ماقالا اۆتورى ءنازيرا جارىمبەتوۆا سوفيا اپايدىڭ قولىندا ءۋالي ابىيىنان قالعان ەسكى البومنىڭ بىرنەشە بەتى ساقتالعانىن ايتىپ, سارعايعان ەسكى سۋرەتتەردىڭ كەيبىرىنە توقتالىپ وتكەن.
«ورال قالاسىندا 1922 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا تۇسكەن التى ادامنىڭ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا ورىس تىلىندە: «گ.ۋرالسك 11 يۋن 1922 گ. پرەبىۆانيە نار. كوم. يۋستيتسي ك.س.س.ر ت. بەكمۋحامەدوۆا. سيديات 1.زابيروۆ, 2.بەكمۋحامەدوۆ, 3.جۋلدۋباەۆ. ستويات 1. زۋبكوۆ, 2.الجانوۆ, 3.دجانتلەۋوۆ» دەپ كورسەتكەن (9-سۋرەت). شافقات بەكمۇحامبەتوۆ قازاق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن 1921 جىلى قازاندا زاڭ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. ونىڭ تۇسىندا زاڭ حالىق كوميسساريا-
تى قىلمىسپەن كۇرەسۋدىڭ تاسىلدەرىن انىقتايدى, ولكەلىك حالىق سوتتارىن, پروكۋراتۋرا مەن ادۆوكاتۋرانى قۇرادى, سوت رەفورماسىن جۇرگىزەدى, العاشقى زاڭداردى قابىلدايدى. بەكمۇحامبەتوۆ كەيىنىرەك پروكۋراتۋرانى دا باسقارادى. ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنە بارىمتاشى-
لاردى جازالاۋ, قالىڭدىق ۇرلاۋ, ولتىرگەن ادامعا قۇن سۇراۋ تۋرالى باپتار ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ونىڭ زاڭ كوميسسارى بولىپ تۇرعان 1921-1922 جىلدارى ادام جەۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى قۇقىقتىق وكىم دە قابىلداندى. ش.بەكمۇحامبەتوۆ 1958 جىلى الماتىدا قايتىس بولدى...» دەپ جازادى ارىپتەسىمىز ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
وسى سۋرەتتەگى كەمىندە ءتورت ادامنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار. ءبىرىنشى, ايگىلى ماقاش پراۆيتەلدىڭ تالاپتى ۇلى شافقات بەكمۇحامەدوۆ بوكەي ورداسىندا 1917-1920 جىلدارى وتكەن قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ سەزدەرىنە بەلسەندى قاتىسقان, قازاقتىڭ 1 ۇلگىلى اتتى اسكەر پولكىن جاساقتاۋعا اتسالىسقان. «ۇران», «حابار», «قازاق دۇرىستىعى», «دۇرىستىق جولى» گازەتتەرىنىڭ بەتىندە شافقاتتىڭ ەسىمى ءجيى ايتىلادى. مىسالى, «دۇرىستىق جولىنىڭ» №7 (1919 جىل, 2-زاۋزا) سانىندا «ۇلتتار ءىسىن باسقاراتىن كوميسسارياتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا جالپى كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا مۇحامەديار تۇڭعاشين, ءماجيت شومبالوۆ, عۇمار قاراش, حاسەن بەكەنتاەۆ, عاب-
دولعازيز مۇساعاليەۆ, عابدولحاكىم بوكەيحانوۆ, يسا قيسىقوۆتارمەن بىرگە شافقات بەكمۇحامەدوۆ تە كىرگەنى» جازىلعان.
ال باتىربەك ءالجانوۆتىڭ ەسىمى وبلىستىق باسىلىمنىڭ 1920 جىلدارى «قىزىل تۋ» دەگەن اتاۋمەن شىققان كەزەڭىنە تىكەلەي بايلانىستى.
1925 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ورال گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسىلىمى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ شىعا باستاعانىنا 5 جىل تولعان. گازەتتىڭ 1926 جىلعى 8 قاڭتار كۇنگى №3 سانى 5 جىلدىق مەرەيتويعا ارنالىپ, وندا باسىلىم تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قىزىق مالىمەت جاريالانىپتى. سونىڭ ءبىرى – «قىزىل تۋدىڭ» بۇرىنعى شىعارۋشىسى ءالجان ۇلى باتىربەك» اتتى ماقالا.
«باتىربەكتىڭ اتىن بىلمەيتىن ءبىزدىڭ گازەت وقۋشىلارىمىز جوق. باتىربەكتىڭ ەڭبەگى گازەت وقۋشىلارىمىزدىڭ كوز الدىندا ەلەستەپ تۇرسا كەرەك. باتىربەك – «قىزىل تۋدىڭ» بالاسى, «قىزىل تۋدىڭ» باسشىسى. باتىربەك «قىزىل تۋدىڭ» ماڭايىندا 1920 جىلدان بەرى بولىپ كەلدى. 1923 جىلدارى باتىربەك «قىزىل تۋدان» قول ءۇزىپ, ورىنبورعا وقىعالى ءبىر قىس كەتىپ قالعاندا, «قىزىل تۋ» ەداۋىر جەتىمسىرەپ قالدى. گازەت سيقىن بۇزىپ الا جازدادى. ول «قىزىل تۋدى» جانىنداي جاقسى كورەتىن. ونىڭ باسقارمادا جالعىز وتىرىپ ىستەگەن كۇندەرى دە بولدى.
ول كەز قاتتە 1920 جىل مەن 1925 جىلدىڭ اراسى قازاق ازاماتتارىنىڭ قازاق گازەتىنە مويىن بۇرمايتىن كەزى ەدى. اسىرەسە ورال ازاماتتارى «قىزىل تۋدى» گازەت دەپ ەسەپتەمەي, وعان قول ۇشىن بەرمەي جۇرگەن. مىنە, سول ۋاقىتتاردا جالعىز باتىربەك بار ەڭبەگىن, جانىنا باتقان اۋرۋىنا قاراماستان, ورتاعا تارتىپ ءجۇردى. ول «قىزىل تۋدىڭ» وزەگى ەدى...» دەپ جازادى گازەتتىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى راحىم سۇگىر ۇلى.
ءبىز باتىس قازاقستان وبلىستىق گازەتتەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەي ءجۇرىپ باتىربەك ءالجانوۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىن انىقتاعانبىز. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باتىس قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتى ارحيۆىندە ساقتالعان باتىربەك الجانوۆقا قاتىستى جەكە ءىس ماتەريالىمەن (ارح. №پ-00309, 6-قور) تانىستىق. 1895 جىلى ورال وبلىسى, تەرەكتى اۋدانى, قابىلتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە تۋعان ءالجانوۆ باتىربەك حايروللا ۇلى 1938 جىلعى 27 قاڭتاردا الىنعان العاشقى تاپتىشتە-اق ءوزىنىڭ «قكپ بقو كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى حاتشىسى قۇرامىسوۆتىڭ ۇگىتىمەن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرگەندىگىن» «مويىنداعان». وعان رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ايگىلى 58-بابى, 2, 7, 8, 11-تارماقتارى بويىنشا ايىپ تاعىلىپ, سول جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا, 5 جىل ساياسي قۇقىعىن شەكتەۋگە جانە جەكە مۇلكىن تاركىلەۋگە ۇكىم كەسىلگەن.
باتىربەك ءالجانوۆ 1940 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانى كۇنى سەۆوستلاگتا قازا تاپقان.
جوعارىداعى سۋرەتتە وڭ جاق شەتتە تۇرەگەلىپ تۇرعان ادام «دجانتلەۋوۆ» دەپ بەلگىلەنگەن. بۇل – الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشى, ورال وبلىسىندا وقيتىن قازاق وقۋشىلارىنىڭ «اقنيەت» ءوزارا كومەك قوعامىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى, ورال رك(ب)پ گۋبەرنيالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى (1921, قازان – 1923, مامىر), گۋبكومنىڭ بيۋرو مۇشەسى, «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولعان (زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ دەرەگى) شايحى جانتىلەۋوۆ دەپ بىلەمىز. 1921-1923 جىلعى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ ءبىراز سانىنا «جاۋاپتى رەداكتور جانتىلەۋوۆ, رەداكتور ءالجانوۆ» دەپ قول قويىلعان. ورال قالاسىندا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ اسا قيىن بولعان كەزەڭدە «قىزىل تۋدىڭ» بۇكىل جۇگى وسى قوس ازاماتتىڭ يىعىندا بولعان.
بۇل سوزىمىزگە دالەل رەتىندە «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى 16 ماۋسىمداعى 24 (105) سانىندا جاريالانعان «ورالدا ءباسپاسوزدىڭ ءحالى» اتتى ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىك:
«وسى ۋاقىتتا ورال گۋبەرناسىندا ەكى گازەتا شىعادى. بىرەۋى «كراسنىي ۋرال» – ورىس تىلىندە. بىرەۋى «قىزىل تۋ» – قازاق تىلىندە. ورىس گازەتاسى كۇندەلىك ۋاقىتىمەن 4 بەتتى بولىپ شىعادى. قارىپتەرى, باسپا قىزمەتكەرى جەتكىلىكتى. باسقارماسىنىڭ وزىندە 5 كىسى قىزمەت ەتەدى. بىرەۋى باسقارۋشى, بىرەۋى ورىنباسارى, بىرەۋى حاتشىسى, تاعى كەرەكتى ماقالا جازىپ جۇرەتىن ەكى قىزمەتكەرى بار. بۇلاردان باسقا ءار مەكەمەدەن بولماسا انشەيىن كىسىدەن كۇنىنە 10-15 ماقالا ءتۇسىپ تۇرادى. ول باسقارمادا وتىرعان 5 قىزمەتكەرى گازەتا قىزمەتىنەن باسقا جۇمىسقا قاتىناسپايدى.
«قىزىل تۋ» گازەتاسى جۇماسىندا ءبىر رەت اقساي باسىپ ەكى بەتتى عانا بولىپ شىعادى. باسقارماسىندا ەكى كىسى قىزمەت ەتەدى. باسقارۋشىسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى گۋبەرنالىق ورتاقشىل كوميتەتىندە بولىپ, گازەتا قىزمەتىن باسقارۋ عانا مىندەت ەتىلگەن. ەكىنشىسى ورىسشا وقىماعان مۇعالىم, حاتشىسى بار. ول ورىس گازەتالارىنان حابار اۋدارىپ تۇرۋعا دا ونشا ءحالى كەلمەيدى. قازاقستاندا شىققان گازەتالاردىڭ ىشىنەن عانا حابارلار ءتىزىپ وتىرادى. باسقا گۋبەرنالىق كەڭسەلەردەن قازاقشا جازىپ بەرۋ تۇگىلى, ساعان كەرەكتى ماقالانى ورىسشا تىلدە بولسا دا جىبەرمەيدى. انشەيىن كىسىدەن گۋبەرنالىقتا بولسىن, ۇيەزدەردەن بولسىن, ايىندا جالعىز ماقالا باسقارماعا تۇسپەيدى».
مىنە, «قىزىل تۋدىڭ» سول كەزدەگى باسقارماسىندا (رەداك-
تسياسىندا) قىزمەت ەتكەن ەكى ادام – ءالجانوۆ پەن جانتىلەۋوۆ ەدى.
ەندى وسى ەستەلىكتىڭ ءبارىنىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان ءۋالي زابيروۆ كىم؟ سماعۇل سادۋاقاسوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ت.ب. سىندى ۇلت زيالىلارى «جان دوس», «قۇرمەتتى» دەپ سيپاتتاعان ءۋالي ابدراحمان ۇلى ءزابيروۆتىڭ دە تەگىن ادام بولماعانى تۇسىنىكتى.
ارىپتەسىمىز ءنازيرا جارىمبەتوۆا ءۋالي قوستانايعا كەلگەن كەزدە مۇحامەتجان سەرالين رەداكتورى, بەيىمبەت مايلين جاۋاپتى حاتشىسى بولعان «اۋىل» (قازىرگى وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتى) گازەتىن شىعارۋعا اتسالىسقانىن جازعان. بۇل, ارينە, شىندىققا ساي كەلەدى. ويتكەنى, ءۋالي زابيروۆ ورال قالاسىندا دا گازەت شىعارۋ ىسىمەن اينالىسقان بولاتىن.
بۇل جونىندە امىرعالي يپماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ «قىزىل تۋ» گازەتىندە (8.01.1926, №3) جاريالانعان «ەسىمدە قالعاندار» ماقالاسىندا بىلاي دەيدى:
«ورال گۋبەرنەسىندە قازاق تىلىندە ءباسپاسوز توڭكەرىستەن سوڭ عانا دۇنيەگە شىقتى. ودان بۇرىن شىعا ءتۇسىپ جوعالىپ كەتكەن «قازاقستان» گازەتىن ەسكە الماعاندا, گازەت اتىن ەستىگەنىمىز جوق-تى.
...1919 جىلدىڭ سەن-
تەبر-وكتابر ايلارىندا ورال گۋبەرنەسى قازاق-ورىس جاندارالدارىنان, الاش-وردادان قۇتىلىپ, كەڭەس ورناعاننان كەيىن تەكەدە قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ كەرەك بولدى.
ەڭ اۋەلى «ساحارا تاڭى» گازەتى شىقتى. مۇنىڭ باسقارماسىندا قازاقتان جازۋشىلار از بولدى, كوبى تاتار ەدى. سوندىقتان گازەتتىڭ ءتىلى تاتارشا دا ەمەس, قازاقشا دا ەمەس, بىلىق بولدى. شىعارۋشى زابير ۇلى ءۋالي ەدى. «ساحارا تاڭىنىڭ» ءومىرى ۇزىن بولمادى, 3-4 سانى شىقتى دا, توقتاپ قالدى...»
مىنە, كەيبىر دەرەكتەردە باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ ورال قالاسىنداعى تاريحىن «ساحارا تاڭىنان» باستايتىنىن كورەتىنبىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل گازەتتىڭ ەشبىر سانى قولىمىزعا تيمەدى, ارحيۆتەردەن تابىلمادى. جوعارىداعى امىرعالي يپماعامبەتوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ءۋالي زابيروۆ وسى «ساحارا تاڭىنا» رەداكتورلىق ەتكەن بولادى.
ارىپتەسىمىز ءنازيرا جارىمبەتوۆا ء«ۋالي قازاقستان ولكەلىك پارتيا ۇيىمىنىڭ جولداماسىمەن لەنينگرادتاعى اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن, سوندا عىلىمي جۇمىسقا قالدىرىلعان. ءۋالي ءزابيروۆتىڭ بىتىرگەنى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسى بولۋى مۇمكىن» دەپ جازادى. ء«ۋالي زابيروۆ لەنينگرادتا ۇستالادى, تۋىستارى وعان تاعىلعان ايىپتىڭ قانداي ەكەنىن ءالى كۇنگە بىلمەيدى», دەيدى اۆتور.
ءبىز «جەرتۆى پوليتيچەسكوگو تەررورا ۆ سسسر» (سسسر-داعى ساياسي تەررور قۇرباندارى) اتتى سايتتان زابيروۆ ءۋالي ابدراحمان ۇلىنا قاتىستى مىناداي مالىمەتتەرگە تاپ بولدىق:
1897 جىلى ورال قالاسىندا تۋعان, ۇلتى تاتار, مەدرەسە جانە سسسر عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەن, سسسر عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتى لەنينگراد ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, مەكەنجايى لەنينگراد قالاسى, ۋنيۆەرسيتەت جاعالاۋى كوشەسى, 5-ءۇي, 14-پاتەر. 1936 جىلدىڭ 14 تامىزىندا تۇتقىندالعان. 1937 جىلى 4 قاراشادا اتىلعان. جەرلەنگەن جەرى – ساندورموح مەكەنى, كارەليا».
تاعى ءبىر دەرەكتە, جوعارىدا ايتىلعاندارعا قوسا, «تۇركولوگ, تاريحشى جانە ارحەوگراف, ورتا ازيا جوعارى تەحنيكالىق ماقتا جوعارى وقۋ ورنىندا جۇمىسشى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى» دەپ كورسەتىلگەن.
...ارينە, قازاق تاريحىندا زەرتتەۋشىلەردىڭ شام جارىعى تۇسپەي جاتقان اقتاڭداقتار ءالى كوپ. ءبىز باسپاسوزدە جاريالانعان ءبىر سۋرەت بويىنشا عانا بىلەتىندەرىمىزدى ورتاعا سالىپ وتىرمىز. ءبىز تانىعان تورتەۋ دە كەيىن وتىز جەتىنىڭ قاندى وراعىنا ءتۇستى, زاردابىن شەكتى. ءدال وسى سۋرەتتە شافقات – 30 جاستا, ءۋالي – 25-تە, باتىربەك – 27-دە, شايحى – 24-اق جاستا ەكەن...
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
