اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ اقمول اۋىلىنداعى «وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرىنىڭ بۇرىنعى ورنىندا تاريحتىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارىنىڭ الجير مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2007 جىلعى 31 مامىردا اشىلعان بولاتىن.
بۇگىندە قولدا بار دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, جالپى گۋلاگتىڭ لاگەرلەرىندە 18 مىڭنان استام ايەل ازاپتى كۇندەرىن وتكىزگەن ەكەن. سۇرقيا ساياساتتىڭ قۇرباندارىن ءوز زامانىنىڭ جەندەتتەرى سول كەزدەرى ۇنەمى لاگەردەن لاگەرگە اۋىستىرىپ, ازاپقا سالعانى دا تاريحي قۇجاتتاردان بەلگىلى.
ال ەندى تۇتقىندالعاندار كىمدەر ەدى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ولار نەگىزىنەن وداققا تانىمال ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ اناسى, ايەلى نەمەسە اپا-قارىنداستارى ەدى. ايتالىق, ولاردىڭ اراسىندا ءازيزا رىسقۇلوۆا مەن ونىڭ اناسى اريفا ەسەنعۇلوۆا, دامەش جۇرگەنوۆا, رابيعا اسفاندياروۆا, ءانشى ليديا رۋسلانوۆا, جازۋشى گالينا سەرەبرياكوۆا, اتىلىپ كەتكەن مارشال تۋحاچەۆسكي اۋلەتتىڭ ايەلدەرى, جازۋشى بوريس پيلنياكتىڭ زايىبى كيرا اندروننيكوشۆيلي, يۋري تريفونوۆتىڭ زايىبى ەۆگەنيا لۋرە, ت.ب. بولدى.
حالىقارالىق مۇراجايلار كۇنىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن كەشتە مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى اقمول اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, بىرنەشە تاقىرىپتا ساحنالىق قويىلىمدار قويدى. سونداي-اق, لاگەر تۇتقىندارىنىڭ ازاپتى ومىرىنەن الىنعان كورىنىستەر مۋزەيگە كەلگەن كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلدى.
الجير مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى مەيرامباي ورالوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل وتكەن سايىن بۇل جەرگە كەلۋشىلەردىڭ قاتارى شەتەلدىك ساياحاتشىلارمەن تولىعىپ كەلەدى ەكەن. «جالپى, ءبىزدىڭ كەشەنىمىز اشىلعالى كەلۋشىلەردىڭ قاتارى ازايعان ەمەس. دەسەك تە, شەت ەلدەن ارنايى ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ كوبەيگەنى راس. ماسەلەن, وتكەن جىلى 976 تۋريست كەلگەنى تىركەلگەن. ءتىپتى كۇنى كەشە عانا ارميان دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى ەسكەرتكىش قويساق دەگەن نيەتپەن كەلىپ كەتتى», – دەدى ول.
م.ورالوۆ كەلۋشىلەر قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە بۇل جەردەگى قۇندى قۇجاتتارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ سەپ بولىپ وتىرعانىن دا العا تارتتى. ويتكەنى, كوپ جاعدايدا وسى جەردە ازاپتى كۇندەرىن باستان كەشكەن جانداردىڭ ۇرپاقتارى دەرەك, دايەكتەردى ىزدەگەندە الجير-گە الدىمەن اتباسىن بۇراتىن كورىنەدى.
«ادام قولىمەن جاسالعان ازاپتى ءوڭىردىڭ ءبىرى وسى جەر بولعانىمەن, ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ بارلىعى دا بۇل جەردە ساقتالماعان. باسىم بولىگى جويىلعان, قۇپيا ساقتاۋ ماقساتىمەن باسقا جاقتارعا تاسىمالدانعان. سوندىقتان دا ءبىز كوپتەگەن ەلدەرگە ىسساپارعا شىعىپ تۇرامىز. ءوز كەزەڭىندەگى ءتيىستى قۇزىرلى ورگانداردىڭ ارحيۆتەرىن قوپارىپ, كوشىرمەلەرىن الۋعا تىرىسامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن تىڭ دەرەكتەردى كەزدەستىرىپ جاتامىز. جۋىردا عانا ءبىز بەلارۋس جەرىنە بارىپ, مقك-ءنىڭ قۇپيا قۇجاتتارىنان كەم تۇسپەيتىن 60-قا جۋىق ايەلدىڭ تۇتقىندالۋىنا قاتىستى مالىمەتتەر تاۋىپ قايتتىق», – دەدى ديرەكتور م.ورالوۆ.
ايتا كەتەيىك, الجير قاراعاندى لاگەرىنىڭ 26-بولىمشەسى رەتىندە قازىرگى استانا قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا, توڭكەرىس اۋىلىندا كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) 1937 جىلعى 5 تامىزداعى بۇيرىعى نەگىزىندە قۇرىلعان. كسرو واك-ءتىڭ 1934 جىلعى 8 ماۋسىمداعى قاۋلىسىنا سايكەس وتانىن ساتقانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە 5 جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارۋ جازاسى بەرىلگەن. اتالعان لاگەر 30 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقاندىقتان, ونىڭ قاراعاندى مەن اقمولا وڭىرىندە بىرنەشە بولىمشەسى بولعان.
الجير 1950-جىلدارى تاراتىلعاندىقتان, ونىڭ تۇتقىندارى باسقا لاگەرلەرگە اۋىستىرىلدى, ال مەرزىمىن وتەگەندەر بوساتىلدى. 1976 جىلى قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ شەشىمىمەن «26-بولىمشە» اتانعان بۇل جەرگە «مالينوۆكا» دەگەن اتاۋ بەرىلدى. ونىڭ ارتىنشا ەسكى باراكتار بۇزىلىپ, اۋىل ماڭىنا 90 پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. الجير تۋرالى تەك 80-جىلداردىڭ سوڭىندا عانا اشىق ايتىلىپ, جازىلا باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن اۋىل اتاۋى 2007 جىلى عانا اقمول دەپ وزگەرتىلدى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
