سونداي ساباقتاردىڭ بىرىندە VIII عاسىردا تاسقا تۇسكەن ورحون-ەنيسەي جازۋلارى تۋرالى ايتىلىپ, ونىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىندە ەكەنىن شۆەد عالىمى تومپسون 1893 جىلى دالەلدەگەنىن, ال قازىر سول تاستاردى موڭعول اسكەرلەرى وزدەرىنىڭ دايىندىقتارىندا نىسانا قىلىپ اتىپ جۇرگەنىن سول ەلگە بارعان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كورگەنى, موڭعول وكىمەتىنە قورعاۋ كەرەكتىگىن ايتقاندا, ولاردىڭ تاراپىنان تۇسىنىستىك تاپپاعانى تۋرالى اڭگىمە بولدى. جالپى, تۇركىلەر, سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ سانالاتىن ءبىز – قازاقتار ءۇشىن باعا جەتپەس مادەني مۇرالاردىڭ بۇلاي اياقاستى بولعانىن ەستىپ وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارى نارازىلىق ءبىلدىرىپ, شۋلاپ قويا بەردى. سونىڭ ىشىندە قازىرگى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ اعامىزدىڭ مۇنى يۋنەسكو-عا جەتكىزۋ كەرەك دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. (ارتىنان ءبارى دە شەشىلىپ, بۇل تاستارداعى جازۋدىڭ كوشىرمەلەرى ەلىمىزگە جەتكىزىلدى عوي)...
كەيىننەن ءبىراز ۋاقىت يۋنەسكو دەگەن نە, قانداي ۇيىم ەكەن دەپ ويلانىپ جۇرگەنىمىز دە راس. بارلىق مادەني مۇرالاردى قورعاي الاتىن بولسا, بۇل ءبىر كەرەمەت جەر بولدى عوي. بىراق حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە ول ءبىزدىڭ سوزگە قۇلاق اسا قويمايتىن شىعار, ويتكەنى, ولار تەك كسرو-نى عانا بىلەدى, وعان ارىز-شاعىم ايتۋ تەك ماسكەۋدىڭ قۇزىرىندا عوي دەپ ويلاعانبىز.
ەندى سول اتىنان ات ۇركەتىن ۇيىمعا دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستان دەربەس مۇشە بولىپ, وعان بۇگىن تۋرا 25 جىل تولىپ وتىر. ەلىمىز 1992 جىلعى 22 مامىردا وسى ۇيىمعا مۇشە بولىپ ەنىپ, قازىر ونىڭ بەلدى قاتىسۋشىسىنىڭ بىرىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان بۇل ۇيىمعا ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان بۇرىنعى كسرو-نىڭ (بالتىق بويى ەلدەرىن ەسەپتەمەگەندە) باسقا رەسپۋبليكالارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ەندى.
يۋنەسكو دەگەننىڭ ءوزى اعىلشىننىڭ United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization − دەگەن سوزدەرىنىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالعان. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ارناۋلى مەكەمەسى دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ارقىلى الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ. سونىمەن قاتار, ۇيىم ناسىلىنە, جىنىسىنا, تىلىنە, دىنىنە قاراماي, بارلىق حالىقتارعا بۇۇ جارعىسىندا جاريالانعان ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعايدى.
يۋنەسكو عىلىمي جوبالاردى, زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەردى قارجىلاندىرمايدى, تەك پروبلەمانى شەشەتىن ادىستەر مەن جولداردى تابۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان, بۇل ۇيىمدى قارجىلىق تۇرعىدان باي ۇيىم دەپ ايتۋعا استە بولماس. ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى ءاربىر ەكى جىلعا باس كونفەرەنتسيادا بەكىتىلەدى. يۋنەسكو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مۇشەلىك جارناسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى انىقتالادى. كەيبىر باي ەلدەر مەن حالىقارالىق قورلار ۇيىمعا ءوز ەركىمەن قايىرىمدىلىق جاردەمدەر دە جاساپ تۇرادى. ولاردىڭ كولەمى كەي جىلدارى تۇراقتى جارنالىق تۇسىمدەردەن دە اسىپ كەتىپ جاتادى. وسىنداي قاراجاتتاردىڭ كوبى اقش, جاپونيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە ت.ب. ەلدەردەن تۇسەدى.
يۋنەسكو قارجىلىق كومەكتەرگە تاۋەلدى ەمەس, ءوزىنىڭ پوزيتسياسىن نىق ۇستاناتىن ادىلەتتى ۇيىم ەكەندىگىن 2011 جىلى ءبىر كورسەتتى. سول جىلى ونىڭ پالەستينا اۆتونومياسىن مۇشەلىككە قابىلدايتىندىعىنا نارازى بولىپ, اقش ءوزى تولەۋگە ءتيىستى 130 ملن دوللاردى بەرۋدەن باس تارتتى. ونىڭ بۇل قادامىن قولداپ, كانادا, يزرايل, اۆستراليا جانە پولشا سەكىلدى ەلدەر دە مۇشەلىك جارنا تولەۋدى دوعاردى. سونىڭ سالدارىنان 2012 قارجى جىلىن ۇيىم 150 ملن دوللارلىق بيۋدجەت تاپشىلىعىمەن اياقتاعان ەدى. بىراق, سوندا دا ول ءوزىنىڭ پوزيتسياسىنان باس تارتقان ەمەس.
ۇيىمنىڭ قازىرگى باس ديرەكتورى بولگاريا وكىلى يرينا بوكوۆا, اتقارۋشى كەڭەستىڭ توراعاسى مىسىر وكىلى مۇحاممەد سامەح ءامىر. يۋنەسكو-نىڭ رەسمي ءتىلى التاۋ, ولار: اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان, اراب, قىتاي جانە ورىس.
ۇيىم اياسىنداعى ۇتىمدى ىستەر
ەلىمىزدە 1992 جىلعى قازان ايىندا الماتىدا ازياداعى باق تاۋەلسىزدىگى مەن الۋان تۇرلىلىگىن قولداۋ جونىندەگى حالىقارالىق سەمينار وتكىزىلىپ, وعان 20 ەل مەن 6 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. بۇل قازاقستاندى الەمگە تانىتقان العاشقى ءىرى حالىقارالىق شارالاردىڭ ءبىرى بولدى. ال 1993 جىلى ەلىمىزدە يۋنەسكو جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ول وزگە شارۋالارمەن قاتار, ۇيىمنىڭ مەرەيتويلىق داتالارىنىڭ كۇنتىزبەسىنە ابايدىڭ 150 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل ۇسىنىس سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا بولعان باس كونفەرەنتسيانىڭ 27-ءشى سەسسياسىندا قارالىپ, ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى. بۇل قازاقستاننىڭ ۇيىم شەڭبەرىندەگى العاشقى جەڭىسى ەدى. ونىڭ ۇلى ابايدىڭ ەسىمىمەن باستالۋىنىڭ دا ۇلكەن سيمۆوليكالىق ءمانى بار. 1995 جىلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ ءوتۋ شارالارى ۇيىمنىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە ماۋسىم ايىندا باستالىپ, باس ديرەكتور فەدەريكو مايوردىڭ قاتىسۋىمەن تامىز ايىندا قازاقستاندا جالعاستى.
سول جىلدىڭ كۇزىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە قورعالاتىن عالامدىق مادەني مۇرالار تىزبەسىنە ەنگىزۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. ال 15 قاراشادا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 28-ءشى سەسسياسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى جانە وسى جەردە باس ديرەكتور ف.مايورعا قازاقستانعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ 1995 جىلعى «بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم» سىيلىعىن تاپسىردى.
1997 جىلعى 2-6 ماۋسىم كۇندەرى يۋنەسكو مەن فرانتسيادا 100 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ كۇندەرى ءوتتى. وعان قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ا.مۇساقوجاەۆا, د.قاسەيىنوۆ, و.رىمجانوۆ جانە ت.ب. مايتالماندارى قاتىستى. ءوزىنىڭ سوزىندە دەلەگاتسيا باسشىسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ي.تاسماعامبەتوۆ م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتالىپ وتىرعاندىعى قازاق جازۋشىسىنىڭ شىعارمالارى الەمدىك ادەبيەت جادىگەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلعاندىعىنىڭ ايعاعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سول جىلى بولعان ۇيىمنىڭ 29-شى سەسسياسىندا قۇرىلىمنىڭ اتقارۋشى كەڭەسى قازاقستانداعى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىن 1998 جىلى, م.ءدۋلاتيدىڭ 500 جىلدىعى مەن ق.ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىعىن 1999 جىلى اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, ولار ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى. قازاقستان مەن يۋنەسكو-نىڭ اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىق جىلدار بويى دامىپ كەلەدى. ۇيىم ارال مەن كاسپي تەڭىزى پروبلەمالارىنىڭ شەشىلۋىنە دە اتسالىسىپ, كوللوكۆيۋمدار وتكىزدى. 1999 جىلى پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە «وسى زامانعى قوعامداعى ينتەللەكتۋالدىڭ ءرولى, ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن جاڭا ءداۋىر» اتتى كوللوكۆيۋمعا ارنايى شاقىرىلعان قازاق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بايانداما جاسادى. وسى شارانىڭ شەڭبەرىندە اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى جاسالدى. ۇيىم سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنا ارنالعان شارالارعا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىنە جانە ت.ب. قازاقستاندا بولىپ تۇراتىن حالىقارالىق شارالارعا بەلسەنە اتسالىسىپ, وكىلدەرىن جىبەرىپ تۇرادى.
2001 جىلدان باستاپ اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى بولىپ تاعايىندالدى. وسى جىلداردا قازاقستان مەن يۋنەسكو-نىڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭا ساپاداعى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن ۇيىم «مادەنيەتتەردىڭ 2013 − 2022 جىلدارعا ارنالعان حالىقارالىق ونجىلدىعى» اتتى جوسپاردى قابىلدادى.
قازاقستاندا يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا, تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنداعى پەتروگليفتەر, «جىبەك جولى», سارىارقا جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالاسى مەن كولدەرى ەنگىزىلدى. ناقتى اتاساق, «جىبەك جولىنىڭ» قازاقستاندىق بولىگى بويىنشا الماتى, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىنداعى قويلىق, قارامەرگەن, تالعار, اقتوبە, اقىرتاس, قۇلان, قوستوبە, ورنەك سەكىلدى ورتاعاسىرلىق سەگىز نىسان ەنگىزىلدى. سارىارقا دالاسى مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ كولدەرى جالپى اتاۋىنىڭ ىشىندە قورعالجىن جانە ناۋىرزىم قورىقتارى دا تىزىمگە ەندى. ال ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تىزىمىنە دومبىرامەن تارتىلعان كۇيلەر, قازاق پەن قىرعىزدىڭ كيىز ۇيلەرىن تىگۋ شەبەرلىكتەرى قوسىلدى.
الەمدىك اۋقىمداعى تاريحي قۇندىلىقتارعا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «حالىقتاردىڭ العاشقى ۇلى كوشكىنى» كونفەرەنتسيالار ءتىزىمى ەنگىزىلىپ, ول ادامداردىڭ عالامشارداعى قازىرگى قونىستانۋ ەرەك-
شەلىكتەرىنە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بولدى.
قازاقستاندا يۋنەسكو-نىڭ قورعالۋىنا الىنعان ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا «قازاق كۇرەسى» سپورتى, «ناۋرىز» مەرەكەسى, «سۇڭقارمەن اڭ اۋلاۋ» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەرى جانە ت.ب. ەنگىزىلگەن. يۋنەسكو-نىڭ قازىرگى باس ديرەكتورى يرينا بوكوۆا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسپاقشى. وندا يۋنەسكو-نىڭ «يسلام مادەنيەتىنىڭ ءار ءتۇرلى اسپەكتىلەرى» دەگەن تاقىرىپتاعى باسىلىمدار كوللەكتسياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى جاسالادى دەپ جوسپارلانعان.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
