دىلىقتى, ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, حالىق بيلىگى ءپرينتسيپىن, مەملەكەتتىك رامىزدەردى, جەكە مەنشىككە قول سۇعىلماۋىن, نەگىزگى زاڭ نورمالارىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تا­نىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتتى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەت جەرلەردە دە جوعارى باعا بەرىلۋدە. – شەتەلدەردىڭ كەيبىرىندە بولىپ جاتقان ۇدە­رىستەردى بايقاي وتىرىپ, سىزدەن مىنانى سۇرا­سام: ولاردىڭ دا كونستيتۋتسياسى «جامان بولما­عان», ءبىرشاما دەموكراتيالىق جولمەن قابىل­دانعان عوي. ال مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ولاردا نەلىكتەن قيىنشىلىقپەن وتۋدە؟ – مەملەكەتتىلىك تولىق زاڭداستىرىلۋىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن «جاقسى» كونستيتۋتسيانى, مەيلى ەڭ دەموكراتيالىق جولمەن بولسىن, قابىلداۋ جەتكىلىكسىز. قاعازدا نەگىزگى زاڭنىڭ كەز كەلگەن ءماتىنى بولۋى مۇمكىن, ال ونىڭ مازمۇنى ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىندىققا ساي بولماسا, كونستيتۋتسيا بوس دەكلاراتسياعا اينالادى. 20 جىل ىشىندە قازاقستان بىلايشا ايتقاندا «زاڭ جۇزىندەگى» جانە «ءىس جۇزىندەگى» كونستيتۋ­تسيا­لاردى ۇشتاستىرا ءبىلدى, ياعني كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردى ىسكە اسىردى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال كونستيتۋتسيالىق ساياسات ارقاسىندا قازاق­ستان مەملەكەتتىلىگى الەمگە جاريالانىپ, 1995 جىل­عى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ قانا قويعان جوق, الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان دا مويىندالدى. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا دا مەيلىنشە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قاتاڭ تالابى سەپتىگىن تيگىزدى جانە الدا دا تيگىزە بەرمەك. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ 2002 جىلعى 20 قىركۇيەكتەگى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­رىم­داماسىندا, كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق يدەيا­لا­رى قازاقستاندا دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇ­قىق­تىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت ينستيتۋتتارىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان زاڭ شىعارۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە دە شارالاردا كورىنىس تابۋعا ءتيىس دەپ اتاپ ءوتىلدى. مەملەكەت باس­شىسى 2009 جىلعى تامىزدا بەكىتىپ, قازىر قول­دانىستاعى 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بۇل باعىت ساقتالىپ, كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق قۇندى­لىق­تارىن, پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن ونىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ قىزمەتىندە تولىققاندى ىسكە اسىرۋ, بۇل رەتتە كونستيتۋتسيانى تىكەلەي قولدانۋمەن قا­تار اعىمداعى زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ ار­قىلى ونىڭ الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى رەتىندە بەلگىلەندى. – ءسىز بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىنە كونستيتۋتسيانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ارقىلى قول جەتكىزدىك دەمەكشىسىز عوي؟ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان تالابىنان كەيىن, ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندى­لىق­تار جۇيەسىندەگى ۇلكەن وزگە­رىستەرگە جول اشىلدى. قا­زىرگى قازاقستان قوعامى ءاربىر تۇلعانىڭ قاستەرلى قۇندىلىق ەكەنىن ۇعىنۋ, ونىڭ ابى­رويىن تانۋ جانە قورعاۋ, ادامن­ىڭ ەشكىم ايىرا ال­ماي­تىن قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى يدەيالارىن ور­نىقتىرۋ باعىتىندا دامىپ كەلەدى. نەگىزگى زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك بيلىك ورگان­دارى­نىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىگىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن تارماقتارعا ءبولى­نۋى­نە نەگىزدەلگەن جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءجو­نىندەگى كەڭ اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇگىندە قوس پالاتالى پارلامەنت, ۇكىمەت باستاعان ات­قا­رۋشى بيلىك ور­گاندارى ءتيىمدى قىزمەت اتقارۋدا, تاۋەلسىز سوت جۇيەسى دامىپ, ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ, ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, ادۆوكا­تۋرا­نىڭ, نوتارياتتىڭ جانە وزگە دە ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى ادامنىڭ جانە ازا­ماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىق­تا­رىن قورعاۋعا باعىت­تالعان. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قام­تاماسىز ەتەدى. رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ بىرىكتىرۋشى ەلەمەنتى, كونس­تي­تۋتسيانىڭ مىزعىماس­تى­عى­نىڭ, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرتۇتاستىعىنىڭ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تار­ماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ نىشا­نى ءارى كەپىلى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى ادام­نىڭ مەملەكەتپەن ساياسي-قۇقىقتىق بايلانىسىن عانا ءبىلدىرىپ قويماي, ءوزىنىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايلى وتانى بارلىعىنا, ونىڭ جەتىستىكتەرىنە ماقتانۋ سەزىمىن, ونىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋ ۇعىمىن دا بىلدىرە باستادى. ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنە ەشكىم­نىڭ تيىسپەۋى تۋرالى ەرەجەلەردىڭ, اركىمنىڭ ءوز انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋ, قارىم-قاتىناس, تاربيە, ءبىلىم الۋ جانە شىعارماشىلىقپەن اينا­لىسۋ ءتىلىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ, ازاماتتاردى قانداي دا بولسىن سەبەپتەرگە قاراماي كەمسىتۋگە, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك جانە رۋلىق استامشىلىقتى ناسيحات­تاۋعا جانە ت.ب. قاتاڭ تىيىم سالىنۋى, ەلىمىزدىڭ بۇگىندە الەمدى تاڭداندىرىپ جۇرگەن ەڭ باستى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرىن – ۇلت­ارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولدى. ەلىمىزدە ءجۇز وتىزدان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى بەيبىت ءارى تاتۋ ءومىر سۇرۋدە, قىرىقتان استام كونفەسسيالار ەڭبەك ەتىپ, ولاردىڭ مۇددەلەرى ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردە بىلدىرىلەدى (قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتىق مانداتتارعا كۆوتالار جانە ت.ب.). بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونومي­كالىق دامۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپى (نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى) ەلىمىزدە زەينەتاقى, تۇرعىن ءۇي, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ماڭىزدى باسقا دا سالالاردى قامتيتىن, الەۋمەتتىك باعىتتالعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ پرينتسيپتەرىن قالىپتاستىرۋعا قۋاتتى سەرپىن بەردى. باسەكەلەستىككە مەيلىنشە قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرۋ جانە قولداعى بار جەتىستىكتەردى ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇ­جاتتار – قازاقستان-2030, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلا­ماسى, جوعارىدا اتالىپ كەتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە ت.ب. جۇزەگە اسىرىلۋدا. كونستيتۋتسيانىڭ 8-بابىندا باياندى ەتىلگەن تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرگە ساي رەسپۋبليكانىڭ سىرت­قى ساياسي قىزمەتى ىسكە اسىرىلۋدا. حالىقارالىق قۇ­قىقتىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەۋ, مەم­لەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كور­شىلىك, ولاردىڭ تەڭدىگى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى جۇ­مىستارىنا ارالاسپاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ, حالىق­ارا­لىق داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ قازاق­ستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ءارى تۇراقتى مەملەكەت, سەنىمدى سەرىكتەس, الەم قاۋىمداستىعىنىڭ بەدەلدى مۇشەسى رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە ادىلەتتى باعا الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇگىندە قازاقستان بۇۇ, ەقىۇ, يىۇ, تمد, شىۇ, اوسشك, ۇقشۇ, ەۋرازەق جانە ت.ب. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى ءمۇ­شە­سى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق باستا­ما­لارى ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردە ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى (64/35-قارار) سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىل­عان كۇنىن – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل جىلى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تەڭ­دەسسىز باتىل شە­شىم قابىلداعانىنا 20 جىل تولدى. سونىڭ ار­قا­سىندا بۇگىندە الەم حالقى قازاقستاندى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت دەپ بىلەدى. وتكەن جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مارتەبەلى دە جاۋاپتى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. 2010 جىلعى 3 جەلتوقساندا استانادا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى قابىلداعان دەكلاراتسيادا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ تۋرالى ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ءۇن­دەس ەرەجەلەر بەكىتىلدى. قازاقستان اعىمداعى جىلى حالقىنىڭ سانى 1,5 ميللياردقا جۋىق 57 ەلدىڭ باسىن قوساتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (استانادا اتى وزگەرتىلدى) توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋعا كىرىستى. قازاقستان حالقىنا «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى ءوزىنىڭ جولداۋىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, يىۇ توراعالىق ەتۋ رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋگە ءتيىس. قازىرگى كەزدە بۇل مىندەت تە دايەكتىلىكپەن شەشىمىن تابۋدا دەگەن ويدامىن. كونستيتۋتسيا پروگرەسسيۆتى زاڭ شىعارماشى­لىعى ءۇشىن مىقتى ىرگەتاس قالادى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بار­لىق سالاسىندا تۇراقتى زاڭنامالىق بازا قۇرىلىپ, ول ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. – مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ پروتسەسىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى قانداي؟ – ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا نەگىزگى زاڭنىڭ ۇلىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مامانداندىرىلعان كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى رەتىندە كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءوزىنىڭ ماڭىزدى ۇلەسىن قوستى. ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەس مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ەگەمەن قۇقىعى تۋرالى; مەملەكەتتىلىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرى تۋرالى; اۋماقتىق تۇتاستىعى تۋرالى; شەكاراسىنا قول سۇعىلماۋى جانە اۋماعىنىڭ بولىنبەستىگى تۋرالى; مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى تۋرالى; حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى تۋرالى; ازاماتتىق تۋرالى; مەملەكەتتىك ءتىل جانە باسقا دا كوپتەگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا تۇسىندىرمە بەردى. ونىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە نەگىزگە الىندى. – 30 تامىز كۇنى استانادا, مىنە, قاتارىنان ءۇءشىنشى جىل اسكەري شەرۋ وتكىزىلىپ كەلەدى. نەلىكتەن ول وتان قورعاۋشىلار نەمەسە جەڭىس كۇنى ەمەس, ءدال وسى كۇنى وتكىزىلۋدە؟ – مەملەكەتتىك مەرەكە – كونستيتۋتسيا كۇنىن توي­لاۋدى قوعامدىق-ساياسي, پاتريوتتىق جانە تاربيەلىك ماڭىزى بار جاڭا مازمۇنمەن تولتىراتىن اسكەري شەرۋ وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. اسكەري شەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جەڭىس كۇنىمەن بايلانىستىرىلۋى, ارينە, زاڭدى قۇبىلىس, ويتكەنى كەڭەس ۋاقىتىندا جانە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا اسكە­ري شەرۋ, ادەت بويىنشا, ناق وسى كۇنى وتەتىن. الايدا ي.ستالين باسقارعان كەزدەرى اسكەري شەرۋ ۇنەمى 9 مامىردا وتكىزىلمەيتىن. ۇزاق ۋاقىت بويى جەڭىس كۇنى جۇمىس كۇنى بولىپ كەلدى. 60-جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان بارىپ كەڭەس وداعىندا جەڭىس كۇنى كەڭ تويلانا باستادى, سونىڭ ىشىندە اسكەري شەرۋ وتكىزىلەتىن بولدى. ال قازىرگى كەزدە 9 مامىر ۇلى وتان سوعىسى قاتىسۋشىلارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ تابىلادى. شەتەلدەردە اسكەري شەرۋلەر مەملەكەتتىلىكپەن, قۇرىلتايشىلىق ماڭىزى بار وقيعالارمەن بايلا­نىس­تى ءتۇرلى مەرەكەلەرگە, ماسەلەن تاۋەلسىزدىك كۇنى­نە, ارميا مەن فلوتتىڭ قۇرىلعان كۇنىنە, رەسپۋبليكا جاريالانۋىنا, سونداي نەگىزگى زاڭ – كونستيتۋتسيا قابىلدانۋىنا وراي وتكىزىلەدى. ماسەلەن, جاقىندا گرۋزيادا ەل تاۋەلسىزدىگى قۇرمەتىنە ارنال­عان اسكەري شەرۋ ءوتتى. فرانتسيادا ەليسەي الاڭ­ىن­دا ءداستۇر بويىنشا اسكەري شەرۋ باستيليانى الۋ كۇنىنە وراي­لاستىرىپ وتكىزىلەدى. كونستيتۋتسيا كۇنىن اسكە­ري شەرۋمەن تەك بىزدە, قازاقستاندا عانا ەمەس, ماسە­لەن, ءۇندىستاندا دا اتاپ وتەدى. كونستي­تۋتسيانى قا­بىل­داۋ كۇنى ءۇندىستاندا رەسمي مەرەكە بولىپ تابى­لادى جانە جىل سايىن 26 قاڭتار كۇنى رەسپۋبليكا كۇنى رەتىندە تويلانادى. بۇل كۇنى فەدەراتسيانىڭ استاناسىندا جانە ءاربىر شتاتتا اسكەري شەرۋلەر, حالىق بيلەرى مەن كۇيلەرىنىڭ فەستيۆالدەرى, تەاتر­لان­دىرىلعان قويىلىمدار ۇيىم­داستىرىلادى. مۇن­داي مىسالدار از ەمەس. قازاقستاندا كونستيتۋتسيا كۇنىنە ارناپ اسكەري شەرۋ وتكىزىلۋى حالقىمىزدىڭ اتا زاڭعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسى –ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسيا باستى قۇندىلىقتارىمىزدى – تاۋەلسىزدىكتى, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ماڭگىلىككە بەكىتتى. قارۋلى كۇشتەرىمىز وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ­شى­لاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇر. سوندىقتان كونستيتۋتسيا كۇنى اسكەري شەرۋ وتكىزۋ ابدەن زاڭدى. – نەگىزگى زاڭنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى قالىپ­تا­سۋىن­دا اتقارعان ءرولىن قالاي سيپاتتاعان بولار ەدىڭىز؟ – نەگىزگى زاڭ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىعىنا ىرگەتاس بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك بيلىك ورگان­دارىنىڭ, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ازاماتتاردىڭ قىزمەتى, ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىمىز, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىز, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتۋى كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان قۇقىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنەدى. دەمەك, بۇل جەتىستىكتەر نەگىزگى زاڭنىڭ اۆتورى رەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ قالاۋ­ىن بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ قارىشتاپ العا باسۋىمىزدىڭ سىرى قاراپايىم. ءبىز كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتى­لىكتىڭ بازالىق ەلەمەنتتەرىن جاريالاپ قانا قويعان جوقپىز, ولاردى ناقتى مازمۇنمەن تولتىرۋ ءۇشىن دە تىنباي ەڭبەك ەتتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بەرىك نەگىزىنە, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعالۋ كەپىلىنە اينالدى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني الەۋەتى بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ بۇدان كەيىنگى بارلىق كۇش-جىگەرىمىز كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ الەۋەتىن جان-جاقتى اشۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قالىپتاسقان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ودان ءارى نىعايتۋدى بىلدىرەتىن بولادى. – ءسىزدىڭ وقىرماندارعا تىلەگىڭىز... – مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, گازەت وقىر­مان­دارىن مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنىمەن قۇتتىق­تاي­مىن. بارشامىزعا مىقتى دەنساۋلىق, وتباسىمىزعا باق-بەرەكە تىلەيمىن, باستاعان ىسىمىزگە ساتتىلىك بولسىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.