وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ۇستانىمىن نەگىزگە العان حالىقارالىق «TURKISLAV» اكادەمياسى ەلوردامىزداعى ۇلتتىق مۋزەيدە ءبىر جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن ەلىمىزگە تانىمال ارحەولوگ-عالىم بەكەن نۇرمۇحانبەتوۆتىڭ قۇرمەتىنە وراي «التىن ادام – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءرامىزى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى.
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ەسىك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادام» راسىندا ەلباسىنىڭ ەڭبەگىندە ايتىلعانداي, ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاپ, تاريحي جادىمىزدى تۇرلەندىرۋگە تاپتىرمايتىن قۇرال. ونىڭ ارحەولوگيالىق قۇندىلىعىن بىلاي قويعاندا, وبادان تابىلعان قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى, سونداي-اق, ءالى كۇنى تولىق وقىلماعان قوس توستاعانداعى جازۋ كونە مادەنيەتىمىزدىڭ كۋاسى ىسپەتتەس.
«قازاق حالقىنىڭ باسقادان بولەك ءبىتىم-سيپاتى مەن رۋحاني مادەنيەتى پايدا بولىپ, دارالانۋىنا 40 عاسىرعا جۋىقتادى. دەمەك, ۇلى دالادان تابىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق مۇرالارىمىزدا بەرى دەگەندە 4000 جىلدىڭ تاريحى سىڭىرىلگەن. وسى قۇندىلىقتارىمىزدى اراب-پارسى, سلاۆيان جۇرتىنا بايلانىستىرماي ءتول دۇنيەمىز رەتىندە تانيتىن ۋاقىت جەتتى. ەلباسى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وسىنى ەسكەرتتى. سوندىقتان, «التىن ادام» ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىز», دەيدى باسقوسۋدىڭ قۇرمەتتى قوناقتارىنىڭ ءبىرى اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ.
جيىندا ءسوز الىپ قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى كەلەسى وي ايتقان تانىمال تاريحشى-عالىم زەينوللا ساماشەۆتى سوزگە تارتتىق:
– جالپى وتاندىق ارحەولوگيا تاريحىنا توقتالار بولساق, – دەيدى زەينوللا اعا. – كەڭەس كەزىندە ىلە ەكسپەديتسياسى دەگەن بولدى. قازاق ارحەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى قۇرىلىم وسى. وسى ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ءبىز ەسكە الىپ وتىرعان بەكەن نۇرمۇحانبەتوۆ جۇمىس ىستەدى. وسى كىسىنىڭ 1969 جىلى ەسىك قورعانىنان «التىن ادامدى» تاۋىپ الۋى قازاق ارحەولوگياسىنا تىڭ سەرپىن اكەلدى. قازاق جەرىندە ساق مادەنيەتى بولعانى دالەلدەندى.
– ءبىز بىلەتىن دەرەكتەردە «التىن ادامدى» تاپقان ادام كەمەل اقىشەۆ دەپ جازىلعان. وسى قالاي؟
– ول راس. شىندىعىندا, ەسىك قالاسىنا جاڭادان اۆتوبەكەت سالىناتىن بولىپ, سول ورىنداعى وبانى كۇرەپ تاستاۋ مىندەتى اۋىل مەحانيزاتورلارى گ.شميدت پەن س.لاپتەۆكە تاپسىرىلادى. ولار وبانى كۇرەي باستاعاندا اعاش بورەنەلەردى كورەدى دە, جۇمىستى توقتاتىپ, اكىمشىلىككە حابارلايدى. ءسويتىپ, وبانى العاشقى بولىپ كورىپ, تەكسەرۋ جۇمىسى بەكەن نۇرمۇحانبەتوۆ اعامىزعا بۇيىرعان. ءارى قاراي عىلىمي جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ونى كەمەل اقىشەۆ باسقارعان. كەمەل اعانىڭ جانكەشتى ەڭبەگى بولماعاندا «التىن ادامدى» قازىرگىدەي قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
– ءسىز ارحەولوگ عالىم رەتىندە ايتىڭىزشى, قازىرگى جاڭارعان قازاق قوعامىنا «التىن ادامنىڭ» قانداي رۋحاني-تاريحي ماڭىزى بولۋى مۇمكىن؟
– باسقاسىن ايتپاعاندا, ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى ماقالاسىندا: «جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بولەك, ءبىز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك» دەلىنگەن. وسىنداعى «جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىن» ۇعىمىنا نەمەسە «كيەلى جەر» جوباسىنا سۇرانىپ تۇرعان نۇكتەنىڭ ءبىرى وسى «التىن ادام» جانە ول تابىلعان قورعان.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
