ەپيك اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى قازاق مەملەكەتىنىڭ باس ءرامىزىنىڭ ءبىرى بايراققا ارناپ جەكە پوەما جازدى. بۇل قازاق ادەبيەتى تاريحىندا بولماعان تىڭ تاقىرىپ, سۇبەلى تابىس دەۋگە بولادى. راس, قازاق اقىندارىندا تۋعا, بايراققا, جالاۋعا ارناعان جەكەلەگەن ولەڭدەرى, جىر شۋماقتارى بولعان, بىراق تۇتاس پوەما تۋدىرعانى جوق. الايدا, بۇرىنعى كوك تۇرىكتىڭ ءبورىلى بايراعى, عۇنداردىڭ قىل شاشاقتى تۋى, بەرتىنگى التىن وردانىڭ ايبارلى تۋى, قازاق ورداسىنىڭ جالاۋى, تۋ ۇستايتىن تۋبەگىلەر تۋرالى تام-تۇمداعان دەرەكتەر, جىر شۋماقتارى ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارىندا, شەجىرە-دەستىرلەردە, كەيىنگى جىراۋلاردىڭ جىرلارىندا, حالىق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە ورنەكتەلىپ كەلدى.
بۇگىنگى نەسىپبەك اقىننىڭ كولەمدى «تۋ» پوەماسى ەلدىك سانانى, ەرەن ەرلىكتى دارىپتەيتىن ەرەكشە داستان دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى, جىر قازاق ەلىنىڭ قاسيەتتى بايراعىن مايدان دالاسىندا قاس قاقپاي كۇزەتىپ, ءوزى شەيىت بولسا دا قۇلاتپاي, ۇرپاققا تابىستاعان ەر سارباز قازىمبەت تۋرالى بولىپ وتىر. پوەما ءومىردە بولعان وقيعا مەن حالىق اڭىزىنىڭ اسىل ارقاۋىنا سۇيەنگەن. اڭىزدى ايتىپ بەرۋشى قارت شەجىرەشى – جاقىپبەك كارىپباي ۇلى. وقيعا ابىلاي, قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي باستاعان قازاق قولى تارباعاتاي تاۋىنان جوڭعارلاردى تالقانداپ قۋعان شورعا سوعىسىندا بولادى.تەگىندە, ءوزى ات ۇستىندە جاۋ وعىنان شەيىت بولعانىمەن, تۋدى جىقپاي, قۇلاتپاي قۇرىشتاي قاتىپ كوز جۇمعان جاۋىنگەر تۋرالى اڭىز سيۋجەتىنىڭ باسقا نۇسقالارى دا ەل اراسىنا تارالعان. وسى تاريحي باعالى دا قۇندى اڭىزدى بالا كەزىندە ابىز قاريانىڭ اۋزىنان ەستىگەن اقىن وقيعانى جاڭعىرتا جىرلاعانىن ايتادى:
وسىلاي ۇزاعىنان تولعاپ ەدى,
سۇڭگىتىپ تۇڭعيىققا سوندا مەنى.
شۇبىرىپ سىلەكەيىم, اۋزىمدى اشىپ,
سۋسىنىم شولىركەگەن قانعان ەدى.
جاقاڭنىڭ جاتقان جەرىن
جارىق قىلسىن,
ۇزىلگەن ءجىپتىڭ ۇشىن جالعاپ ەدى.
بەرەيىن كەيىنگىگە قايتا جىرلاپ,
جادىمدا جاڭعىرىعى قالعان ەدى.
جىردا حان ابىلاي, بۇقار جىراۋ, قانجىعالى بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, كوكجال باراق سەكىلدى ابىلاي زامانىنىڭ باس باتىرلارىنىڭ تۇلعاسى ەپيزود-شتريحتارمەن سومدالعانىمەن, پوەمانىڭ التىن ارقاۋى – قازاق ورداسىنىڭ تۋى, ونى كوتەرگەن تۋبەك ساردار قازىمبەت, سول قاسيەتتى بايراقتىڭ قايتا جاڭعىرعان بۇگىنگى جالعاسى – كوك بايراق. اقىن وتكەن تاريحپەن بۇگىنگى كۇنگى قۇبىلىستى ساباقتاستىرا جىرلاپ, نامىستى نايزامەن قورعاعان بابالار ەرلىگىن قازىرگى ۇرپاققا اماناتتاپ, ازاتتىقتىڭ كوك بايراعىن قاستەرلەۋدى, قادىرلەۋدى, بيىككە كوتەرىپ, التىن تۇعىرىن بەكىتىپ, ايبارىن اسقاقتاتۋدى ونەگە ەتەدى.
اقىن ەل بايراعىن پوەماسىنا وزەك ەتىپ العاندىقتان دا, تۋ ۇعىمى مەن بەينەسىنە ەكپىن ءتۇسىرىپ, جىردى شيراتا تۇسەدى, ماعىنالىق بوياۋىن ۇستەپ, ديناميكالىق سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, جىردىڭ باس كەيىپكەرى – تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەت سارباز. سول سەبەپتەن دە اقىن جىردىڭ باستاپقى بولىگىندە جەڭىمپاز ابىلايدىڭ اق تۋى مەن شەگىنگەن جوڭعاردىڭ قىل تۋىن شەندەستىرە سۋرەتتەپ, تارتىستى ۇدەتە تۇسەدى:
قاھارلى حان ابىلاي تۋ تۇبىندە,
دۇشپانعا ءتوندى اجالدىڭ
بۇلتى كۇندە.
تۇتاسقان قالىڭ جاساق تىنباي
جورتتى,
قوناقتاپ قۇس ۇيقىسى كىرپىگىندە.
قازاق پەن قالماق كيىز تۋىرلىقتى,
قايعىنىڭ ەكەۋى دە ۋىن جۇتتى.
ءۇش ءجۇزدىڭ قالىڭ قولى حانتاۋىندا,
ويرانداپ ويراتتاردىڭ تۋىن جىقتى.
جوڭعار شەگىنە ۇرىس سالىپ, تارباعاتاي تاۋىنا تىعىلعانىن حاباردار ەتىپ, بۇل ولكەگە وكشەلەي قۋا كەلگەن قازاق قوسىنىنىڭ جايعاسۋىن سۋرەتتەگەندە دە, اقىن تۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى, باس ساردار قاراكەرەي قابانبايدىڭ تۋى اقشاۋلى كەزەڭىندە جەلبىرەگەنىن بەينەلەيدى:
شىقپاعان بيىگى ەدى بۇرىن ءتىپتى,
دارابوز اقشاۋلىگە تۋىن تىكتى.
شورعا سوعىسىنا قاتىسقالى جينالعان ءۇش ءجۇزدىڭ قولباسىلارىن جىرلاعاندا, اقىن داستۇرگە يەك ارتىپ, باتىرلار مەن جىراۋلاردىڭ, ابىز بيلەردىڭ بەلگىلى جيىنتىق ءتىزىمىن ادەتتەگىدەي تىلگە تيەك ەتەدى. جوڭعارمەن بولاتىن اقىرعى سوعىس الدىنداعى وقيعانى قويۋلاتىپ, مۇندا دا تۋ وبرازىنا سەرپىن بەرىلەدى:
ەل ءۇشىن قانىن توگىپ, جانىن بەرگەن,
سۇمدىقتىڭ قايران ەرلەر
ءبارىن كورگەن.
قاسىنا قابانبايدىڭ تۋىن تىكتى,
بوگەنبەي بۇلتتاي شوگىپ قالىڭ قولمەن.
قولداعان جەردە اۋليە, كوكتە قۇداي,
اسپانداپ اق بايراعى جەتتى ابىلاي.
قازىبەك, بۇقار جىراۋ قالاي جاتسىن,
جوڭعاردىڭ تۋىن جىعار شاقتا بۇلاي؟!
شورعا سوعىسى بولاردىڭ الدىندا ابىلاي حان كەڭەسىن وتكىزەدى. بۇل جايت تاريح دەرەكتەرىمەن دە دالەلدەنەدى.
پوەمادا بۇل تاريحي وقيعا كوركەمدىكپەن كومكەرىلە بەرىلگەن. سەبەبى, ادەبيەت تاريحي وقيعانىڭ جالاڭ جىلناماسى ەمەس, وعان ليريكالىق كەيىپكەر – اقىن ارقىلى بەرىلگەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باعاسى, زامان تىنىسىمەن استاسقان پوەتيكالىق شەشىم. بۇقار جىراۋدى باسقاشا سويلەتكەن اقىن قازىرگى ۇرپاققا تاعىلىم-تاربيە بەرۋدى كوزدەيدى:
ەي, بوگەنباي, بوگەنباي!
تاۋسىلماسىن ءتوزىمىڭ.
اڭداپ تۇرسام ءجونى بار,
دارابوزدىڭ ءسوزىنىڭ.
التاي مەنەن بارقىتبەل,
اتاجۇرتى ءوزىنىڭ –
قاراشىعى كوزىنىڭ!
بۇل اراعا كەلگەندە,
جاۋ قاراسىن كورگەندە,
دارابوزعا دەم بەرەر:
تاۋدا جورتقان تاعىسى,
قۇستىڭ قانات قاعىسى...
ەي, ابىلاي, ابىلاي!
ايتسام ءسوزدىڭ قىسقاسىن,
كوڭىلدەگى نۇسقاسىن –
اقتىق ايقاس تىزگىنىن,
ەر قابانباي ۇستاسىن!
پوەمادا تاڭ اتپاي قالماقتى تۇتقيىلدان شاپقان قازاق قولىنىڭ قيان-كەسكى ۇرىس سۋرەتى شەشەن تىلمەن شىنايى ورنەكتەلەدى. كوكجال باراق پەن كۇرشىم باتىردىڭ جەكپە-جەگى پوەمانىڭ جەلىسىن شيرىقتىرا تۇسەدى. الايدا, جاسانىپ, شەپ قۇرا بەكىنگەن جاۋدىڭ مىعىم كۇشىنە تاپ بولعان قازاق قولىنىڭ وقىستان كەرى شەگىنۋى جىر وقيعاسىن ءتىپتى ديناميكالى ەتىپ, وقىرماندى توسىن اسەرگە بولەيدى. بىراق كەرى بۇرىلعان قازاق قولىنا تومەندەگى وقيعا رۋح بەرىپ, نامىسىن قايرايدى:
سوعىستىڭ باياندايسىڭ جايىن قالاي,
جاسىرساڭ بولعان ءىستى مويىنداماي.
جاۋ جاعى ءبىر مەزەتتە باسىم ءتۇسىپ,
سەرپىلدى قايران ەرلەر كەيىن قاراي.
تورعاۋىت توپىرلاتا قۋدى كەلىپ,
كورمەگەن اتقان وعىن قۇر جىبەرىپ.
كەنەتتەن اتتىڭ باسىن قايتا بۇردى,
قاشقان قول جەلبىرەگەن تۋدى كورىپ.
وسىلايشا پوەمانىڭ باس كەيىپكەرى تۋ بەينەسى قىزۋ ۇرىستىڭ شارىقتاعان كەزىندە جاۋىنگەرلەرگە وتتى جىگەر بەرىپ, جاۋدى جاسقاسا, جىردىڭ سوڭعى ءتۇيىنى دە توسىن. بۇل پوەمانىڭ ەرەكشەلىگى سول, مۇندا وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى باس كەيىپكەر – تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ كۇردەلى تاعدىرىنا قايتا تىرەلىپ, تارتىس ۇلعايتىلىپ, كانىگى قولتاڭبالى ەپيك اقىننىڭ ماشىققان شەبەرلىگى وقىرماندى تاعى دا ءتانتى ەتەدى. جىر ارقاۋىنا باس نىسان بولعان – تۋ جىعىلماعان, ال باس كەيىپكەر – تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ شەيىت بولۋى جەڭىستىڭ شاتتىق قۋانىشى مەن تراگەديانى قاتار ءورىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرادى:
جالعىز تۇر تۋ ۇستاۋشى ءدوڭ باسىندا,
كورگەندەر اڭ-تاڭ قالدى العاشىندا.
بايراعى قولىنداعى جەلبىرەيدى,
ءوزىنىڭ كورىنبەيدى جان قاسىندا.
بولماستان ويلارىندا ەشبىر قاۋىپ,
باتىرلار ساتىرلاتىپ كەلدى شاۋىپ.
كۇيىندە تۋ ۇستاعان قاتىپ قاپتى,
ولسە دە قۇلاماعان اتتان اۋىپ.
قوس جەبە قاتار ءتيىپ وندىرشەكتەن,
اققان قان ومىراۋىن كەتكەن جاۋىپ.
جىر تراگەديامەن اياقتالعانىمەن, قاسيەتتى شەيىت ارقىلى جەڭىستىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, بۇگىنگى بەيبىت ءومىردىڭ, قاسيەتتى كوك بايراقتىڭ قۇنىن باعالاۋعا ۇرپاققا تاعىلىمدى دا ۇلاعاتتى ۇندەۋ تاستالادى. باس كەيىپكەر تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ قازاسى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, قاراعايداي قاسقايىپ, جاۋعا ەڭكەيمەي, ات ۇستىندە بايراقتى قۇلاتپاي, جەلبىرەتىپ ولگەن ءور مىنەزدى باتىردىڭ ارۋاعى نامىسىڭدى جانيدى. جىر سوڭىندا تۋ ۇستاپ قاتىپ قالعان قازىمبەت پەن قاسيەتتى تۋ تۇتاس تۇلعاعا, ەرلىك ءۇشىن تۇرعىزىلعان الىپ مۇسىنگە اينالعانداي اسەر ەتەدى:
كۇڭىرەنىپ اتتان ءتۇستى ەر قابەكەڭ,
سىرەسىپ قازىمبەت تۇر ەردە بەكەم.
تۇبىنەن تۋدىڭ سابىن قاتتى قىسىپ,
قارىسىپ ساۋساقتارى قالعان ەكەن.
قولىنان تۋىن الىپ ەل ازەرگە,
تاپسىردى قايران ەردى قارا جەرگە.
بايراقتى جاس جىگىتكە بەرىپ تۇرىپ,
دارابوز بىلاي دەدى قاراپ ەلگە:
– كۇن تۋار دەگەن راس ۇل تۋعانعا,
تۇسەسىڭ وت پەن سۋعا جۇرتىڭ باردا.
ەشقاشان ولمەك ەمەس ەر قازىمبەت,
ارتىندا جەلبىرەگەن تۋ تۇرعاندا!
الايدا, قازاق ورداسىنىڭ قازىمبەتتەي تالاي ەرلەر كۇزەتكەن الىپ تۋى عاسىرلار كەرۋەنىندە قولدان تايىپ, كوزدەن تاسا بوپ, قايران الاش وتارلىق كەبىن كيىپتى. تۋ تۋرالى تۇسىنىك تە كومەسكىلەنىپ, نامىس تا ەنجار تارتىپ, ەلجاندىلىق سەزىمگە دە سەلكەۋ ءتۇسىرىلىپتى. سەبەبى, باس ءرامىزىمىز – تۋدان دا ايىرىلعان, كەرى كەتكەن ءساتىمىز بولىپتى:
كەڭ دالا قاسىرەتتەن تۇردى اڭىراپ,
حالىقتىڭ كوكىرەگى قۇر قاڭىراپ.
بايراعى بوستاندىقتىڭ كوزدەن تايدى,
باسىمەن حان كەنەنىڭ بىرگە قۇلاپ.
جاۋلار قازىمبەتتى اتقانىمەن, تۋدى قۇلاتا الماعانى سەكىلدى حان كەنە شاھيت بولعانىمەن, ونىڭ رۋحى مەن ويى ازاتتىق بولىپ ورالىپتى, وسىنداي سانسىز ەرلەردىڭ ءداستۇر جالعاستىعى بۇگىنگى تۋعا ءسىڭىپ, قازاق ەلىنىڭ بايراعى كوك اسپاندا قالىقتاپ تۇر. ازات ەلدىڭ استانا تورىندەگى الىپ بايراعى اقىنعا شابىت سىيلاپ, وسى پوەمانىڭ تۋىنا كۇش بەرگەنى ءسوزسىز. اقىن بابالار اماناتىن بۇگىنگى ۇرپاققا تابىستاپ, كوك تۋدىڭ سابىنان ار-وجدانى تازا ازاماتتىڭ عانا ۇستاۋعا ءتيىستى ەكەنىن ۇقتىرىپ, وتانشىلدىق سەزىمدى دارىپتەيدى:
جاۋىزدىڭ ەشبىرى جوق جازا كورگەن,
قاشاندا قياناتتان قازاق ولگەن.
كوك تۋدىڭ قاسيەتتى كيەسى اتار,
سابىنان ۇستاماساق تازا قولمەن!
جىعىلماس ەشقاشاندا ەلى جارعا,
الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرى باردا!
كوتەرىپ الىپ بايراق قازاق وتىر,
تىلەگىن اڭساپ كۇتكەن بەرىپ اللا!
«الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە ءسونبەيمىز!» دەپ ارمانداعان سۇلتانماحمۇت اقىن وتكەن عاسىردا. ال قازىر الەمگە تانىلعان اسپان تۇستەس الىپ بايراعىمىز زەڭگىر كوكتە جەلبىرەپ تۇر, تۇگەل الاش تۋ تۇبىنەن تابىلامىز.
اقەدىل تويشان ۇلى,
اقىن, فولكلورتانۋشى عالىم
ەپيك اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى قازاق مەملەكەتىنىڭ باس ءرامىزىنىڭ ءبىرى بايراققا ارناپ جەكە پوەما جازدى. بۇل قازاق ادەبيەتى تاريحىندا بولماعان تىڭ تاقىرىپ, سۇبەلى تابىس دەۋگە بولادى. راس, قازاق اقىندارىندا تۋعا, بايراققا, جالاۋعا ارناعان جەكەلەگەن ولەڭدەرى, جىر شۋماقتارى بولعان, بىراق تۇتاس پوەما تۋدىرعانى جوق. الايدا, بۇرىنعى كوك تۇرىكتىڭ ءبورىلى بايراعى, عۇنداردىڭ قىل شاشاقتى تۋى, بەرتىنگى التىن وردانىڭ ايبارلى تۋى, قازاق ورداسىنىڭ جالاۋى, تۋ ۇستايتىن تۋبەگىلەر تۋرالى تام-تۇمداعان دەرەكتەر, جىر شۋماقتارى ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارىندا, شەجىرە-دەستىرلەردە, كەيىنگى جىراۋلاردىڭ جىرلارىندا, حالىق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە ورنەكتەلىپ كەلدى.
بۇگىنگى نەسىپبەك اقىننىڭ كولەمدى «تۋ» پوەماسى ەلدىك سانانى, ەرەن ەرلىكتى دارىپتەيتىن ەرەكشە داستان دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى, جىر قازاق ەلىنىڭ قاسيەتتى بايراعىن مايدان دالاسىندا قاس قاقپاي كۇزەتىپ, ءوزى شەيىت بولسا دا قۇلاتپاي, ۇرپاققا تابىستاعان ەر سارباز قازىمبەت تۋرالى بولىپ وتىر. پوەما ءومىردە بولعان وقيعا مەن حالىق اڭىزىنىڭ اسىل ارقاۋىنا سۇيەنگەن. اڭىزدى ايتىپ بەرۋشى قارت شەجىرەشى – جاقىپبەك كارىپباي ۇلى. وقيعا ابىلاي, قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي باستاعان قازاق قولى تارباعاتاي تاۋىنان جوڭعارلاردى تالقانداپ قۋعان شورعا سوعىسىندا بولادى.تەگىندە, ءوزى ات ۇستىندە جاۋ وعىنان شەيىت بولعانىمەن, تۋدى جىقپاي, قۇلاتپاي قۇرىشتاي قاتىپ كوز جۇمعان جاۋىنگەر تۋرالى اڭىز سيۋجەتىنىڭ باسقا نۇسقالارى دا ەل اراسىنا تارالعان. وسى تاريحي باعالى دا قۇندى اڭىزدى بالا كەزىندە ابىز قاريانىڭ اۋزىنان ەستىگەن اقىن وقيعانى جاڭعىرتا جىرلاعانىن ايتادى:
وسىلاي ۇزاعىنان تولعاپ ەدى,
سۇڭگىتىپ تۇڭعيىققا سوندا مەنى.
شۇبىرىپ سىلەكەيىم, اۋزىمدى اشىپ,
سۋسىنىم شولىركەگەن قانعان ەدى.
جاقاڭنىڭ جاتقان جەرىن
جارىق قىلسىن,
ۇزىلگەن ءجىپتىڭ ۇشىن جالعاپ ەدى.
بەرەيىن كەيىنگىگە قايتا جىرلاپ,
جادىمدا جاڭعىرىعى قالعان ەدى.
جىردا حان ابىلاي, بۇقار جىراۋ, قانجىعالى بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, كوكجال باراق سەكىلدى ابىلاي زامانىنىڭ باس باتىرلارىنىڭ تۇلعاسى ەپيزود-شتريحتارمەن سومدالعانىمەن, پوەمانىڭ التىن ارقاۋى – قازاق ورداسىنىڭ تۋى, ونى كوتەرگەن تۋبەك ساردار قازىمبەت, سول قاسيەتتى بايراقتىڭ قايتا جاڭعىرعان بۇگىنگى جالعاسى – كوك بايراق. اقىن وتكەن تاريحپەن بۇگىنگى كۇنگى قۇبىلىستى ساباقتاستىرا جىرلاپ, نامىستى نايزامەن قورعاعان بابالار ەرلىگىن قازىرگى ۇرپاققا اماناتتاپ, ازاتتىقتىڭ كوك بايراعىن قاستەرلەۋدى, قادىرلەۋدى, بيىككە كوتەرىپ, التىن تۇعىرىن بەكىتىپ, ايبارىن اسقاقتاتۋدى ونەگە ەتەدى.
اقىن ەل بايراعىن پوەماسىنا وزەك ەتىپ العاندىقتان دا, تۋ ۇعىمى مەن بەينەسىنە ەكپىن ءتۇسىرىپ, جىردى شيراتا تۇسەدى, ماعىنالىق بوياۋىن ۇستەپ, ديناميكالىق سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, جىردىڭ باس كەيىپكەرى – تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەت سارباز. سول سەبەپتەن دە اقىن جىردىڭ باستاپقى بولىگىندە جەڭىمپاز ابىلايدىڭ اق تۋى مەن شەگىنگەن جوڭعاردىڭ قىل تۋىن شەندەستىرە سۋرەتتەپ, تارتىستى ۇدەتە تۇسەدى:
قاھارلى حان ابىلاي تۋ تۇبىندە,
دۇشپانعا ءتوندى اجالدىڭ
بۇلتى كۇندە.
تۇتاسقان قالىڭ جاساق تىنباي
جورتتى,
قوناقتاپ قۇس ۇيقىسى كىرپىگىندە.
قازاق پەن قالماق كيىز تۋىرلىقتى,
قايعىنىڭ ەكەۋى دە ۋىن جۇتتى.
ءۇش ءجۇزدىڭ قالىڭ قولى حانتاۋىندا,
ويرانداپ ويراتتاردىڭ تۋىن جىقتى.
جوڭعار شەگىنە ۇرىس سالىپ, تارباعاتاي تاۋىنا تىعىلعانىن حاباردار ەتىپ, بۇل ولكەگە وكشەلەي قۋا كەلگەن قازاق قوسىنىنىڭ جايعاسۋىن سۋرەتتەگەندە دە, اقىن تۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى, باس ساردار قاراكەرەي قابانبايدىڭ تۋى اقشاۋلى كەزەڭىندە جەلبىرەگەنىن بەينەلەيدى:
شىقپاعان بيىگى ەدى بۇرىن ءتىپتى,
دارابوز اقشاۋلىگە تۋىن تىكتى.
شورعا سوعىسىنا قاتىسقالى جينالعان ءۇش ءجۇزدىڭ قولباسىلارىن جىرلاعاندا, اقىن داستۇرگە يەك ارتىپ, باتىرلار مەن جىراۋلاردىڭ, ابىز بيلەردىڭ بەلگىلى جيىنتىق ءتىزىمىن ادەتتەگىدەي تىلگە تيەك ەتەدى. جوڭعارمەن بولاتىن اقىرعى سوعىس الدىنداعى وقيعانى قويۋلاتىپ, مۇندا دا تۋ وبرازىنا سەرپىن بەرىلەدى:
ەل ءۇشىن قانىن توگىپ, جانىن بەرگەن,
سۇمدىقتىڭ قايران ەرلەر
ءبارىن كورگەن.
قاسىنا قابانبايدىڭ تۋىن تىكتى,
بوگەنبەي بۇلتتاي شوگىپ قالىڭ قولمەن.
قولداعان جەردە اۋليە, كوكتە قۇداي,
اسپانداپ اق بايراعى جەتتى ابىلاي.
قازىبەك, بۇقار جىراۋ قالاي جاتسىن,
جوڭعاردىڭ تۋىن جىعار شاقتا بۇلاي؟!
شورعا سوعىسى بولاردىڭ الدىندا ابىلاي حان كەڭەسىن وتكىزەدى. بۇل جايت تاريح دەرەكتەرىمەن دە دالەلدەنەدى.
پوەمادا بۇل تاريحي وقيعا كوركەمدىكپەن كومكەرىلە بەرىلگەن. سەبەبى, ادەبيەت تاريحي وقيعانىڭ جالاڭ جىلناماسى ەمەس, وعان ليريكالىق كەيىپكەر – اقىن ارقىلى بەرىلگەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باعاسى, زامان تىنىسىمەن استاسقان پوەتيكالىق شەشىم. بۇقار جىراۋدى باسقاشا سويلەتكەن اقىن قازىرگى ۇرپاققا تاعىلىم-تاربيە بەرۋدى كوزدەيدى:
ەي, بوگەنباي, بوگەنباي!
تاۋسىلماسىن ءتوزىمىڭ.
اڭداپ تۇرسام ءجونى بار,
دارابوزدىڭ ءسوزىنىڭ.
التاي مەنەن بارقىتبەل,
اتاجۇرتى ءوزىنىڭ –
قاراشىعى كوزىنىڭ!
بۇل اراعا كەلگەندە,
جاۋ قاراسىن كورگەندە,
دارابوزعا دەم بەرەر:
تاۋدا جورتقان تاعىسى,
قۇستىڭ قانات قاعىسى...
ەي, ابىلاي, ابىلاي!
ايتسام ءسوزدىڭ قىسقاسىن,
كوڭىلدەگى نۇسقاسىن –
اقتىق ايقاس تىزگىنىن,
ەر قابانباي ۇستاسىن!
پوەمادا تاڭ اتپاي قالماقتى تۇتقيىلدان شاپقان قازاق قولىنىڭ قيان-كەسكى ۇرىس سۋرەتى شەشەن تىلمەن شىنايى ورنەكتەلەدى. كوكجال باراق پەن كۇرشىم باتىردىڭ جەكپە-جەگى پوەمانىڭ جەلىسىن شيرىقتىرا تۇسەدى. الايدا, جاسانىپ, شەپ قۇرا بەكىنگەن جاۋدىڭ مىعىم كۇشىنە تاپ بولعان قازاق قولىنىڭ وقىستان كەرى شەگىنۋى جىر وقيعاسىن ءتىپتى ديناميكالى ەتىپ, وقىرماندى توسىن اسەرگە بولەيدى. بىراق كەرى بۇرىلعان قازاق قولىنا تومەندەگى وقيعا رۋح بەرىپ, نامىسىن قايرايدى:
سوعىستىڭ باياندايسىڭ جايىن قالاي,
جاسىرساڭ بولعان ءىستى مويىنداماي.
جاۋ جاعى ءبىر مەزەتتە باسىم ءتۇسىپ,
سەرپىلدى قايران ەرلەر كەيىن قاراي.
تورعاۋىت توپىرلاتا قۋدى كەلىپ,
كورمەگەن اتقان وعىن قۇر جىبەرىپ.
كەنەتتەن اتتىڭ باسىن قايتا بۇردى,
قاشقان قول جەلبىرەگەن تۋدى كورىپ.
وسىلايشا پوەمانىڭ باس كەيىپكەرى تۋ بەينەسى قىزۋ ۇرىستىڭ شارىقتاعان كەزىندە جاۋىنگەرلەرگە وتتى جىگەر بەرىپ, جاۋدى جاسقاسا, جىردىڭ سوڭعى ءتۇيىنى دە توسىن. بۇل پوەمانىڭ ەرەكشەلىگى سول, مۇندا وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى باس كەيىپكەر – تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ كۇردەلى تاعدىرىنا قايتا تىرەلىپ, تارتىس ۇلعايتىلىپ, كانىگى قولتاڭبالى ەپيك اقىننىڭ ماشىققان شەبەرلىگى وقىرماندى تاعى دا ءتانتى ەتەدى. جىر ارقاۋىنا باس نىسان بولعان – تۋ جىعىلماعان, ال باس كەيىپكەر – تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ شەيىت بولۋى جەڭىستىڭ شاتتىق قۋانىشى مەن تراگەديانى قاتار ءورىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرادى:
جالعىز تۇر تۋ ۇستاۋشى ءدوڭ باسىندا,
كورگەندەر اڭ-تاڭ قالدى العاشىندا.
بايراعى قولىنداعى جەلبىرەيدى,
ءوزىنىڭ كورىنبەيدى جان قاسىندا.
بولماستان ويلارىندا ەشبىر قاۋىپ,
باتىرلار ساتىرلاتىپ كەلدى شاۋىپ.
كۇيىندە تۋ ۇستاعان قاتىپ قاپتى,
ولسە دە قۇلاماعان اتتان اۋىپ.
قوس جەبە قاتار ءتيىپ وندىرشەكتەن,
اققان قان ومىراۋىن كەتكەن جاۋىپ.
جىر تراگەديامەن اياقتالعانىمەن, قاسيەتتى شەيىت ارقىلى جەڭىستىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, بۇگىنگى بەيبىت ءومىردىڭ, قاسيەتتى كوك بايراقتىڭ قۇنىن باعالاۋعا ۇرپاققا تاعىلىمدى دا ۇلاعاتتى ۇندەۋ تاستالادى. باس كەيىپكەر تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ قازاسى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, قاراعايداي قاسقايىپ, جاۋعا ەڭكەيمەي, ات ۇستىندە بايراقتى قۇلاتپاي, جەلبىرەتىپ ولگەن ءور مىنەزدى باتىردىڭ ارۋاعى نامىسىڭدى جانيدى. جىر سوڭىندا تۋ ۇستاپ قاتىپ قالعان قازىمبەت پەن قاسيەتتى تۋ تۇتاس تۇلعاعا, ەرلىك ءۇشىن تۇرعىزىلعان الىپ مۇسىنگە اينالعانداي اسەر ەتەدى:
كۇڭىرەنىپ اتتان ءتۇستى ەر قابەكەڭ,
سىرەسىپ قازىمبەت تۇر ەردە بەكەم.
تۇبىنەن تۋدىڭ سابىن قاتتى قىسىپ,
قارىسىپ ساۋساقتارى قالعان ەكەن.
قولىنان تۋىن الىپ ەل ازەرگە,
تاپسىردى قايران ەردى قارا جەرگە.
بايراقتى جاس جىگىتكە بەرىپ تۇرىپ,
دارابوز بىلاي دەدى قاراپ ەلگە:
– كۇن تۋار دەگەن راس ۇل تۋعانعا,
تۇسەسىڭ وت پەن سۋعا جۇرتىڭ باردا.
ەشقاشان ولمەك ەمەس ەر قازىمبەت,
ارتىندا جەلبىرەگەن تۋ تۇرعاندا!
الايدا, قازاق ورداسىنىڭ قازىمبەتتەي تالاي ەرلەر كۇزەتكەن الىپ تۋى عاسىرلار كەرۋەنىندە قولدان تايىپ, كوزدەن تاسا بوپ, قايران الاش وتارلىق كەبىن كيىپتى. تۋ تۋرالى تۇسىنىك تە كومەسكىلەنىپ, نامىس تا ەنجار تارتىپ, ەلجاندىلىق سەزىمگە دە سەلكەۋ ءتۇسىرىلىپتى. سەبەبى, باس ءرامىزىمىز – تۋدان دا ايىرىلعان, كەرى كەتكەن ءساتىمىز بولىپتى:
كەڭ دالا قاسىرەتتەن تۇردى اڭىراپ,
حالىقتىڭ كوكىرەگى قۇر قاڭىراپ.
بايراعى بوستاندىقتىڭ كوزدەن تايدى,
باسىمەن حان كەنەنىڭ بىرگە قۇلاپ.
جاۋلار قازىمبەتتى اتقانىمەن, تۋدى قۇلاتا الماعانى سەكىلدى حان كەنە شاھيت بولعانىمەن, ونىڭ رۋحى مەن ويى ازاتتىق بولىپ ورالىپتى, وسىنداي سانسىز ەرلەردىڭ ءداستۇر جالعاستىعى بۇگىنگى تۋعا ءسىڭىپ, قازاق ەلىنىڭ بايراعى كوك اسپاندا قالىقتاپ تۇر. ازات ەلدىڭ استانا تورىندەگى الىپ بايراعى اقىنعا شابىت سىيلاپ, وسى پوەمانىڭ تۋىنا كۇش بەرگەنى ءسوزسىز. اقىن بابالار اماناتىن بۇگىنگى ۇرپاققا تابىستاپ, كوك تۋدىڭ سابىنان ار-وجدانى تازا ازاماتتىڭ عانا ۇستاۋعا ءتيىستى ەكەنىن ۇقتىرىپ, وتانشىلدىق سەزىمدى دارىپتەيدى:
جاۋىزدىڭ ەشبىرى جوق جازا كورگەن,
قاشاندا قياناتتان قازاق ولگەن.
كوك تۋدىڭ قاسيەتتى كيەسى اتار,
سابىنان ۇستاماساق تازا قولمەن!
جىعىلماس ەشقاشاندا ەلى جارعا,
الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرى باردا!
كوتەرىپ الىپ بايراق قازاق وتىر,
تىلەگىن اڭساپ كۇتكەن بەرىپ اللا!
«الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە ءسونبەيمىز!» دەپ ارمانداعان سۇلتانماحمۇت اقىن وتكەن عاسىردا. ال قازىر الەمگە تانىلعان اسپان تۇستەس الىپ بايراعىمىز زەڭگىر كوكتە جەلبىرەپ تۇر, تۇگەل الاش تۋ تۇبىنەن تابىلامىز.
اقەدىل تويشان ۇلى,
اقىن, فولكلورتانۋشى عالىم
سوڭعى جاڭالىقتار
Project Silica: اقپاراتتى 10 مىڭ جىل ساقتايتىن شىنى
قوعام • بۇگىن, 23:52
قوعام • كەشە
اتىراۋ قالاسىن شاڭدى داۋىل باسىپ تۇر
ايماقتار • كەشە
الماتىدا LRT قاشان ىسكە قوسىلاتىنى بەلگىلى بولدى
قوعام • كەشە
