بۇدان ءبىر اپتا بۇرىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان ساياحاتقا قىزىعۋشى وتانداستارىمىز ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى مەن تاريحىن تانۋ ماقساتىندا ەكسپەديتسياعا شىعىپ, كيەلى وڭىرگە كەلدى. «Nomad Explorer» – ء«ۇستىرت قۇپياسى» اتتى ەكسپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى جەتەكشىسى – بەلگىلى كاسىپكەر مارعۇلان قالي ۇلى سەيسەمباەۆ. ول تۋعان جەردىڭ اسەم تابيعاتى مەن تەرەڭ تاريحىن كورىپ-بىلەم دەگەن ءاربىر تۇرعىندى وسى ەكسپەديتسياعا ءوز ەرىكتەرىمەن قاتىسۋعا شاقىرعان بولاتىن. شارانىڭ الدىندا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 250 ادامعا, ال كولىك سانى 57-گە جەتتى. ولاردىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جينالعان جيھانكەزدەر مەن ەڭ ۇزدىك فوتوگرافتار جانە بەلگىلى تۇلعالار بار. ءتىپتى اۆستراليا, رەسەي, قىرعىزستان, ۆەتنامنان كەلگەن ارنايى قوناقتار دا بولدى.
كەلگەن قوناقتاردىڭ سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ءار ءوڭىردىڭ قوناقتارىن شاتاستىرماۋ ماقساتىندا ارنايى تۇسكە ءبولىپ توپتاستىرىلدى. ولارعا وبلىس تۋرالى اقپار-كىتاپشالار تاراتىلدى. مۇنداي اۋقىمدى شاراعا ەرالى توعجانوۆ باسشىلىق ەتەتىن ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگى دە قول ۇشىن سوزىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, ەكسپەديتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى.
30 ساۋىردەن باستالعان ء«ۇستىرت قۇپياسى» ەكسپەديتسياسى مامىردىڭ 6-سىنا دەيىن سوزىلدى. ءبىر اپتا ىشىندە اۆتوكەرۋەن ماڭعىستاۋدىڭ ەڭ تانىمال جەرلەرىن كورىپ شىعۋ باعىتىندا 1450 شاقىرىمدى ءجۇرىپ ءوتتى. ونىڭ 70% سوقپاقتى قارا جولدىڭ ۇستىمەن ءوتتى. ايتا كەتەلىك, بۇل – م.سەيسەمباەۆ ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ەكىنشى ەكسپەديتسيا. ەڭ العاشقى شاراسى بىلتىر « ۇلىتاۋ مۇراسى» دەگەن اتاۋمەن ەلىمىزدىڭ التىن قازىعى – ۇلىتاۋ وڭىرىندە وتكەن ەدى. وعان 60 شاقتى ادام قاتىسسا, ء«ۇستىرت قۇپياسىنا» ءتورت ەسە كوپ ادام قاتىستى.
ەكسپەديتسيا وبلىس اۋماعىنىڭ ءۇش اۋدانىنا قاراستى 14 تابيعي-تاريحى نىسانداردى ارالاپ شىقتى. بۇل تابيعاتى مەن تاريحى ۇشتاسقان ماڭعىستاۋ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. اقتاۋ قالاسىنان سولتۇستىك باعىتقا – تۇپقاراعان اۋدانىنا قاراي باعىت العان اۆتوكەرۋەن ساپارىن تەرىسكەي جاعاداعى تامشالى, جىعىلعان جەرىنەن باستادى. ودان ءارى قاراي ورتاعاسىرلىق سۇلتان-ءۇپى جەراستى مەشىتىنە زيارات ەتىپ, سولتۇستىك اقتاۋ سىلەمدەرىن قاق جارىپ وتەتىن قاپامسايدا ءبىرىنشى ءتۇنىن وتكىزدى. ول جەردە جەرگىلىكتى توپ قوناقتار ءۇشىن كيىز ءۇي تىگىپ, قوناقاسى بەردى. اۋىل اقساقالدارى ساياحاتشىلارعا باتاسىن بەرىپ, اق جول تىلەدى.
ەرتەسىنە تاڭ اتا وسى ماڭنان 5 شاقىرىم جەردەگى تاعى ءبىر تاريحى ماڭىزى بار شاقپاق اتا جەراستى مەشىتىنە زيارات جاساپ, ماڭعىستاۋ اۋدانى تەرريتورياسىنا قاراي جول تارتتىق. جول بويى تابيعاتتىڭ سالعان مۇسىندەرىن تاماشالاي وتىرىپ, تورىش قۇدىعىنىڭ ماڭىنداعى «شار ءتارىزدى تاستار القابىنا» كەلدىك. ەۋرازيا اۋماعىندا تەڭدەسى جوق بۇل تىلسىم ايماق الەم زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتۋدا, سەبەبى ولاردىڭ وسىنداي ءدوپ-دوڭگەلەك قالىپتاعى تىلسىم ءتۇزىلىسى جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇل جەردەن ەستەتيكالىق قۋات العان ساياحاتشىلار ءارى قاراي شەرقالا-اقمىش باعىتىنا بەت الدى. قازاقستاننىڭ تابيعي جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى شەرقالانى بىلمەيتىن جان جوق شىعار. ءدال وسى شەرقالانىڭ جانىندا تاريحي قۇندىلىعى جوعارى قىزىلقالا قالاشىعى جاتىر. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – يبن-سينا, بيرۋني, يستاحري, ماحمۋد قاشقاري, راشيد-اد-دين, يبن فادلان, ياكۋب ار-رۋمي جانە ت.ب. ورتاعاسىرلىق تۇركى, اراب, پارسى عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرىندەگى «ماڭعىشلاق» قالاشىعىنىڭ ورنى دەيدى. اۋماعى 20 گەكتار جەردى الىپ جاتقان بۇل ارحەولوگيالىق نىسان ءوزىنىڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن كۇتۋدە.
ەكىنشى كۇننىڭ سوڭى ايراقتى شوقىسىنىڭ ەتەگىندە ءوتتى. ورتا عاسىردان بەرى كوشپەندىلەردىڭ قونىسى بولعان بۇل جەرلەر تاراس شەۆچەنكونىڭ كارتينالارىندا بەينەلەنىپ الەمگە تانىلدى. ت.شەۆچەنكونىڭ زامانداسى بولعان ايگىلى ساياسي تۇلعا, سۋرەتشى برونيسلاۆ زالەسسكي سول تابيعات جاراتىلىسىنا تامسانىپ: «...اقتاۋ تاۋلارى ۇزىننان سوزىلىپ جاتقان جوتا, ول بىرنەشە جەكە-دارا توپقا ءبولىنىپ, الىپ عاجايىپ تىلسىم قامالدار مەن قالالار, ءزاۋلىم سارايلاردىڭ قيراندىلارىنا ۇقسايدى... ال تۇندە ايدىڭ جارىعىندا بۇل جەر ءتىپتى باسقا كەيىپكە اۋىسىپ, ودان دا اسەرلى بولادى...» دەپتى. اراعا 166 جىل سالىپ, اقتاۋ جوتاسىنا اياق باسقان ارامىزداعى پولياك ۇلتىنىڭ بۇگىنگى ءبىر وكىلى لۋكاش روسچيك تە ءدال سونداي اسەردە بولدى.
ءۇشىنشى كۇننەن باستاپ ەڭ ۇزاق تا, قاۋىپتى ساپارعا شىقتىق. سەبەبى, الدىمىزدا سۋسىز ءۇستىرت قىرى تۇردى. ۇستىرتكە كوتەرىلەر تۇستا تۇزبايىر سورىنا قوندىق. تۇزبايىر سورى مەن شوقىلار ميلليونداعان جىلدار بويى وسى ءوڭىردى باسىپ جاتقان تەتيس مۇحيتىنىڭ سارقىنشاعى. ونىڭ دالەلى – اپپاق بورلار مەن شوقى ەتەگىندە شاشىلىپ جاتقان اكۋلالاردىڭ تىستەرى. ءارى قاراي سول ءۇستىرت ەرنەۋىن جاعالاي وتىرىپ ولكەنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي باعىت الدىق. ول جەردە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءۇستىرت قورىعى ورنالاسقان. ەكسپەديتسيا بوزجىرا القابىنا توقتاپ, ەكى كۇن تۇنەدى. بوزجىرانى بارشا قازاقستاندىقتار جاقسى بىلگەنىمەن, ءانشى, كومپوزيتور باتىرحان شوكەنوۆتىڭ «ساعىم دۇنيە» ءانىنىڭ كليپى ارقىلى الەمگە تانىلعان ەدى. بۇل ماڭداعى تاعى ءبىر شوقى – ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگەنىڭ جاقىندا عانا اينالىمنان شىعارىلعان ەسكى نۇسقاسىندا بەينەلەنگەن ەدى. كەلگەن قوناقتار وسى ماڭعا جاقىن ورنالاسقان بەكەت اتا جەراستى مەشىتىنە بارىپ زيارات جاسادى. ساپارلاستارىمىزدىڭ ارقايسىسى سوزبەن جەتكىزە الماس اسەر الدى. ەكسپەديتسياعا قاتىسقان الەمگە ايگىلى سكريپكاشى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گاۋھار مىرزابەكوۆانىڭ العان اسەرى سونشا, تولقىپ, ەرىكسىز كوزىنە جاس كەلدى. «ماڭعىستاۋدىڭ ءاربىر تابيعي تاماشالارىن كورگەن سايىن, «بۇل شىن مانىندە قازاقستان با؟» دەپ ويلادىم. ومىرىمدە ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا بولعانىممەن, قالا سىرتىنان شىقپاعان ەكەم. بۇل ساپاردان سوڭ ەلىمىزگە, قاسيەتتى جەرىمىزگە دەگەن ماحابباتىم بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى» – دەپ, سەزىمىن جاسىرا المادى. بوزجىرا ەتەگىندە اس ءپىسىرۋ, سپورت جانە ونەر باعىتىندا بايقاۋلار ءوتىپ, وتكەن جىلعى « ۇلىتاۋ مۇراسى» ەكسپەديتسياسىنا ارنالعان اقپاراتتىق كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.
ۇستىرتتە ءبىراز دەمالعان ساياحاتشىلار قايتادان ماڭعىستاۋدىڭ ويىنا ءتۇسىپ, تۇيەسۋ قۇم ماسسيۆتەرىن جارىپ ءوتىپ قارت كاسپي جاعالاۋىنداعى توقماق مۇيىسىنە بارىپ توقتادى. كاسپيدىڭ جاعالاۋى قاي زاماندا دا ادامزاتتى تارتىپ تۇرعان. سونىڭ ءبىرى – وسى توقماق ءمۇيىسى. سوڭعى قازبا جۇمىستارى بۇل مۇيىستە ەنەوليت ء(تورتىنشى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭى مەن ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسى) زامانىندا, ياعني بەس مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادامزات قونىستارىن تاپقان ەدى. سامال جەل سوققان قارت كاسپي جاعالاۋىندا سوڭعى ءتۇنىن وتكىزگەن ەكسپەديتسيا, ەرتەڭىنە قازاق ەلىنىڭ ەڭ تومەنگى نۇكتەسى – قاراقيا ويپاتىنا قاراي باعىت الدى. الەمدە بەسىنشى ورىندى, تمد-دا ءبىرىنشى ورىندى يەمدەنەتىن بۇل الىپ ويپاتتىڭ ەرنەۋىندە ايالداعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ساپاردىڭ اياقتالعانىن سەزىپ, كيەلى ماڭعىستاۋدى قيماستان ءبىراز كىدىرىپ قالدى. الدىمىزدا اق مارجان قالا اقتاۋ تۇردى. كەشتەتىپ ەكسپەديتسيا كەرۋەنى قالاعا كىرىپ, بىردەن وبلىس اكىمدىگىنە قاراي بەت الدى. مۇندا ساياحاتشىلاردى وبلىس اكىمى ە.توعجانوۆ كۇتىپ الدى. ول قوناقتاردان ساياحاتتان العان اسەرىن سۇراپ, ەكسپەديتسيانىڭ قورىتىندى بريفينگىنە قاتىستى.
– «Nomad Explorer» ەكسپەديتسياسى ماڭعىستاۋعا قادام باسقاننان-اق قۋانا قابىلدادىق. ويتكەنى, ەلدىڭ بايلىعى مۇناي عانا ەمەس, ەلدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – كىندىك قانىمىز تامعان تۋعان جەر. بۇل ەكسپەديتسيا ماڭعىستاۋداي كيەلى ولكەگە اياق باسقانى ورىندى دەپ ويلايمىن. سىزدەر قىسقا ۋاقىت ىشىندە قانشاما ەلگە بارىپ, جەرىن كورىپ, كورىپ قانا قويماي, بۇكىل الەمگە تانىتىپ, ناسيحاتتاپ جۇرسىزدەر. ساپار ءساتتى بولعانى جۇزدەرىڭىزدەن بەلگىلى. اۋىر جول بولسا دا, جاقسى اسەر الىپ, رۋحاني تولىعىپ كەلگەن بولارسىزدار. بەكەت اتا جەراستى مەشىتىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ءبىزدىڭ ولكەدە وتكىزگەن ءاربىر ساعات ەسىڭىزدە قالار دەگەن ويدامىن, – دەدى وبلىس اكىمى ە.توعجانوۆ.
– ءبىر اپتادان اسا ۋاقىتقا سوزىلعان ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەسىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتىن دۇنيە جۇزىنە تانىتۋ وسىنداي شارالاردان باستاۋ الۋى ءتيىس. تابيعاتتىڭ جاراتقان دۇنيەسى ادامنىڭ قولىنان ەشقاشان كەلمەيدى. وسى بار بايلىعىمىزدى كورسەتە الماي كەلەمىز, بۇل – ءبىزدىڭ ەڭ باستى كەمشىلىگىمىز. ال ەكسپەديتسيانىڭ ەڭ بيىك ماقساتى دا وسى, – دەگەن سەنىم ءبىلدىرىپ, اتقارىلعان جۇمىسقا وڭ باعا بەردى ەكسپەديتسيا باسشىسى مارعۇلان قالي ۇلى.
جەتى كۇنگە سوزىلعان ء«ۇستىرت قۇپياسى» ەكسپەديتسياسى ماڭعىستاۋ وبلىسىن شارلاپ ءوتتى. جول بارىسىندا ساياحاتشىلار وبلىستىڭ تابيعي لاندشافتىق كەلبەتىنىڭ وزگەرۋىمەن قاتار, تاريحي بايلىعىنىڭ دا تەرەڭ ءارى سان الۋاندىعىنا كوز جەتكىزدى, ولارعا قول ۇشىن تيگىزدى, رۋحتانىپ, قۋاتتاندى.
وسى ورايدا ء«ۇستىرت قۇپياسى» ەكسپەديتسياسى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان ويعا تۇسپا-تۇس كەلىپ, سوندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسىندەي بولدى.
– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن ماقالاسىندا تۋعان ەل, تۋعان جەر تۋرالى كەرەمەت وي قوزعالدى. قازاق دالاسىن ارالاعان سايىن ادام بويىنا پاتريوتتىق سەزىم ۇيالايدى. ماڭعىستاۋدىڭ تىلسىم تابيعاتى, تاۋ-تاسى, قۇمى مەن سياقتى ەكسپەديتسياعا كەلگەن بارلىق قاتىسۋشىلارعا ەرەكشە اسەر ەتتى. ءبىز وزىمىزگە ۇلكەن جاڭالىق اشقانداي بولدىق. شولەيتتى دالادا ءجۇرىپ-اق, كوپ سىرعا قانىق بولدىق, – دەيدى «Nomad Explorer» ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قايسار تۇرسىنعوجا.
ەلىڭدى تانۋ جەرىڭدى تانۋدان باستالادى, تۋعان جەردى تانۋ – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قازىعى. ال بۇل ەكسپەديتسيا – سونىڭ باستاۋى عانا. ەكسپەديتسيا ناتيجەسى رەتىندە بىرنەشە دەرەكتى فيلمدەر مەن فوتو البومدار جارىققا شىعادى. جىل وتكەن سايىن تۋعان جەردى تانۋعا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. «Nomad Explorer» ەكسپەديتسياسى وسىمەن توقتاپ قالماي, كەلەسى جىلى ەلىمىزدىڭ شىعىسى – التاي وڭىرىنە دە اۋقىمدى ساياحات ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاۋدا. وتانداستارىمىزعا وسىنداي تانىمدىق ەكسپەديتسيالاردى ءجيى ۇيىمداستىرىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن ەتەنە جاقىنداسايىق, تابيعاتتى تاني تۇسسەك, بۇل قازاق بالاسىنىڭ قازاق دالاسىن تولىق تانىپ, شەكسىز ءسۇيىپ وسۋىنە جاسالعان مۇمكىندىك بولار ەدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»,
بەكبولات تولەگەن ۇلى,
ولكەتانۋشى, گەولوگ, ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ قىزمەتكەرى
ماڭعىستاۋ وبلىسى
