ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان مۇناي الۋ راسىمىنە قاتىستى
كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن اتىراۋ وبلىسىنا كەلدى. بۇل –ەلباسىنىڭ ايرىقشا نازارىنداعى ءوڭىر دەسەك, اقيقاتتان الىستاي قويمايمىز. ولاي دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. الدىمەن ونى جەر استىنداعى ەن بايلىقتىڭ ءبىرى –مۇناي مەن گازدىڭ ۇستىندە وتىرسا دا, ەل تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ونىڭ قادىرىن سەزىنە الماعان ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. سەبەبى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنايلى اتىراۋدىڭ قارقىندى وركەندەۋىنە, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا باسا كوڭىل ءبولدى. ءسويتىپ, ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ىقىلاستى شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كوشىن اتىراۋعا بۇردى.
قازىر ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىندا وركەندى وزگەرىس بار. وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, بيىلعى ون ايدا اتىراۋدا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسىم قارقىنى ساقتالدى. ماسەلەن, 1993 جىلى 0,6 ملرد تەڭگەنى (606,2 ملن تەڭگە) قۇراعان جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى بىلتىر 4,2 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ال بيىلعى جىل اياعىنا 4,5 ترلن تەڭگەگە جەتەدى دەپ بولجانۋدا. جىل باسىنان بەرى 3 558,5 ملرد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى وندىرىلگەن مۇنايلى وڭىردە ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن ىسكە اسىرىلعان حالىقارالىق ماڭىزى ايرىقشا جوبالار دا جەتەرلىك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولاردىڭ قاتارىنداعى «قاشاعان» كەنىشىنەن مۇناي ءوندىرۋ, «بولاشاق» كەشەنىندە دايىنداۋ جانە قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي «قارا التىن» تاسىمالدايتىن جوبالارمەن تانىستى.
«قاشاعاننىڭ» قادامى قارىشتى
«قاشاعان» كەن ورنىنىڭ سانامالاپ ايتۋعا بولاتىن ەرەكشەلىكتەرى كوپ. بىرىنشىدەن, «قاشاعان» – قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزىندە يگەرەتىن تۇڭعىش كەنىشى. بۇل وسىدان 40 جىل بۇرىن الياسكادا تابىلعان پرۋدحو-بەي كەن ورنىنان كەيىنگى ەڭ اۋقىمدى اشىلىم بولۋىمەن دە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى تەڭىز تۇبىنەن 4200 مەتردەي تەرەڭدىكتە جاتىر. كەن ورنىنداعى قىسىم دا وتە جوعارى دەيدى ماماندار. كەنىشتەگى مۇناي ءپارافيندى بولىپ كەلەدى. مۇناي قۇرامىندا كۇكىرتتى گاز دا كوپ, ال كۇكىرتتى سۋتەك (H2S) 15 پايىزعا تەڭ, دەيدى ماماندار. ەكىنشىدەن, قاشاعاندا 1999 جىلدان بەرى 220 مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە بۇرعى ۇشى بويلاپتى. كەنىشتە بۇرعىلانعان 41 ۇڭعىمانىڭ 20-سى باعالاۋ, 24-ءى پايدالانۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ءار ۇڭعىمانىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 4000-4500 مەترگە دەيىن جەتكەن. ۇشىنشىدەن, «قاشاعاننان» «قارا التىن» الىنعالى ەكى ايدان استى.
تورتىنشىدەن, «قاشاعانداعى» مۇناي جاساندى ارالدار ارقىلى وندىرىلەدى. تەڭىزدە, نە مۇحيتتا تابيعي ارالدار ابدەن بولۋى مۇمكىن. ال جاساندى ارال دەگەندى ەستىگەنىڭىز بار ما؟ كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان مۇناي سەلىن تاسىتۋعا قام جاساعان وپەراتور جانە اگەنت-كومپانيالار «قاشاعان» كەنىشىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە جاساندى ارال تۇرعىزدى. سونىڭ ءبىرى – «D» ارالىنا توقتالار بولساق, مۇندا ونەركاسىپتىك, تۇرمىستىق ماقساتتاعى 41 ءتۇرلى نىسان تۇرعىزىلعان. ال ارالدى تۇرعىزۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن 13 ميلليون توننا تاس, 130 توننا مەتالل قۇرىلعىلارى, 65 مىڭ توننا تەمىر-بەتون جەتكىزىلىپتى.
بەسىنشىدەن, تەڭىزدەگى جۇمىستارعا قاجەتتى سان الۋان مودۋلدەر ۇلىبريتانيادا, دۋبايدا, مالتادا, نورۆەگيا مەن رەسەيدە قۇراستىرىلىپ, ەدىل-دون كانالىنان وتە الاتىنداي كولەمدەگى 14 مودۋل اتىراۋ وبلىسىنا سۋ جولىمەن تاسىمالدانعان. «D» ارالىندا اپاتتىق قۇتقارۋشى مۇزجارعىش كەمەلەر (اقمك) فلوتى بار. بۇل اپاتتىق قۇتقارۋشى مۇزجارعىش كەمەلەردىڭ الەمدە تەڭدەسى جوق. ولار «قاشاعان» جوباسىنا ارنالىپ جاسالعان.
التىنشىدان, قازىرگى تاڭدا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «قاشاعاندا» ءونىم ءوندىرۋ ارتا ءتۇستى. ءدال قازىر تاۋلىگىنە 75 مىڭنان استام باررەل مۇناي كوممەرتسيالىق دەڭگەيگە جەتتى. ەندى مۇناي ءوندىرۋدىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ونى تاۋلىگىنە 180 مىڭ باررەل دەڭگەيىندە تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جەتىنشىدەن, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 1 ملن توننا مۇناي جانە 680 ملن تەكشە مەترگە جۋىق گاز وندىرىلمەك. ال 2017 جىلى – 8,9 ملن توننا مۇناي جانە 5,6 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋ جوسپارلانۋدا. ودان كەيىنگى كەزەڭدە جىلىنا مۇنايدىڭ كولەمىن 13 ملن تونناعا, ال گازدى 9 ملرد مەترگە دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
«قاشاعان» كەن ورنىنىڭ «D» ارالىندا جۇمىس ىستەيتىن مۇنايشى ە.ورازباەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, 28 قىركۇيەكتەن بەرى وسىنداي ارالداردىڭ ءبىرى – «ا» ارالىنان «بولاشاق» زاۋىتىنا كومىرسۋتەگىن بەرۋ ويداعىداي باستالعان. بۇگىنگى كۇنى مۇناي مەن گازدى دايىنداۋ, ءونىم قۇرامىنان كۇكىرتسۋتەگىن ايىرۋ جانە كۇكىرت ءوندىرۋ پروتسەسى ورىندالۋدا.
بالاماسىز «بولاشاقتا» ءبارى ويداعىداي
قازىرگى ۋاقىتتا «قاشاعان» كەنىشىنەن «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىنا تاۋلىك سايىن 100-120 مىڭ باررەل كولەمىندە مۇناي جەتكىزىلەدى. مۇندا مۇناي قۇرامى گاز, كۇكىرت, مەركاپتان سەكىلدى ءتۇرلى قوسپالاردان تازارتىلادى. «بولاشاق» كەشەندى قوندىرعى اتالعانمەن, ونىڭ ءىرى زاۋىتتان ەش ايىرماسى جوق. زاۋىت تەكتەس قوندىرعىنىڭ ۇزىندىعى دا ەداۋىر. ونىڭ قۇرىلىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن ايتار بولساق, 23,9 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. قازىر مۇندا 400 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال ءىرى قوندىرعىنىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەل مۇنايدى وڭدەۋگە جەتەدى.
سونىمەن بىرگە, مۇندا 6,2 ملرد تەكشە مەتر گاز, 1 ملن توننا كۇكىرت تاۋارلىق شيكىزات رەتىندە دايىندالادى. مۇندا 4 ملن تونناعا دەيىن كۇكىرتتى ساقتاۋعا بولادى.
ەلباسىنا «بولاشاق» قوندىرعىسىنىڭ وپەراتورى ب.سابىروۆتىڭ بايان ەتكەنىندەي, كەشەندى قوندىرعىدا تەڭىز نىساندارىنان بەرىلەتىن كومىرسۋتەگىلەر تاۋارلىق قالىپقا دەيىن وڭدەلەدى. «بولاشاق» ماماندارى 14 قازاندا شيكى مۇنايدىڭ العاشقى پارتياسىن ەكسپورتقا ويداعىداي جونەلتكەن ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا 600 مىڭ توننادان استام مۇناي, 400 ملن تەكشە مەتر تاۋارلى گاز وڭدەلىپتى.
قارا تەڭىزگە توتە قۇبىر
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا اتىراۋ ءوڭىرى عانا ەمەس, تۇتاستاي ەل ەكونوميكاسى تيىمدىلىگى مەن پايداسى وراسان زور بولاتىن تاعى ءبىر جوبانى قولعا الدى. ول كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستى ودان ءارى بەكەمدەي تۇسەتىن «تەڭىز – نوۆوروسسيسك» قۇبىرى ەدى. قازىنالى قازاق جەرىندەگى ايگىلى «تەڭىز» كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى نوۆوروسسيسك ايلاعىنا دەيىن سوزىلعان 1511 شاقىرىمدىق مۇناي قۇبىرى جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزى 1992 جىلى قالانىپ, كاسپي قۇبىر وتكىزۋ كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى جانە ومان سۇلتاندىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. مۇنى دا ەل مۇنايشىلارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتول جوباسى دەپ اتايدى. بۇل – شىندىق.
ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن, تاباندىلىعىمەن ىسكە اسىرىلعان ناق وسى جوبا ارقىلى «تەڭىز» كەنىشىنىڭ «قارا التىنىن» الەمدىك رىنوكقا توتەلەي شىعارۋعا جاڭا ءدالىز اشىلدى. دەگەنمەن, بەل-بەلەستى قۋالاپ, ەل مەن ەلدى ءبىر-بىرىنە جالعاعان توتە قۇبىردىڭ دەنى رەسەي جەرىمەن وتەتىندىكتەن, كورشى ەل باسشىلارىن كەلىسسوزگە كوندىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىنىڭ بىرىندە بۇل جوبا تۋرالى بىلاي دەپ ەدى:
– اتىراۋ – قارقىندى وركەندەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ءالى دە قارقىندى دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەرەدى. وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن «شەۆرون» كومپانياسىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا اكەلدىك. سەبەبى, جەرىمىزدەگى مول مۇنايدى يگەرۋگە ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيامىز بولمادى. وسى ينۆەستوردى اكەلمەسەك, جەردىڭ استىنداعى مول بايلىق جاتا بەرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان شەتەل ينۆەستيتسياسىن كوپتەپ تارتتىق. مۇنايدى وندىرگەننەن كەيىن ونى شەتەل رىنوگىنا ساتۋ جولدارىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتەن, قارا تەڭىزگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن قولعا الدىق. ارينە, بۇل وڭاي جوبا بولمادى. التى جىل بويى رەسەي باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك.
رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن التى جىل بويى كەلىسسوز ءجۇرگىزگەن ەلباسىنىڭ تاباندىلىعى ءوز جەمىسىن بەردى. باستاپقىدا ءتورت كەزەڭگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەتىنى باعدارلانعان جوبانىڭ 4 ملرد اقش دوللارىنا باعالانعان جالپى قۇنىنان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى مەن قالماق رەسپۋبليكاسى, ستاۆروپول, كراسنودار ايماقتارى بيۋدجەتتەرىنە تۇسەتىن سالىق مولشەرى كوڭىلگە قونىمدى بولاتىنىن اۋەلگىدە باعدارلاي الماعان كورشى ەل باسشىلارى ەندى بۇل جوبانىڭ وزدەرىنە ءتيىمدى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. قۇبىردىڭ قازاقستاندىق ءبولىگىندە 45 ملن دوللاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالدى. بىرنەشە جەردە قۇبىر بويىمەن سىرعىعان مۇنايدىڭ قىسىمىن انىقتايتىن قوندىرعىلار ورناتىلدى. قازىر «تەڭىز» كەنىشىنەن باستالىپ, رەسەيدىڭ جوعارىدا ايتىلعان بىرنەشە وڭىرلەرى اۋماعىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ماڭداي تىرەگەن قۇبىر بويىمەن مۇناي تاسىمالدانعالى 15 جىل بولدى. ءتيىمدى تۇستارىنا توقتالساق, قازاق مۇنايىنىڭ شەتەل رىنوگىنا جەتۋ جولىنىڭ ۇزاقتىعى ەداۋىر قىسقاردى. مۇنى شەتەل رىنوگىنا باعىت العان «قارا التىن» جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلاتىن, ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەدەرگىلەردىڭ ازايۋى تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز.
جوبا بويىنشا بۇل قۇبىرمەن 40 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءونىم تاسىمالداۋعا مول مۇمكىندىك بولاتىنىنا بولجام جاسالعان. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋ جىلدارى وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى كۇرت كوبەيمەك. اسىرەسە, «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ەكىنشى بۋىن اتالاتىن جوباسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن «تەڭىزدىڭ» بەرەر ءونىمى ەسەلەنىپ شىعا كەلدى. ەندى بۇل كاسىپورىن كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسىن ىسكە اسىرعالى وتىر. سول كەزدە «تەڭىز» كەنىشىنەن الىناتىن «قارا التىننىڭ» ەسەلەنە تۇسەرى جانە داۋسىز.
بۇعان قوسا, وسى قۇبىرمەن قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەنىشىنىڭ شيكىزاتتىق مۇنايى دا ۇزدىكسىز تاسىمالدانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ استراحانمەن شەكاراداعى «قۇرمانعازى», «حۆالىنسكوە», «يماشەۆ» كەنىشتەرىنەن ءونىم الىنعاندا ونى تاسىمالداۋداعى باستى باعىت رەتىندە وسى قۇبىر الدىمەن تاڭدالاتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سەبەبى, وسى كەنىشتەرگە ەڭ جاقىن ارالىقپەن وتەتىن بىردەن-ءبىر قۇبىر بۇل. دەمەك, اتالعان كەنىشتەردى يگەرەتىن كاسىپورىندارعا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىنان وڭتايلىسى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىر بولماق. ەندى بۇعان كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان الىناتىن «قارا التىندى» دا وسى باعىتپەن تاسىمالداۋ نۇسقاسى تاڭدالىپ وتىر.
قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى 2011 جىلى مۇنايلى وڭىردەگى اتىراۋ مۇناي ايداۋ ستانساسىندا باستاۋ الدى. ايتقانداي, قۇبىر بويىندا ىسكە قوسىلاتىن 10 مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ەكەۋى قازاقستان اۋماعىندا, ياعني اتىراۋ وبلىسىندا سالىندى. كونسورتسيۋمنىڭ جەرگىلىكتى وكىلى س.مۇرىنوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مۇناي تاسىمالداۋ جوباسىنا اينالعان. جوبا ىسكە قوسىلعاننان بەرى قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى نوۆوروسسيسك تەرمينالىندا ءتورت مىڭنان استام تانكەر ارقىلى 500 ملن تونناعا جۋىق مۇناي جونەلتىلىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا, قاشاعان مۇنايىن قابىلداۋ ارقىلى قۇبىردىڭ وتكىزۋ قۋاتى ارتىپ, 2017 جىلى 67 ملن تونناعا جەتەدى. كەشەگە دەيىن 500 مىڭ توننادان استام قاشاعان مۇنايى تاسىمالدانىپ, ءدال قازىر, نوۆوروسسيسك تەڭىز تەرمينالىندا تانكەرلەرگە قۇيىلىپ, ەكسپورتقا جونەلتىلۋدە.
وسى سەكىلدى «قازترانسويل» اق تا وتاندىق مۇنايشىلار وندىرگەن ءونىمدى رەسەيدىڭ سامارا باعىتىنا ۇزدىكسىز تاسىمالداۋمەن شەكتەلمەي, قىتايعا دا جەتكىزۋدى جۇيەلەدى. وسى ورايدا اتىراۋدان كەڭقياق باعىتىنا قۇبىر تارتىلدى. اتاسۋدان الاشاڭقايعا دەيىن جاڭا قۇبىر جەلىسىن ىسكە قوستى. ءبىر عاسىردان بەرى مۇناي وندىرەتىن اتىراۋ وڭىرىندەگى مۇناي ايداۋ ستانسالارى ءدۇركىن-دۇركىن جاڭعىرتىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
اتىراۋدىڭ جاعدايى ايتارلىقتاي جاقساردى
– «قاشاعان» كەن ورنىنىڭ اشىلۋى سوڭعى 50 جىلدا الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعا بولدى. وندا 4,5-تەن 5,5 ملرد تونناعا دەيىنگى مولشەردە مۇناي جانە 3 ترلن تەكشە مەتردەي گاز قورى بار دەپ جوبالانۋدا. «قاشاعان» قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىن ەسەلەي تۇسەتىن تاعى ءبىر ءىرى جوبا بولىپ سانالادى. بارشاڭىزدى وسى كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن, – دەدى ەلباسى وڭىردە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ءىرى جوبالاردىڭ بارىسىمەن تانىسقاننان كەيىن. – «قاشاعان» قازاقستان مەن ءىرى الەمدىك مۇناي كومپانيالارىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا الدى. «ەني», «توتال», «ەكسونموبيل», «شەلل», قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسى, «ينپەكس» ءبىزدىڭ ەلگە باي تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن الا كەلدى. ءبىزدىڭ «قازمۇنايگازدىڭ» دا قازىر الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي كومپانيالارمەن قاتار تۇرعانى قۋانتادى.
ەلباسى ودان ءارى مۇناي-گاز سالاسىنداعى وتاندىق ماماندار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا دەن قويىلىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارا كەلە, 1998 جىلدان باستاپ وتاندىق 15 مىڭ جۇمىسشىعا كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن 250 ملن دوللار جۇمسالعانىن ايتتى.
– وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىز مۇنايشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىن دايارلادىق, جاڭا ماماندىقتار اشتىق, تەڭىز اكادەمياسىن قۇردىق. «قاشاعاندا» 11 مىڭنان استام قازاقستان ازاماتى جۇمىسپەن قامتىلدى. سول ارقىلى جوباداعى وتاندىق كادرلاردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. 2005 جىلدان بەرى ساتىپ الىنعان تاۋار, اتقارىلعان جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 12,7 ملرد دوللار بولىپ, 30 پايىزعا جەتتى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – تەڭىز وپەراتسياسىنا قولداۋ كورسەتۋ فلوتىنىڭ بازاسى, سونداي-اق مۇناي توگىلگەن كەزدە جۇمىس جۇرگىزەتىن ەكولوگيالىق بازا قۇرىلدى. وسىلايشا, ءبىز كەن ورىندارىن پايدالانۋدىڭ قارقىندى كەزەڭىنە كوشتىك. بۇل مەجەمەن شەكتەلمەي, تەزىرەك ونىڭ جوبالىق قۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
وتاندىق شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ ءدارەجەسى مەن ۇلەسىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدىڭ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, بۇعان قازاقستاندىق كومپانيالاردى, سونىڭ ىشىندە مۇناي جانە گاز سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالاردى كوپتەپ تارتۋ قاجەت, سونداي-اق قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتىپ, وتاندىق مامانداردى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى.
– ەلىمىزگە شەتەلدەن كەلگەن تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 265 ملرد دوللاردان استى. ءبىز حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولدىق. قاشاعاننان دا باسقا ءىرى جوبالار بويىنشا تابىستى ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. ماسەلەن, تەڭىز كەن ورنى مەن قاراشىعاناقتى يگەرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا «دانون», «دجەنەرال ەلەكتريك», «حايدەلبەرگ», «حەنداي», باسقا دا ترانسۇلتتىق ءىرى كومپانيالار كەلىپ جۇمىس جۇرگىزۋدە. قايتا وڭدەۋ سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا وتكەن بەس جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ارتتى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىنا دا كەڭىنەن توقتالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىستاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى. ءوڭىر حالقىنىڭ سانى 37 پايىزعا كوبەيدى. 1999 جىلعى كەزەڭنەن بەرى ورتاشا جالاقى كولەمى 11,5 ەسە ءوستى. وبلىس تولىعىمەن گازبەن جانە ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. جالپى كولەمى 7,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 10 ەسە ۇلعايدى, دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى مۇنايلى وڭىرگە ساپارى بارىسىندا «ExxonMobil» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.ۆۋدس, «Total E&P» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.برەياك, «Royal Dutch Shell» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى ب. ۆان بەردەن جانە «Eni» كومپانياسىنىڭ بارلاۋ جانە ءوندىرۋ جونىندەگى باس ديرەكتورى ا.ۆەللا قاتىسقان كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنا اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ن.نوعاەۆ پەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ مۇناي-گاز سالاسىنداعى قازىرگى جاعداي مەن ءوڭىردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى باياندادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەلەكوپىر ارقىلى مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءىرى نىسانداردىڭ, اتاپ ايتقاندا قاشاعان كەن ورنىنىڭ, «بولاشاق» زاۋىتىنىڭ, كاسپي قۇبىر جەلىسى كونسورتسيۋمى مەن «قازترانسويل» كومپانياسىنىڭ مۇنايدى قايتا قۇيۋ ستانسالارى جۇمىسىمەن تانىستى.
بۇعان قوسا, قازاقستان پرەزيدەنتىنە «قازترانسويل» كومپانياسى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان قازاقستان – قىتاي مۇناي قۇبىرى اياسىن كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تانىستىرىلدى. كەڭەيتۋ جۇمىسى كەڭقياق – اتىراۋ ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى ارقىلى قايتا قۇيىلاتىن مۇناي كولەمىن جىلىنا 4-تەن 12 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازاقستان ۇكىمەتى مەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى قاراستىرۋعا دايىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇزدىك ەڭبەككەرلەرىن «بارىس», «پاراسات», «دوستىق», «قۇرمەت», «ەڭبەك داڭقى» وردەندەرىمەن جانە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتادى.
«ExxonMobil», «Total E&P», «Royal Dutch Shell» جانە «Eni» كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى رەسپۋبليكامىزدا قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي جاسالعانى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىس ايتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ءبىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋشىلارعا تابىس تىلەپ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ جالعاسا بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ وبلىسى
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
