كسرو-داعى سول جىلدارداعى اشارشىلىقتى ايتقاندا بۇگىندە ۋكرايناداعى اشتىق قىرعىنى قوسا ايتىلادى. بىراق سول كەزدە 40 ملن حالقى بار ۋكراينادا اشتان قىرىلعاندار سانى 3 ملن-نان اسسا, 1929 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقستاندا تۇرعان 5 ملن 965 مىڭ ادامنىڭ 1934 جىلعى 1 قاڭتاردا امان قالعانى 3 ملن 212 مىڭ عانا. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي.
1991 جىلى 11 قاراشادا قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسى اشارشىلىق پەن ساياسي رەپرەسسيا سەبەپتەرىن انىقتاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇردى. ونى سول كەزدەگى حالىق دەپۋتاتى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اسا كورنەكتى عالىم جانە قوعام قايراتكەرى, اكادەميك ماناش قاباش ۇلى قوزىباەۆ باسقارعان ەدى. كوميسسيا قۇرامىندا تاريحشىلاردان وسى جولداردىڭ اۆتورى تالاس وماربەكوۆ, مامبەت قويگەلديەۆ, ماقاش ءتاتىموۆ جانە باسقالارى جۇمىس ىستەدى. ءبىر جىل بويى بۇرىن اسا قۇپيا ساقتالعان نكۆد ارحيۆىندەگى قۇجاتتاردان باستاپ, ىزدەنىس جۇمىستارى ماسكەۋ, بىشكەك, تاشكەنت قالالارىنىڭ ارحيۆتەرىندە جالعاستىرىلدى. كوميسسيا قورىتىندىسى جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا تىڭدالىپ, بەكىتىلگەن سوڭ, 1992 جىلى 21 جانە 22 جەلتوقساندا «ەگەمەندى قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» جانە باسقا دا مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالاندى. سول قورىتىندىدا جاريالانعان دەرەكتەر بويىنشا, 1931-1933 جج. قازاقستاندا 2 ملن 200 مىڭداي ادام اشارشىلىق قۇربانى بولعان. ونىڭ 1 ملن 750 مىڭى قازاق. بۇل اشارشىلىق تراگەدياسىن زەرتتەگەن, 1939-1940 جج. وسى ماسەلەنى ارنايى تەكسەرگەن رەسپۋبليكا ىىحك (نكۆد) قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى وسى دەرەكتەردىڭ تولىق ەمەس ەكەنىن ەسكەرتەدى. سەبەبى, 1929-1932 جج. قازاقستاندا حالىقتىڭ جاپپاي قارسىلىعى, كوتەرىلىستەرى بولعانىن, سوندىقتان كوپتەگەن اۋداندار مەن ەلدى مەكەندەردە قۇجاتتار جويىلىپ كەتكەنىن ەسكەرتەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جىلدار قازاقستاننىڭ اشارشىلىققا ۇشىراعان اۋداندارىندا جاپپاي بوسقىنشىلىقتىڭ ورىن العانىنا نازار اۋدارادى.
شىندىعىندا, 1929-1933 جىلدار قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بوسقىنشىلىق كەزەڭى ەدى. 250 مىڭ قازاق قىرعىزستانعا بارىپ پانالادى, رەسمي تىركەلگەنى 125 مىڭ, قالعانى جول بويى, نە سول جاقتا وپات بولعاندار. سول سياقتى 200 مىڭ قازاق وزبەكستاندى, ارال, اقتوبە وڭىرىنەن مىڭداعان قازاق قاراقالپاقستاندى بارىپ پانالادى, ءارى كەتكەندەرى تاجىكستانعا, يران مەن اۋعانستانعا استى. قىتاي جەرىنە شەكارا بويىنداعى اۋدانداردان مىڭداعان وتباسى مال-مۇلكىمەن قونىس اۋداردى.
مەن ءوزىم سوڭعى 6-7 جىل بويى ۇدايى ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە وسى ماسەلەمەن اينالىسقاندا انىقتاعانىم: بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان قازاقتار سول كەزدەگى كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. ستاليندىك بەسجىلدىقتار كەزىندە سالىنعان الىپ قۇرىلىستارعا, قالالارعا جۇمىس كۇشى قاجەت بولدى. مىنە, سول مەكەمەلەرگە جالدانۋعا ءماجبۇر بولعان قازاقتار كامچاتكانىڭ بالىق ترەسىنەن باستاپ, ارحانگەلسك (سولتۇستىك ولكە) ورمان ترەستەرىنە, تىپتەن ۋكراينانىڭ زاپوروجە وبلىسىنداعى, دنەپروپەتروۆسك جانە باسقا وبلىستارىنداعى كاسىپورىندار قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەگەن. بۇل تۋرالى حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇرامى كورسەتىلگەن ماسكەۋدەگى 1933 جىلى قۇجاتتاردا قازاقتاردىڭ ارنايى ايتىلۋىنان بايقاۋعا بولادى.
سول جىلدارى جۇزدەگەن مىڭ قازاق وتباسىمەن باتىس ءسىبىر ولكەسىنە, تۇمەن وبلىسىنا, سۆەردلوۆ وبلىسىنا, موردوۆياعا, يامال-نەنەتس ۇلتتىق وكرۋگىنە بوسقىن بولىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. قازاقستانعا ىرگەلەس استراحان, ساراتوۆ, سامارا وبلىس-
تارىنا, ستالينگراد ولكەسىنە مىڭداعان قازاق بوسقىن بولىپ باردى. تەك 1933 جىلى ءبىرىنشى توقساندا ستالينگراد ولكەسىندە 12 مىڭ قازاقتىڭ ولىمگە دۋشار بولعانى رەسمي ستاتيستيكادا تىركەلگەن. ال ولاردىڭ تىركەلمەگەندەرى قانشا؟! چەليابى, ءنوۆوسىبىر, توم جانە باسقا قالالاردىڭ ۆوكزالدارى مەن كوشەلەرىندە اشتان ولگەن قازاقتاردىڭ كوپ ەكەندىگى تۋرالى سول جەرلەردىڭ باسشىلارى قازاقستانعا دا, ورتالىق ۇكىمەت – ماسكەۋ دە دەر كەزىندە حابارلاپ وتىرعان. تىپتەن, ءسىبىر ولكەلىك پارتيا (بك(ب)پ) كوميتەتىنىڭ حاتشىسى روبەرت ەيحە ي.ءستاليننىڭ اتىنا جازعان حاتىندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلىعى نە ىستەپ وتىر, نە سەبەپتەن حالقىن قاڭعىتىپ جىبەرگەن دەپ تە شاعىمدانعان.
فيليپ گولوششەكيندى قىزمەتتەن بوساتۋ ۇزاققا سوزىلدى. تەك 1932 جىلى 26 مامىردا قازاق اكسر ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆ ءوزى تىكەلەي ي.ستالينگە حات جازىپ, ءبىرىنشى باسشىنى وزگەرتۋ تۋرالى ونىڭ ۇسىنىسى تەك ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ عانا ورىندالادى. ونىڭ حاتىنان كەيىن قازاقستاننىڭ ءۇش وبلىسىنا بواك كوميسسياسى جىبەرىلىپ, مال باسىنىڭ كۇرت كەمىگەن سەبەپتەرىنە نازار اۋدارىلدى. بىراق ول كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جازعان ەسەپ قورىتىندىلارىندا ادام ءولىمى اشىق ايتىلمادى. 1932 جىلى 17 قىركۇيەكتە كسرو ۇكىمەتى مەن بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى «قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» دەگەن قاۋلى قابىلدايدى. بولشەۆيكتەر پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ ي.ستالين قاتىناسقان ماجىلىسىندە قابىلدانعان بۇل قاۋلىنىڭ كولەمى نەبارى ءبىرجارىم عانا بەت. وندا مال باسىنىڭ كەمۋى, كولحوزداردى قۇرۋدا اسىعىستىق جاسالعان دەگەن سوزدەر عانا بار دا, ادام ءولىمى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ەسكەرتپەسىندە «قاۋلىنى قابىلداۋعا نەگىز بولعان بارلىق ماتەريالدار ارنايى جابىق ساقتاۋعا بەرىلسىن» دەگەن سوزدەر بار.
بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (بواك) ماسكەۋ ارحيۆىندەگى قورىندا ساقتاۋلى كسرو-نىڭ كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارىنداعى وتىرىقشىلاندىرۋ كوميسسياسىنىڭ قۇجاتتارىندا سول كەزدەگى وسىنداي كاتەگورياعا جاتاتىن قىرعىزستاندا, بۋريات-موڭعوليا, تۋۆا, ياكۋتيا, قالماق رەسپۋبليكاسىندا, تىپتەن سولتۇستىكتىڭ بۇعى وسىرۋمەن اينالىساتىن حالىقتارىنىڭ بىردە- بىرىندە قازاقستانداعى سياقتى ەشقانداي ادام ءولىمى تىركەلمەگەن. حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, قاڭعىتىپ جىبەرگەن تەك قازاق رەسپۋبليكاسى عانا ەكەن. سول قۇجاتتاردا قازاقستاندا اشارشىلىقتان قىرىلعان حالىقتىڭ 2 ملن-نان اساتىنى ناقتى تسيفرلارمەن ايتىلعان. بۇل 1991-1992 جج. جۇمىس جاساعان كوميسسيا تۇجىرىمىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن دالەلدەيدى.
1932 جىلعى 17 قىركۇيەكتە بەلگىلەنگەن شارالار, قازاقستانعا كومەك بەرىلۋ جۇمىستارى دەر كەزىندە ورىندالعان جوق. حالىق بۇرىنعىشا قىرىلىپ جاتتى. ناۋبەت ابدەن شەگىنە جەتكەندە عانا بك(ب)پ ساياسي بيۋروسى ف.گولوششەكيندى قىزمەتىنەن بوساتۋ ماسەلەسىن جول جونەكەي بيۋرو مۇشەلەرى مەن وك حاتشىلارىنىڭ كەلىسىمىن اۋىزشا العان سوڭ عانا,1933 جىلى 31 ناۋرىزدا قىزمەتتەن الدى. ل.ميرزوياندى قازاقستانعا جىبەرۋ دە وسىنداي كەلىسىممەن ىسكە استى. تەك 1933 جىلعى ناۋرىزدان كەيىن عانا قازاقستانعا ارنايى استىق ءبولىنىپ, كومەك كورسەتىلە باستادى.
ورتالىق وكىمەتتىڭ نۇسقاۋىمەن كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بوسقىن بولىپ كەتكەن قازاقتاردى ەلىنە قايتارۋعا نۇسقاۋ بەرىلدى. وندا ولارعا قايتار جولعا سول كاسىپورىندار ازىق-ت ۇلىك ءبولۋى دە ايتىلدى. بىراق كوپ جاعدايدا بۇل نۇسقاۋ ورىندالمادى. جۇمىستان قازاقتاردى بوساتىپ قويا بەرگەن سوڭ ەلگە جەتە الماعان بايعۇستار قيىر شىعىستان باستاپ ماسكەۋگە دەيىنگى قالالاردىڭ تەمىر جول ۆوكزالدارى مەن ستانتسيالارىندا ءولىپ جاتتى.
كەزىندە كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى دەگەن جەلەۋمەن قازاقتى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتى دەگەن قۇرىلىمنىڭ قىزمەتى مازاققا اينالدى. وتىرىقشىلاندىرۋدى قىستاۋلار مەن اكىمشىلىك اۋىلداردا وتىرعان قازاقتاردى ەۋروپالىق ۇلگىدەگى پوسەلكەلەرگە جينايمىز دەپ ويلاعان وتىرىقشىلاندىرۋشىلار ماسەلەنى باسقاشا ءتۇسىندى. 1929 جىلى 1 قاڭتاردا قازاقستانداعى ورتا ەسەپپەن شىعارىلعان مال باسى 47,5 ملن بولسا, 1934 جىلى 1 قاڭتاردا سونىڭ 4,5 ملن-ى عانا قالدى. 1934 جىلدان باستاپ بوسقىنشىلىققا ۇشىراعانداردى ەلىنە قايتارۋدىڭ ءوزى ۇلكەن تراگەديالىق ناۋقانعا اينالدى. بوسقىندارعا «اۋا كوشكەندەر» (وتكوچەۆنيكي) دەگەن رەسمي اتاۋ بەرىلىپ, ەندى وتىرىقشىلاندىرۋ كوميتەتى سول بوسقىنداردى ەلىنە قايتا ورنالاستىرۋمەن اينالىستى.
قازاقستانداعى 1930 جىلى 5 ملن 452 مىڭ حالىق سول جىلى 317 400 ادامعا كەمىدى, 1931 جىلى – 758 900 ادامعا, 1932 جىلى – 769 200 ادامعا, 1933 جىلى 690 020 ادامعا كەمىدى. بۇل رەسمي دەرەكتى جاساعان سول كەزدەگى ءوز قىزمەت قۇزىرى بويىنشا ناقتى جاعدايدى جاسىرماي باياندايتىن وگپۋ – نكۆد ورگاندارى. ال 1934 جىلدان باستاپ قازاقستانعا كومەك كورسەتىلگەنىمەن, حالىقتىڭ اشتان ءولۋ فاكتىلەرى 1936 جىلعا دەيىن جالعاسقانىن, ونىڭ ەلىنە قايتقان بوسقىندار اراسىندا كوپ بولعانى قۇجاتتاردا ناقتى ايتىلادى.
قازاقستانداعى اشارشىلىق تراگەدياسى حح عاسىردىڭ 1921-1922 جىلدارى دا بولعان. بىراق ونىڭ ءبىر ايىرماشىلىعى – كسرو 1921 جىلى مامىردىڭ سوڭىندا ەلدىڭ كوپ جەرىندە ەگىن شىقپاي قالعانىن زەرتتەپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە اشىق دابىل قاقتى, شەت ەلدەن كومەك سۇرادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ول ناۋبەتتەن قيىندىقسىز شىعۋعا مۇمكىنشىلىك الدى.
1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق – سول كەزدەگى جۇيەنىڭ قولدان جاساعان قىرعىنى. تىپتەن قازاقستاندا حالىقتىڭ قىرىلىپ جاتقانى جاسىرىن بولدى. قازاق رەسپۋبليكاسى ول كەزدە نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن. سوعان قاراماستان, كسرو ساۋدا جانە دايىنداۋ حالىق كوميسسارى اناستاس ميكويان قازاقستاندى جىل سايىن 42-50 ملن پۇت استىق تاپسىرۋعا مىندەتتەپ, جوسپاردى ورىنداپ وتىردى. تىپتەن 1932 جىلى اشتىق شەگىنە جەتكەندە قازاقستاندى 42 ملن پۇت استىق وتكىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. قازاقستاننىڭ مال وتكىزەتىن ايماق ەكەنى ا.ميكويانعا سارقىلماس قور سياقتى بولدى. 1930 جىلى قاڭتاردا ول الماتىعا كەلىپ, مەملەكەتكە ەت تاپسىرۋدىڭ جوسپارىن 8-10 ەسە ارتىعىمەن ورىنداتتى. 1931 جىلى بۇل تاعى قايتالاندى. سالدارىنان 1929 جىلى كۇزدەن باستاپ 1932 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاندا 400-گە جۋىق ءىرىلى-ۋاقتى كوتەرىلىستەر مەن ب ۇلىكتەر ورىن الدى. قانشاما ادامنىڭ ءومىرى وسى كوتەرىلىستەردى باسۋ كەزىندە قيىلدى, مىڭداعان ادام جاۋاپقا تارتىلىپ, سوتتالىپ كەتتى.
كەڭەستىك جۇيەنىڭ قازاق حالقىنا قولدان جاساعان قىرعىنىنىڭ سالدارى وسىنداي.
قايدار الداجۇمانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرى
