الاشتىڭ مەرگەن قىزدارى

ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستا كەڭەس وداعى ار­ميا­سىنىڭ قۇرامىندا ەر-ازاماتتارمەن بىرگە سۇراپىل سوعىسقا قاتىسىپ, ەرلىكتىڭ تەڭدەسى جوق ۇلگىسىن كورسەتكەن باتىر قىزداردىڭ سانىن, ولاردىڭ اسكەري ءومىر تاريحىن, سوعىستان سوڭعى تاعدىرىن ءالى كۇنگە انىقتاي الماي ءجۇرمىز. بۇل پىكىرىمىزگە رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىن ايتپاعاندا, تەك باتىس قازاقستان وبلىسىنان شىققان قازاق قىزدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگى دايەك بولادى. 

جالپى, ۇلى وتان سوعى­سىنا قاتىس­قان جاۋىنگەرلەر­دەن ۋاقىت 110 ءتۇرلى ماماندىقتى يگەرۋدى تالاپ ەتكەن ەكەن. ال ورالدىق جاۋىن­گەر قىزدار دارى­گەرلىك كومەك كورسە­تۋمەن بىرگە, ۇشقىش, مەرگەن, پۋلە­­مەتشى, دەسانتشى, بارلاۋشى, بايلانىس­شى, كولىك جۇر­گىزۋشى سياقتى اسكە­ري مامان­دىقتاردىڭ بارلىعىن دا مەڭ­گەرگەن. ولاردىڭ بىرقاتارىن تىزبەلەسەك, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, پۋلەمەتشى م.ما­مەتوۆا, 300 رەت اۋە شايقاسىنا قاتىسقان ۇشقىش ح.دوسپانوۆا, س.جۋ­نين باسقارعان 8-پار­تيزان بريگاداسىنىڭ بايلانىسشىسى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنى مەن «وتان سوعىسىنىڭ پارتيزانى» جاۋىنگەرلىك مەدالىنىڭ يەگەرى, پارتيزان قىز ن.بايسەيىتوۆا, «قىزىل جۇلدىز» وردەنى مەن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى, اسكەري مەديتسينالىق قىزمەت كاپيتانى ر.مومىنوۆا, 12 مارتە باس قولباسشى ءستاليننىڭ العىس حاتىنا يە بولعان ءى گۆارديالىق شابۋىل­داۋشى اۆياتسيالىق پولكتىڭ راديوبايلانىسشىلارى ع.راحمەتوۆا, ز.ناۋشەۆا, سونداي-اق, ۆيسلا وزەنى ماڭىنداعى شايقاستا دزوت ءۇنىن ءوشىرىپ ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنە, «ەرلىگى ءۇشىن», ت.ب. مەدالدارعا يە بولعان مەرگەن م.قوجاحمەتوۆا, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى ەفرەيتور ماليكا توق­تامىشوۆا, كارەل مايدانىندا پارتيزان بولىمشەلەرىنىڭ ءىى كلاستى «ەفيردىڭ سۇر مەرگەنى» اتانعان بايلانىسشى م.ماقاتوۆا, قيىر شىعىس مايدانىندا قىز-كەلىنشەكتەردەن قۇرال­عان اەرودروم قىزمەتىن قام­سىز­داندىرۋ باتالونى قۇرا­­مىندا دەسانتشى, بارلاۋ­شى بولعان ق.ەرمەكوۆا, ءا.نياز­عاليەۆا, م.ۇمبەتوۆا, ق.اح­مەتوۆا, اسكەري كو­لىك جۇرگىزۋشى س.سارقۇلوۆا, سوعىس­تى كورەيا­نىڭ حەدزيو قالاسىندا اياق­تاپ, باس قولباسشىنىڭ العىس حاتىنا يە بولعان بايلانىسشىلار ق.الما­عامبەتوۆا, ءۇ.ەسقاليەۆا سىندى مايدانگەر قىزداردىڭ ەرلىگى ۇرپاققا ونەگە. ءبىز بۇگىن رەسەيدىڭ قورعانىس مينيس­ترلىگى ورتالىق ءارحيۆى قۇجاتتارى نەگىزىندە ەرجۇرەك مەرگەن قىز­دار ءاليما گاب­دۋشەۆا, ءمۇس­ليما قوجاحمەتوۆا جانە ما­ليكا توقتامىشەۆا تۋرالى دەرەك­­تەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. 
سوعىس باستالعان كەزدە ورال قا­لاسىن­داعى باسپاحانادا قىزمەت جاساي­تىن, ءا.گابدۋشەۆا مەن م.قو­جاحمەتوۆا جۇمىستان كەيىن كەشكىلىك قالالىق اس­كەري كوميسساريات جانىنان ۇيىمداستىرىلعان قىسقا مەر­زىمدى كۋرسقا قاتىسا ءجۇرىپ, 1943 جىلى 24 ماۋسىمدا ءوز ەرىك­تەرىمەن ورالدىق 24 قىزبەن بىرگە مايدانعا اتتانادى. ولار­دىڭ قاتارىندا ماليكا توق­تامىشەۆا دا بار ەدى. ورال قالاسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتى قىزداردى بۇكىلوداقتىق لەنينشىل كوممۋنيستىك جاس­تار وداعىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان ماس­كەۋ ماڭىنداعى پودول­سكى­دەگى ورتالىق مەرگەن قىز­دار مەكتەبىنە جونەلتەدى. كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءا.مول­داعۇلوۆا مەن ت.بارام­زينا دا وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى ەدى. دە­رەك كوزدەرىنە قاراعاندا, بۇل مەرگەن­دەر مەكتەبى سۇراپىل مايدانعا 2484 ات­قىشتى اتتان­دىرعان. ولاردىڭ ارا­سىن­دا جايىقتىڭ 3 مەرگەن قىزى دا بولعان ەدى. 
جاۋىنگەر قىزدارعا جەكە توقتالا­تىن بولساق, ءاليما گابدۋشەۆا 1924 جىلى 30 ماۋ­سىمدا ورال وبلىسىنىڭ ور­دا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا: «1938 جىلى كۇزدە اعام فين سوعىسىنا كەتكەندە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن ەدىم. اكە-شەشەمدى اسىرايتىن ادام بولماعان سوڭ, بايلانىسشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاس­تىم», دەپ جازادى. 
1944 جىلى 2 ناۋرىزدا پودولسك مەرگەندەر مەكتەبىنىڭ دايىندىق كۋرسىن تامامداعان ەفرەيتور ءا.گابدۋشەۆا ءى بال­تىق مايدانى 145-ۆيتەبسك ات­قىشتار ديۆيزياسىنىڭ 403-ات­قىشتار پولكىنە جىبە­رىلەدى. ءا.گابدۋشەۆانىڭ ماي­دان دالاسىنا كەلگەن 18 كۇن­نەن كەيىن «ەرلىگى ءۇشىن» مە­دالىنە يە بولعانىن مىنا ارحيۆ دەرەگىنەن انىق كورەمىز: «145-اتقىشتار ديۆيزياسى 403-اتقىشتار پولكىنىڭ «جەكە قۇرا­مىن ماراپاتتاۋ تۋرالى» بۇي­­رىق. 24 ءساۋىر.1944 ج. №013. ماي­دان­داعى ارەكەت ەتۋشى ار­ميا. كسرو جو­عارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى اتىنان: 1944 جى­لى 6 ساۋىردە ورتالىق مەرگەن ايەلدەر مەكتەبىنەن كەلىپ, از عانا ۋاقىت ىشىندە 5 ءفريتستىڭ كوزىن جويىپ ۇلگەرگەن ەف­رەيتور – مەرگەن ءاليما گابدۋشەۆا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى».
ال ءتورت ايدان سوڭ, ياعني, 24 شىلدە كۇنى 403-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى مەرگەن ءاليما گابدۋشەۆانى «قىزىل جۇل­دىز» وردەنىنە ۇسىنىپ: «وتان ءۇشىن كۇ­رەستە جاۋىنگەر گابدۋشەۆا باتىلدىعىمەن كوزگە ءتۇستى. ونكيتى سەلو­سى ءۇشىن بولعان ۇرىستا ۆينتوۆ­كاسى­مەن 3 گيتلەرشىلدىڭ كو­زىن جويىپ, جاياۋ اسكەردىڭ ىلگە­رى جىلجۋىنا كومەكتەستى. قور­عانىس جاعدايىنداعى ونىڭ ەسەبىنە ءولىم قۇشقان 18 فريتس تىركەلدى», دەپ قۇجات تولتىرعان. مىنە, وسى ۇسىنىس نەگىزىندە 1944 جىلى 12 تامىز كۇنى ەف­رەي­تور ءاليما گابدۋشەۆا جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ۇلگىلى ورىنداۋدا كورسەتكەن قاجىرلىلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇل­دىز» وردەنىمەن ماراپتتاۋ تۋرالى كسرو جوعارعى كەڭە­سى پرەزيديۋمىنىڭ بۇي­رىعى شىعا­رى­لادى. نەبارى ءتورت اي ىشىندە ءوزىن اس­كەري ءىس-قيمىلداردىڭ ناعىز شەبەرى رە­تىن­دە تانىتقان قازاق قىزى سول جى­لى كوم­­مۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىل­دانا­دى. 
«قىزىل جۇلدىز» وردەنى, «ەرەن ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى ءاليما گاب­دۋ­شەۆا سو­عىس­تى جەڭىسپەن اياقتاپ, 1946 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ بەيبىت ەڭبەككە ارالاستى. سوعىس ار­داگەرى ك.كوپجاساروۆپەن وتبا­سىن قۇرىپ, 5 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ارداگەر انا 1987 جى­لى 63 جاسىنا قاراعان شاعىن­دا دۇ­نيەدەن وزدى. بۇ­گىندە اق­جا­يىق اۋدانىنىڭ بازار­تو­بە اۋى­لىندا تۇراتىن ۇرپاق­تا­رى با­تىر انالارىن ماقتان تۇتادى. 
 جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا ۇلەسىن قوسقان ءمۇسليما قوجاح­مەتوۆا (سوعىس جىلدارىنداعى اتى-ءجونى ماريا گا­ليەۆا) 1924 جىلدىڭ 15 تامىزىندا ورال وبلىسى, جىمپيتى اۋدانىنىڭ قو­سوبا ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. 
پودولسك اتقىشتار مەكتە­بىن ءساتتى اياقتاپ, ەفرەيتور شەنىندەگى مەرگەن ءمۇسليما قوجاح­مەتوۆا 1944 جىلى 24 ساۋىردە ءى بالتىق مايدانى 379-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1253-اتقىشتار پولكىنا جىبە­رىلەدى. مايدان دالاسىنا كەل­گەن قازاق قىزىنىڭ ەرەكشە مەرگەن­دىگىن مىنا دەرەكتەر دالەلدەيدى: «گۆار­ديالىق مەرگەن ەفرەيتور قوجاحمەتوۆا ماريا 1944 جىلدىڭ 13-26 قاراشا ارالىعىندا پولكتە بولعان ۋاقىتىندا ەرەكشە ەرلىك كورسەتتى. ول ورنالاسۋ جاعدايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان, 2 نەمىس سولداتىنىڭ كوزىن جويدى. ونىڭ جاۋىنگەرلىك ەسەبىنە كوزى جويىلعان 14 نەمىس تىركەلدى». 
ءمۇسليما (ماريا) قارۋلاس­تارى ني­نا لوبكوۆسكايا, كلاۆ­ديا كيسەلەۆا, رۋفا ۋسكينا, فا­تيما مۇحام­بەت­جا­نو­ۆامەن بىرگە رەسەيدىڭ سولتۇس­تىك با­تى­سىنداعى قالىڭ ورماندى اي­ما­عىنداعى ميحايلوۆسك, سۆياتىە گورى, پسكوۆ قالالارىن ازات ەتۋگە, ودان سوڭ ەستو­نيا, لات­ۆيا, پولشا جەر­لەرىندەگى شايقاستارعا قاتىسىپ, «ەرلىگى ءۇشىن». «ۆار­شاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەر­ليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىنا يە بولادى. ودەردەن ءوتۋ شايقاسىندا كور­سەتكەن ەرلىگى تۋرالى ءوز قولى­مەن جازعان عۇمىربايانىندا باتىر قىز: «مايداندا وردەن جايدان-جاي بەرىلە سالمايدى. 1945 جىلدىڭ باسىندا ودەر وزەنى ءۇشىن قاتتى شايقاس بولدى. زينايدا ۆيكتوروۆنا ەكەۋمىزگە ۆزۆود كومانديرى جاۋدىڭ پۋلەمەتشىلەر دزوت-ىن باسىپ الۋعا بۇيرىق بەردى. بۇيرىقتىڭ اتى – بۇيرىق. ەكەۋمىز 500 مەتر جەرگە ەكى ساعات ەڭبەكتەپ جەت­تىك تە, قارلى شۇڭ­قىرعا كەلىپ جايعاستىق. ەندى جاۋمەن ارا­مىزداعى قاشىقتىق – 150 مەتر. اياز بۋىپ تۇر. نەمىستەر بولسا بەتى جابىلعان وكوپقا تاستاي بولىپ بەكىنىپ العان. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاقىتىندا قۋاتتى پروجەكتورلار جارقىلداي باستادى. وسى كەزدە جەر باۋىرلاپ جاتقان ءبىز جاۋدىڭ جاسىرىن جامىلعىلارمەن بۇركەلگەن تەحنيكالار توبىن بايقادىق. نىسانانى ۇزدىك­سىز اتقىلاپ, ءبىرىنشى تاپسىرمانى ابىرويمەن ورىندادىق. ەرتەڭىنە كۇن باتۋعا تايانعاندا عانا زينا ەكەۋمىز جاۋ دزوت-نىڭ ءۇنىن وشىردىك. وسىدان سوڭ ءبىزدىڭ جاق جاپپاي شابۋىلعا شىقتى. الايدا, مەن وسى جەردە كونتۋزياعا ۇشىرادىم. بۇل مەن ءۇشىن ەستەن كەتپەس كۇن بولدى. كەيىن وسى شايقاستاعى ەرلى­گىم ءۇشىن ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردە­نىمەن ماراپاتتادى», دەيدى. 
ەرجۇرەك قىز 1945 جىلى ماۋسىم ايىندا جەڭىسپەن ەلگە ورالدى. وتباسىندا ەكى ۇل, ەكى قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. بەي­بىت ءومىر تىرلىگىنە بەلسەنە ارالاسقان ول ورال­داعى ەت كوم­بيناتىنىڭ مال سويۋ تسە­حىندا 36 جىل بويى ەڭبەك ەتىپ, زەينەت دە­مالىسىنا شىقتى. مايدانگەر انا 1998 جىلى ومىردەن وزدى.
ماليكا توقتامىشەۆا 1924 جىلى ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە-اق قىزىل كرەست جانە قىزىل جارتى اي قوعا­مى بولىمشەسىنىڭ بەلسەندى مۇ­شەسى بولادى. 1939 جىلى باي­­لا­نىسشى (تەلەفونيستكا) بولىپ ىستە­گەن ماليكا ەل با­سى­نا كۇن تۋعاندا ورالعا كەلىپ «كراس­نىي وكتيابر» فابري­­كاسىنا جۇمىسقا ورنالاساد­ى دا, 1943 جىلى سوعىسقا اتتان­عان­عا دەيىن وسى جەردە قىزمەت ەتەدى. 
ماليكا توقتامىشەۆا قۇر­بىلارى ءاليما گابدۋشەۆا مەن ءمۇسليما قوجاحمەتوۆا ۇشەۋى ورالدان مايدانعا بىرگە اتتانعان ەدى. ولار ورتالىق مەرگەن قىزدار مەكتەبىندە بىرگە وقىدى. الايدا, وعان تاعدىر قۇربىلارىمەن بىرگە امان-ساۋ ەلگە ورالۋدى جازبادى...
كۋرستى اياقتاعان ءبىر توپ قىزدارمەن بىرگە ەفرەيتور ما­ليكا توقتامىشەۆا 1944 جىلى 2 ناۋرىزدا ءى بالتىق ماي­دانى, 145-اتقىشتار ديۆيزياسى, 599-ات­قىشتار پولكىنا اتتانادى. اناسىنا ايتقان ۋادەسىن بۇزباي ماي­داننان ۇزبەي حات جازىپ وتىردى. ەندى مەرگەن قىزدىڭ جاۋىنگەرلىك ءومى­رىنىڭ حابارشىسىنداي بولعان سول حاتتارعا كەزەك بەرسەك: ء«بىزدىڭ تۇرعان جەرتولەمىز جىلى, ءتورت قىز بىرگە تۇرا­مىز, ءبىرىمىز اپا, ءبىرىمىز ءسىڭىلى سياق­تى وتە تاتۋمىز. ءبىر كۇنى جاۋدى تورۋعا شىق­قانبىز, ءفريتستىڭ مەرگەنى ءبىزدى كورىپ قالىپتى, ونى مەنىڭ سەرىگىم ليۋبا مۇرتتاي ۇشىردى. ودان باسقا ەكەۋ­مىزدىڭ بىرەۋمىزگە قاتەر ەدى», دەيدى. مالي­كانىڭ ۇيىنە جازعان تاعى ءبىر سون­داي حاتىندا: «اڭدۋدا وتىرعاندا كىر­پىك قاعۋعا بولمايدى. ويتكەنى, سەنى دە جاۋ اڭدۋدا. ءبىر مەزگىلدە كوزىمە ءبىر نارسە قىلاڭ ەتە قالعانداي بولعان ەدى. قاسىمداعى سەرى­گىم ليۋبا كىرپىگىن قاعۋعا كەلتىر­مەستەن قاعىپ سۇلاتتى. سۇلاي تۇسكەنىن انىق كوردىم. ول جال­عىز ەمەس. سەرىگىن مەن دە كۇتۋدەمىن. سۇلا­عاننىڭ قاسى­نا بىرەۋ باۋىرىمەن جەر سىزىپ كەلىپ اۋدا­رام دەگەندە, ءوزى اۋدارىلىپ ءتۇستى. بۇل ەكەۋى بارلاۋشى توبىنان ەكەن. بىزگە ەندى وتە مۇقيات بولۋ كەرەك. سول كۇنگى وتىرعان جەرىمىز قۇتتى بولىپ ساندى ون بەسكە جەتكىزدىم. ليۋبا دا قىلت ەتكەنىن قيىپ ءتۇسىپ, قايتىپ قار­سى شىقپايتىن ەتكەن كورىنەدى», دەپ قۋا­نىپ جازادى. 
ال 1944 جىلى 1 ماي كۇنى جازعان حاتىن­دا ماليكا: «سەن­دەردەن بۇگىن ەكى ايدان بەرى كۇتكەن حاتتى الىپ, امان­­دىق­تارىڭدى ءبىلىپ, سونداي قات­تى قۋانىپ قالدىم. مىنە, قازىر جورىقتان كەلىپ وتىر­مىن. مەرەكە قۇرمەتىنە اتقان فريتس­تەردىڭ سانىن ساناعانىم جوق, ليۋبا ەكەۋمىز تالايىن جايراتتىق», دەپ ماقتانىشىن دا جاسىرمايدى. وسى جازعان حاتىنان سوڭ كوپ كەشىكپەي ما­ليكا 1944 جىلى 6 ماي كۇنى ءى بالتىق ماي­دانى قولباس­شى­سىنىڭ №820 بۇيرى­عىمەن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولادى. 
«وسى ۋاقىت ىشىندە مەن تاعى دا ءبىراز ءفاشيستى جايراتتىم. بۇرىنعىداي ەمەس, ەندى ولار بۇعىپ, ەڭبەكتەپ, جەر باۋىرلايتىن بولدى. قورقاق قوي وزدەرى, ولاردىڭ ءاربىر سولداتىنىڭ بەيشارا ەكەنىنە كوزىم انىق جەتتى», دەپ جازعان حاتى ماليكانىڭ ۇيىنە جولداعان سوڭعى حاتى بولدى. وسى حاتتان كەيىن كوپ ۇزاماي اتا-اناسى ماليكانىڭ مەرگەن سەرىكتەسى ليۋبا كراي­نوۆانىڭ: «سالەمەتسىزدەر مە, قىمباتتىلارىم. مەن مالي­كانىڭ جاقىن قۇربىسى ەدىم. ەكەۋمىز مەرگەندەر مەكتەبىن بىرگە ءبىتىرىپ, مايدانعا دا بىرگە اتتانعانبىز. ۇرىس شەبىنە دە بىرگە شىعىپ جۇردىك. امال قان­شا, سىزدەرگە قايعىلى حابار جولداپ وتىرمىن. 11 ماۋ­سىم كۇنى ماليكا دۇشپاندى اڭدىپ ءجۇرىپ, نەمىس مەرگەنىمەن بەتپە-بەت ۇشىراسىپ قالدى. قارعىس اتقىر فريتس الدىمەن اڭعارىپ, اتىپ ۇلگەردى. ءسويتىپ, ماليكا ەكى قاستىڭ ورتاسىنان جارالاندى. قازىر گوسپيتال­دا جاتىر, جازىلىپ قالار, ۋايىم­داماڭىزدار», دەپ جازعان حاتىن الادى. 
وكىنىشكە قاراي, اۋىر جا­رالانعان ماليكا ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ 1944 جىلى 14 ماۋسىم كۇنى قازا تابادى. «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ناگرادتالعان مەرگەن ماليكا توق­تامى­شو­ۆانىڭ دەنەسى ۆيتەبسك وبلىسى, گورودوك اۋدانى, بولشوي گورودوك سەلوسىندا جاۋىنگەرلەر زيراتىنا جەرلەنگەن. 
ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزەڭدە جايىق بويىنان مايدان دالاسىنا اتتانعان, تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن باتىر قىزداردىڭ بىرنەشەۋى تۋرالى اڭگىمە قوز­عادىق. سۇراپىل سوعىستا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسسە دە, ەرلىگى ەلەۋسىز قالعان باسقا دا جەر­لەستەرىمىز جەتەرلىك. سىن ساعاتتا ەرلەرمەن بىرگە اتقا قونىپ, قولىنا قارۋ العان الاشتىڭ مەرگەن قىزدارىنىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاي بىلسەك, بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىنى انىق. 

باقتىلى بورانباەۆا, 
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

باتىس قازاقستان وبلىسى