ءبىرىنشى سۋرەت
قاجىنىڭ باسىندا قارا ءتۇستى تاقيا, كوكىرەگىن جاپقان اقشۋلان ساقالى كەلبەتىنە كورىك بەرىپ تۇر. قاۋسىرمالى قارا شاپاننىڭ سول جاق وڭىرىندەگى تۇيمەسى انىق كورىنەدى. ازىرگە بۇل فوتونىڭ ەكى داناسى ساقتالعان. ءبىرىنشى داناسى – الماتىدا ورنالاسقان جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيىنىڭ قورىندا ساقتالسا, ەكىنشىسى – شاۋكەن ابدىعالي ۇلى دەگەن ادامنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگە جەتكەن.
فوتونىڭ الدىڭعى جانە ارتقى بەتى.
مۇراجاي-ۇيدە ساقتالعان فوتونىڭ سىرتىندا ەكى ءتۇرلى جازۋ بار. ءبىرىنشىسى – «ليۋبەزنومۋ براتۋ تۋگرۋلۋ يبراگيموۆيچۋ نا دوبرۋيۋ پاميات وت شاھكاريما حۋدايبەردينا. 15 فەۆراليا 1912 گ.» دەپ كيريلل ارپىمەن جازىلسا, ەكىنشىسى – «سۇيىكتى باۋىرىم تۇراعۇل يبراھيم مارقۇم ۇلىنا ۇمىتپاس بەلگى ءۇشىن شاھكاريم قۇدايبەردى ۇلىنان. 15 فەۆرال, 1912 جىلى» دەپ اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان (قايىربەكوۆ ءا. تۇلعالار تاعىلىمى. – الماتى: ايعانىم, 2014. -57 بەت).
ال ەكىنشى فوتونىڭ سىرتىندا: «1958 جىلى يۋلدە تۋىپ, 1931 جىلى وكتيابر ايىندا قازا بولدى» دەگەن جازۋ توتەشە اراب گرافيكاسىمەن جازىلسا, ەكىنشى كونە قادىمشا جازۋدا «...حالەل ۇلى مۇحامەدين مىرزاعا, جاس بىلگىشتەن ارقاشان ۇمىتىلماسقا شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنان. 1912 جىل 11 عيانۋار» (شاعاتاي ءتىل-جازۋىنىڭ مامانى يمانعازى نۇراحمەت ۇلى وقىدى) دەپ تۇر.
ەكى سۋرەتتىڭ دە سىرتىنداعى جازۋلار قاجىنىڭ ءوز قولتاڭباسى. ءبىرىنشى سۋرەتتەگى قولتاڭبا جايلى ءا.قايىربەكوۆ: «فوتوسۋرەتتى شاكارىم ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلعا سىيلاعانىنا كۇمان جوق. سۋرەت س.مۇقانوۆتىڭ قولىنا قالاي تيگەنى بەلگىسىز. بالكىم, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى الماتىدا قىزمەت ىستەگەن باعداۋلەت قۇدايبەردى ۇلىنان العان شىعار…» دەيدى.
ەكىنشى سۋرەتتەگى توتەشە جازۋ احات شاكارىم ۇلىنىكى دەگەن بولجام ايتادى زەرتتەۋشى اسان وماروۆ. ويتكەنى, شاۋكەن ساقتاعان فوتو احاتتىڭ قولىنا تيگەن سوڭ ول اكەسىنىڭ قازا تاپقان جانە تۋعان جىلىن ءوز قولىمەن جازىپ قويعان سياقتى. ەكىنشى قولتاڭبا قاجىنىڭ وزىنىكى. ول فوتوسىن حالەل ۇلى مۇحامەدين دەگەن ادامعا سىيلاعان.
زەرتتەۋشىلەر (ا.وماروۆ, ءا.قايىربەكوۆ ت.ب.) بۇل سۋرەتتى قاجى 54 جاسىندا الدىرعان دەيدى. ءارى وعان دالەل رەتىندە جوعارىداعى فوتولارداعى «1912 جىل» دەگەن دەرەكتى كولدەنەڭ تارتادى. بۇل قاتە. سوزىمىزگە دالەل: احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە اكەسى بۇل فوتونى قاجىعا اتتاناردا قۇجات ءۇشىن الدىرعان دەيدى. شاكارىم قاجىلىققا 1905 جىلدىڭ اياعىندا اتتانىپ, قايتاردا ىستامبۇلعا ايالداپ 1906 جىلدىڭ باسىندا كەلگەن. دەمەك فوتونى قاجى 47-48 جاس شاماسىندا الدىرعان.
سۋرەتتىڭ سىرتقى بەتىندە «فوتوگرافيا ك. ن. موگيلەۆتسەۆا» دەگەن تاڭبا-ەمبلەما تۇر. تومەنگى قاپتالىندا ءىرى ارىپتەرمەن «سەميپالاتينسك» دەگەن ءسوز تاڭبالانىپ, ونىڭ استىندا كىشى ارىپتەرمەن «ۋگول وبلاستنوي ي كازناچەيسكوي ۋليتس. پروتيۆ ۆولجسكو-كامسكوگو بانكا» دەپ جازىلعان. ياعني, سۋرەت سەمەيدە ك.موگيلەۆتسەۆ دەگەن ادامنىڭ شەبەرحاناسىندا تۇسىرىلگەن.
بۇل فوتولار بۇگىنگە قالاي جەتتى؟ ءبىرىنشىسى سۋرەت جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان. شاكارىم قاجى 1931 جىلى 3 اقپاندا جازۋشى مۇقانوۆقا «ەلسىزدەگى سايات قورادا جازىلدى» دەگەن تاقىرىپ قويىپ حات جازعانىن بىلەمىز. وسى حاتپەن بىرگە سۋرەتىندە قوسىپ جىبەرۋى مۇمكىن عوي.
ەكىنشى فوتونى ساقتاپ قالعان ادام شاۋكەن دەگەندى جوعارىدا ايتتىق. شاۋكەننىڭ شىن اتى ورازعالي. ءوزى مىلقاۋ ادام ەكەن. 1930-شى جىلدارى اۋداندىق وپگۋ مەكەمەسىندە وت جاعۋشى بوپتى. شاكارىم اتىلعان سوڭ ونىڭ قولعا تۇسكەن مۇرالارىن ورتەپ جىبەرۋدى وپگۋ قىزمەتكەرلەرى ساۋاتسىز ءارى مىلقاۋ شاۋكەنگە تاپسىرادى. شاۋكەن قاعازداردى ورتەپ وتىرىپ سۋرەتتەگى قاجىنى تانىپ قالادى دا, قولما-قول فوتونى ەكى بۇكتەپ قالتاسىنا تىعىپ الادى.
سودان 1945 جىلى ابايدىڭ 100 جىلدىق تويى وتەدى. وعان مۇحتار اۋەزوۆ كەلەدى. تويدان كەيىن مۇقاڭ ەل ارالاپ قىدىرىستايدى, اڭ-قۇس اتىپ كوڭىل سەرگىتەدى. اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىل كەنتىندە تۇراتىن ارداگەر اقساقال ماناتاي بالتاقاي ۇلىنىڭ اۋىزىنان جازىپ العان زەرتتەۋشى ا.وماروۆ ايتۋى بويىنشا, مۇحاڭ ءبىر توپ دۋاداقتى اتا الماي ۇشىرىپ الادى. ونى سىرتتاي باعىپ تۇرعان شاۋكەن اڭشىلاردىڭ ارەكەتىنە كەيىستىك ءبىلدىرىپ: «ەرتەڭ كەلىڭدەر! اتتارىڭدى الىسقا بايلاڭدار! مىنا جەرگە جاسىرىنىڭدار! قوزعالماي جاتىڭدار! دۋاداق الدارىڭا كەلىپ ءوزى قونادى. سوسىن اتىڭدار!» دەگەندى ىمداپ تۇسىندىرەدى. ەرتەڭىندە وقيعا ءدال شاۋكەن ايتقانداي بولادى. مۇحاڭ «شاۋكەن مىلقاۋ بولسا دا قۇستىڭ ءتىلىن بىلەتىن كەرەمەت ادام ەكەن» دەپ ءسۇيسىنىپتى. اتتانارىندا جەرلەستەرىنە «شاۋكەندى الماتىعا الا كەلىڭدەر, مەنىڭ ۇيىمدە قوناق بولسىن» دەپ تاپسىرادى.
ارى قاراي ءمىنام ارحامقىزىنىڭ ەستەلىگىندە – مۇحاڭنىڭ ۇيىنە شاۋكەندى قاستارىنا الىپ ءارحام, يسرايىل اقىلباي ۇلى, بالتاشتار بارادى. قوناقاسىعا ەل ولدىگە ساناپ جۇرگەن احات شاكارىم ۇلى دا شاقىرىلىپتى. احاتتى كەزدەستىرگەن شاۋكەن قاتتى قۋانىپ, ارەدىك ۇزىلىستە ونى بىلاي شىعارىپ, ءتوس قالتاسىنداعى شاكارىم قاجىنىڭ فوتوسىن كورسەتىپ «مىنا كىسىنى تانيسىڭ با؟» دەپ يشارامەن سۇرايدى. سۋرەتتەگى اكەسىن كورگەن احات سول جەردە وكىرىپ جىلاعان ەكەن.
ەكىنشى سۋرەت
قولىنا بۇركىت قوندىرعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بەينەسى. باسىندا شوشاق توبەلى ەلتىرى تىماق. اپپاق ساقالى كەۋدەسىن جاپقان. جاسى جەتپىستىڭ ءبىرى شاماسىندا. سۋرەت قاجىنىڭ جازعى قونىسى قارا بۇلاقتا تۇسىرىلگەن. سۋرەتتى تۇسىرگەن ادام – فەدور ارتۋروۆيچ فيەلسترۋپ. ول 1889 جىلى تۋعان. سۋرەتشىنىڭ اكەسى دانيالىق تا, اناسى اعىلشىن قىزى. پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. 1914-15 جىلدارى امەريكاعا بارىپ ءۇندىس تايپالارىن زەرتتەگەن. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن 1925 جىلدان باستاپ كسرو قۇرامىنداعى بۇراتانا حالىقتاردىڭ ەتنيكالىق وداعىن زەرتتەۋ جۇمىسىنا جەگىلگەن.
فيەلسترۋپ تۇسىرگەن سۋرەتتىڭ انىقتاماسىنداعى: «وحوتنيك س بەركۋتوم. كازاحي. سەميپالاتينسكي ۋ. 1927 گ» دەگەن دومالاق جازباعا يەك سۇيەگەن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «بۇل ناق شاكارىمنىڭ ءوزى مە؟» دەپ كۇماندانىپ تا ءجۇردى. وسى ماسەلەنى بار جاقتى ەتۋ ءۇشىن جاندوس اۋباكىر باستاعان اباي اۋىلىنداعى «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى 2014 جىلى رەسەي مۇراعاتتارىن ارالاپ كۇمانعا نۇكتە قويدى.
ولار اۋەلى ف.ا.فيەلسترۋپتىڭ ەڭبەكتەرى ساقتالعان قازان قالاسىنداعى ارحيۆتەردى ءسۇزىپ شىعىپ, ىزدەۋدى ارمەن قاراي جالعاستىرىپ ماسكەۋدەگى ن.ن.ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جəنە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ارحيۆىندەگى سۋرەتشى مۇراسىمەن تانىسقان. وسىنداعى قوردان شاكارىم اتامىزدىڭ ءدال مىنا فوتوسىن تاپقان. سۋرەتتىڭ ارتىندا: «كازاحي. سەميپالاتينسكي گۋب., سەميپالات ۋ., ۋروچ كەنبۋلاك, شاكپاكتاس. شاكارىم كاجي سو سۆويم بەركۋتوم. فيەلسترۋپ. 1927 گ.» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار شاكارىم اۋلىنىڭ سىرتقى كورىنىستەرىن تۇسىرگەن كوپتەگەن سۋرەتتەردى دە تاپقان.
اتالمىش فوتوداعى قاجىنىڭ قولىنداعى بۇركىتتىڭ اتى «مۇزبالاق». جازۋشى كامەن ورازالين «اباي» جۋرنالىنىڭ 2008 جىلعى 2-سانىندا جارىق كورگەن شاكارىم قاجى تۋرالى «شىڭعىستاعى دۇربەلەڭ» اتتى ەستەلىگەندە, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى وسى بۇركىتىن ءوز قولىمەن بوساتىپ ەركىنە جىبەرسە, بۇركىت يەسىن قيماي تۇندە اينالىپ كەلىپ تۇعىرىندا قوناقتاپ كەتپەي قويعانىن, قاجى ونى قيماي-قيماي قايدادان بيىككە الىپ شىعىپ ۇشىرىپ جىبەرگەنىن جازادى.
ال فوتونىڭ وڭ قول جاق شەتىندەگى جىلقى سۇلباسىن اسان وماروۆ بۇل ايگىلى قوڭىر ات دەگەندى ايتادى. قوڭىر اتتى قاجى قىتايعا قاشقان كەنجە ۇلى زياتقا مىڭگىزىپ جىبەرگەن.
ءۇشىنشى سۋرەت
شىڭعىس تاۋدىڭ جاتاعان جوتا-قىرقالارىنىڭ الدىڭعى پلانىندا شاكارىم قۇدايبەر¬دى ۇلى تۇر. قاجى جالاڭباس, باس كيىمىن شەشىپ قولىنا ۇستاعان. بۇل فوتونى سەمەي قالالىق مۇراجاي قىزمەتكەرى لاۋرا قادىروۆا 2009 جىلى كەزدەيسوق تاۋىپ العان. فوتوسىنىڭ استىندا ورىسشا «ت.№ 37. حرەبەت چينگيز. ۆەرحوۆيا رەچەك. نا پەرەدنىم پلانە كاز. پوەت ي پيساتەل شاكەرىم قۋدايبەردين» دەپ جازىلعان.
فوتو سەمەي قالالىق قازىرگى زامان تاريحى قۇجاتناما ورتالىعىندا ساقتالىپ كەلگەن. بۇل فوتوسۋرەت قازاق اۆتونوميالىق سوتسياليستىك كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى جەر حالىق كوميسسارياتى سەمەي گۋبەرنيالىق جەر باسقارماسىنىڭ 1924-1925 جىلدارى ارنايى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسياسى اتقارعان جۇمىستار جونىندەگى قورىتىندى ەسەپتىڭ قوسىمشاسىنداعى (№ 887-قور, 1-تىزبە, 4-ءىس, تىزبە №37) سۋرەتتەر ىشىنەن شىعىپتى.
جوعارىداعى ەكسپەديتسيا تاريحىنا توقتالساق, بۇل تۋرالى جۇيەلى زەرتتەۋ جاساپ, ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرمە جاساعان ادام تاعى دا لاۋرا قادىروۆا قارىنداسىمىز. ونىڭ جازۋىنا قاراعاندا, اتالىش ەكسپەديتسيا 1924 جىلى قۇرىلعان جانە باستىعى ن.پ.سمىسلوۆسكي دەگەن ادام ەكەن. ەكسپەديتسيانىڭ مىندەتى – بۇرىنعى شىڭعىستاۋ ۋەزىنە قاراستى باقاناس پەن بايقوشقار وزەندەرىنىڭ بويىن جانە شىڭعىستاۋدىڭ كۇنگەي جاعىن سۋلاندىرۋ جۇمىسىن زەرتتەگەن كورىنەدى. ياعني, الدا بولاتىن جاپپاي ۇجىمداسۋ ىسىنە دايىندىق شارالارىن قاراستىرعان سەكىلدى.
ەكسپەديتسياعا اقىل-كەڭەس بەرەتىن, ورىس تىلىنە جۇيرىك, جەرگىلىكتى ادام قاجەت. ارينە, ول ادام شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى. سول سەبەپتى دە قاجى ەكسپەديتسيانى ەرتىپ ءجۇرىپ, ولكەنى ارالاتقان. جولباسىشىنىڭ ىسىنە ريزاشىلىق تانىتقان ولار شاكارىمنىڭ جالعىز ءوزىن شىڭعىستاۋدىڭ كورىكتى بۇيرا شاتقالىندا فوتوعا تۇسىرگەن. ءسويتىپ قاجىنىڭ تاعى ءبىر بەينەسى ەكسپەديتسيا قۇجاتتارىمەن بىرگە ارحيۆتە ساقتالىپ, بۇگىنگە جەتىپ وتىر.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
