استانالىقتاردى استانالىق ەتەتىن استانانىڭ ءوزى

نەمەسە ەلوردالىق مەنتاليتەت حاقىندا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلى تۇعىرى, الاش جۇرتىنىڭ اسقاق ايبارى – ارۋ استانانىڭ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل تامساندىرعان تاريحي قۇبىلىسقا اينالعانى اقيقات. بار بولعانى ءبىر مۇشەل جاس – ون ءۇش جىلدا قازاقستان حال­قىنىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە الەم­نىڭ اتاقتى استانالارىمەن سالتانات جارىس­تى­رىپ, بوي تالاستىرا الاتىن قازاق جۇرتى­نىڭ جاس تا حاس باس قالاسى قالىپتاستى. ەلوردانىڭ اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «استانا كەلبەتى – ۇلت كەلبەتى. ءبىزدىڭ استانامىز قاي جاعىنان قاراعاندا دا كىسى قىزىعارلىقتاي, شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا ايشىقتارىن قاتار قابىستىرعان قالاعا اينالىپ كەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, الەم نازارى الدەقاشان – استانادا. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى بۇگىندە جۇمىر جەردى تولعاندىرعان  تاقىرىپتار تالقىلاناتىن, ساليقالى ساياسات, تۇعىرلى ەكو­نوميكا, دىنارالىق كەلىسىم كەڭەستەرى وتە­تىن جاھاندىق ورتالىق. قازىر دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان استاناعا ات ءىزىن سالمايتىندار ساناۋلى. قازاق جالپاق جۇرتقا قالا تۇرعىزا الاتىن جوعارى مادەنيەتىن پاش ەتتى. استانا سانىمەن دە, مانىمەن دە, كوركىمەن دە كوپتى قىزىقتىرادى, دوس سۇيسىنەدى. ياعني, باس قالامىز قالىپتاستى, استانا تانىلدى. ال استانالىقتار شە؟ قانداي مەملەكەتتىڭ بولماسىن تۇرعىن­دارى­نىڭ تۇعىرى – استانالىقتار. باس مەگاپوليس تۇرعىندارى سول  مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­­تىك جانە قوعامدىق بولمىسىنىڭ باع­دا­رى, ەكونوميكالىق, مادەني جانە وركەنيەت جەتىستىگىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس. ماسەلەن, كۇنى كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە 15 مەملەكەتتىڭ تاع­دى­رىن شەشكەن وداقتىڭ استاناسى – ماسكەۋ تۇرعىندارىنىڭ قاي جاعىنان العان­دا دا ارتىقشىلىعى بولدى. باسقا قالا­لار­مەن سا­لىس­تىرعاندا ماسكەۋلىكتەردىڭ تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگىنىڭ, ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ, ءتالىم-تانى­مى­نىڭ وزگەلەرگە ۇقسامايتىن ەرەكشەلىكتەرى بو­لا­تىن. سوعان بايلانىستى «ماسكەۋلىكتەر مەن­تاليتەتى» دەگەن ۇعىم دا قالىپتاسقان ەدى. جالپى, مەنتاليتەت ۇعىمى (اعىلشىن­نىڭ mentality – ويلى, سانالى دەگەن ءسوز­دەرى­ن­ەن شىققان) توپتىق سانانى ايقىندايتىن ءپىشىن رەتىندە, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق قۇبى­لىس­تار مەن ۇدەرىستەردى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جانە ساياسي توپتاردىڭ قابىلداۋ جانە باعا­لاۋ ەرەكشەلىكتەرىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. فيلوسوفيالىق جانە مادەنيەتتانۋ عى­لى­مىندا مەنتاليتەت ۇعىمى وركەنيەت, ۇلت, تاپ نەمەسە الەۋمەتتىك توپتارعا عانا قاتىستى قولدانىلىپ, بۇقارالىق نەمەسە توپتىق سانانى ايقىنداۋعا پايدالانىلادى. قالاي بولعاندا دا, ءبىزدىڭ قولدانىسىمىزدا «ءماس­كەۋلىك مەنتاليتەت», «الماتىلىق مەنتاليتەت» دەگەن ۇعىمدار قالىپتاسىپ قالدى. سون­دىقتان «مەنتاليتەت» ماسەلەسىنە تەرەڭدەي بەرمەي, «استانالىقتار مەنتاليتەتى» قانداي, جالپى, ەلوردالىق تۇرعىندار «استانا­لىق­تار» دەگەن مارتەبەلى دارەجەگە لايىق پا, قان­داي بولۋى كەرەك, دەگەن سۇراقتار ءتوڭى­رەگىندە وي تولعاپ كورەيىك. باسقاشا ايتساق, باس قالا تۇرعىندارىنىڭ باسقالارعا قارا­عاندا ايىرماشىلىعى مەن ەرەكشەلىگى بولۋى كەرەك پە؟ فرانتسۋزداردا «پاريجدىكتەردى پاريجدىكتەر ەتكەن پاريجدىكتەر ەمەس, ءپاريجدىڭ ءوزى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەندەشە, «ءۇشىنشى مىڭجىلدىق قالاسى» اتانعان, ساۋلەتتى دە, سالتاناتى دا, ءسانى دە زاماناۋي تالاپقا ساي استانا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ دا جوعارى تال­عامعا جاۋاپ بەرەتىن قاسيەتى, بيىك مادە­نيەتى, استانالىق مەنتاليتەتى بولۋى شارت. باس قا­لامىزدىڭ باستى ارتىقشىلىعى شى­عىس پەن باتىس ساۋلەت ونەرىنىڭ بار جاۋھارىن بىردەي ۇيلەستىرگەن استانانىڭ اجارى دەسەك, استا­نا­لىقتاردىڭ دا تانىم-تالعامى, ءجۇرىس-تۇ­رى­سى, مادەني مانەرى وسى بيىك برەندكە لا­يىق بولۋى كەرەك نەمەسە سوعان جەتۋگە ۇم­تىل­­عان جان-جاقتى تالپىنىستا بولعانى ءجون. وكىنىشكە وراي, ازىرگە «استانالىقتار مەن­تاليتەتى» دەگەن مارتەبەلى ارماننىڭ اۋى­ل­ى الىستاۋ جاتىر. جو-جوق... استانا­لىق­تاردىڭ مەنتاليتەتكە قاتىستى ويلىلىق, سانالىلىق, بىلىمپازدىق دەگەن تۇرعىلاردا ەشبىر كەمشىنى جوق. ءتۇر كەلبەتتەرى دە كوركەم, كيىم كيىستەرى دە كەلىستى. ەلوردالىقتارعا قاراساڭ, كوز تويادى, كوڭىل توعايادى. اتتەگەن-ايى – استانالىقتاردىڭ تالايى-اق اينالاسىنا بەيجاي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول تۋماسى – استاناعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمى جاساندى, سۇيىسپەنشىلىگى سۇيىق. ارينە, ونى استانالىقتاردىڭ استانالىق اتانعانىنا از-اق جىل تولعانىمەن ءتۇسىن­دىرۋ­گە بولاتىن شىعار. الايدا, كەشەگى «باتپاعى تىزەدەن اسىپ, ماساسىنىڭ ىزىڭى قۇلاق تۇن­دىرعان» سۇرىقسىز تسەلينوگرادتىڭ ور­نىنا «ءوڭ مەن تۇستەي» بولىپ, جەرۇيىقتاي اس­تا­نانىڭ ورناعانىن قابىلداي الماي جۇرگەن­دەر دە, قابىلداعىسى كەلمەي جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. وسىعان بايلانىستى بىزدە استا­نا­نى ءتول قالاسى, جۇرەگىنە جاقىن جالعىز قو­نىسى رەتىندە قابىلدايتىندار قاتارى كەمشىن سوعىپ جاتقان سياقتى. مىنە, وسىدان كەلىپ, استانالىقتاردىڭ اي­نالاسىنداعىلارعا دەگەن بەيجايلىعى بە­لەڭ بەرەدى. كىم-كىم دە بولسا, ءوز شاڭى­راعى­نىڭ تورىنە شاڭ شىعارتىپ, سۋ ىشكەن بۇلا­عىنىڭ باسىن لايلاتىپ قويمايدى عوي. ال استانانىڭ قاق تورىندەگى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ بالكونىندا تۇرىپ, كۇل-قوقىس تولى قاپشىقتارىن كوشەگە لاقتىراتىنداردى نەمەسە سول كۇل-قوقىس تولى قاپشىقتارىن كىرەبەرىسكە, تروتۋارلارعا تاستاي سالاتىنداردى كورسەك تە كورمەگەن بولامىز. سۋسىننان بوساعان پلاستماسسا قۇتىلارىن كوشەدە كەلە جاتىپ, كەز كەلگەن جەرگە شيىرا سالاتىن­داردى دا بايقايمىز. قالتارىس تولى پلاستماسسا قۇتىلار اياققا ورالىپ, ماشينالاردىڭ دوڭعالاعىمەن تاپتالىپ, تارس-تارس اتىلىپ تا جاتادى. تاعى دا بەيجايمىز... ايالدامالاردا تۇرىپ نەمەسە وتىرعان جەرلەرىندە بىلش-بىلش تۇكىرىپ, تەمەكى تۇ­قىل­دارىن تاياق تاستام جەردەگى جاشىككە تاستاۋعا ەرىنىپ, جول بويىنا اتىپ جىبەرەتىندەردى دە اڭعارامىز. سىرانىڭ نەمەسە كوكا-كولانىڭ بوس قالبىرلارى مەن شولمەكتەرىن گۇلزارلار مەن كوگالدارعا لاقتىرا سالا­تىن­دارعا دا كوز الارتىپ, جاق اشپايمىز. ارينە, ىشتەي كەيمىز, جاقتىرمايمىز. ولارعا ەسكەرتۋ جاساپ, تىيىم سالۋعا تىپتەن قۇلقىمىز جوق. ول مەنىڭ ءۇيىمدى نەمەسە جەكە مەنشىگىمدەگى جەرىمدى, اۋلامدى لاستاپ جاتقان جوق قوي. كوشەدەگى قايداعى بىرەۋلەرگە ءجون ايتا­مىن دەپ, جۇيكەمدى توزدىرار جايىم جوق... جىل سايىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ميل­ليون­داعان قارجىنىڭ ارقاسىندا قالا كو­شە­­لەرىن­دەگى قوعامدىق كولىك تۇگەلدەي دەرلىك جاڭارتىلدى. بۇرىنعىداي قارا تۇتىنگە قاقا­لىپ, بۇرقىلداي بەرەتىن «پازيكتەر» مەن قى­تايدىڭ شوقالاقتاعان قوشقار ءمۇيىز اۆتو­بۋس­تارىنىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەلەدى. كوشەارالىق اۆتوبۋستار جاڭا دا جايلى. بىراق سول قو­عامدىق كولىكتەردىڭ جۇرگىزۋ­شىلەرى مەن كون­دۋكتورلارىنىڭ  قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى­نەن تاعى ۇياتتىمىز. ءباي­گەگە تۇسكەن ماستەك­تەر­دەي بىرىمەن ءبىرى جا­رى­سىپ, ايالدامالارعا تالاسىپ, الاشاپقىن بولادى دا جاتادى. جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزعانى ءبىر باسقا, ايال­دامالارعا توق­تار-توقتاماستان جولاۋ­شى­لار­دى قوراعا قامايتىن قويداي قۋىپ, «ءوي, بول­سايشى...», «ەسىكتى جىلدام جاپساي, وتسەي­شى ءارى...» دەگەن سياقتى دورەكىلىگىنەن توبەڭ شى­مىر­لايدى. كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كەز كەلگەن جۇرگىزۋشى اۆتوبۋس تىزگىنىنە وتىرا المايتىن. جولاۋشىلار تاسيتىن اۆتو­بۋستارعا جوعارى ساناتتى دارەجەسى بار, ار­نايى دايىندالعان ماماندار عانا يە بول­ا­تىن. سوندىقتان سول ءبىر داۋىردە اۆتوبۋس­تار­دىڭ جول اپاتىنا ۇشىراۋى وتە سيرەك كەزدەسەتىن توتەنشە جاعداي بولىپ تابىلاتىن. ال قازىر شە؟ جۇمىس ورنىنىڭ ءبارى ساتىلاتىن سوراقىلىق بەلەڭ العان قوعامىمىزدا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى بولۋ ءۇشىن ءتيىستى «وتكاتىن» تولە­گەندەردىڭ ءبارى جولاۋشىلار ءومىرىن قىل ۇستىنە قويىپ, قالا كوشەلەرىندە جۇيتكىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا ءوزىمىز قوسىلاتىن ءور­كە­نيەت­تى 50 ەلدىڭ قالالارىندا بولعاندا باي­قاي­مىز, قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ار­نايى بەلگىلەنگەن شىتتاي فورمالارىن كيىپ الىپ, كۇن قاعارلارى مەن اياق كيىمدەرى ايناداي جالتىراپ, جولاۋشىلارىنا ىزەت كور­سەتۋ­دەن ءبىر جالىقپايدى. بىزدە دە قالا اكىم­دى­گىنىڭ تاپسىرماسىمەن جولاۋشىلار كولىگى باس­قارماسى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى مەن كوندۋك­تور­لارىنا قىمبات ماتالاردان ءتيىستى شەبەرحانالاردا ءبىر ءتۇستى ارنايى كيىمدەر تىككىزگەن ەكەن. بىراق كۇتىمسىز كيىلگەن سول فورما­لار­دىڭ بۇگىندە اتى بار دا زاتى جوق. تاعى بەي­جايمىز. قالالىق اكىمدىك پەن جولاۋ­شىلار كولىگى باسقارماسى قاداعالاۋعا ءتيىس كەلەڭ­سىزدىكتەرگە ارالاسىپ, تۇلەن ءتۇرتىپ پە. سول ءتيىستى ورگاندارعا وسى ماسەلەلەردى قۇلاق­قاعىس ەتىپ, حابارلاي سالساق قايتەدى؟ قوي, اتاما. ەندى قالعانى, وزگەنىڭ كەمشىلىگىن كور­سەتىپ, وسەك تاسۋ ەدى. قالامىزداعى قوعامدىق كولىكتەردەگى كەلەڭسىزدىكتەرگە كونەمىز, ءدو­رەكىلىككە توزەمىز... اقيقاتىندا ءبىز استانالىقتار وزىق ءور­كە­نيەت جەمىسىن تۇرمىسىمىزدا بارىنشا پاي­دالانىپ كەلەمىز. اۋلا تولى «دجيپ», ءۇي باسى ينتەرنەت, قولىمىزدا ءىت-پلانشەت. ءسوي­تە تۇرا, كوپ رەتتە مادەنيەتتىلىك ورەمىز اۆستراليا مەن افريكانىڭ الىس تۇكپىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ابوريگەندەردىڭ دەڭگە­يى­نەن اسا الماي جاتادى. ارينە, ولارعا كىنا جوق, كوپشىلىگى حات تا تانىمايدى. ال بىزدەگى «دجيپ» مىنگەن اعايىندارىمىزدىڭ ارقايسى­سىنىڭ جوعارى ءبىلىمى, ءتىپتى كوپشىلىگىنىڭ بىرنەشە جوعارى ءبىلىمى بار عوي. شوقىراقتاعان «دجيپتەر» بورديۋرلاردى بەلدەن باسىپ, تروتۋارلارعا توقتايدى. كەشكە قاراي بالالاردىڭ ويىن الاڭدارىنا نەمەسە كىرەبەرىستەردىڭ تىنىسىن بىتەپ, كول­دە­نەڭدەي قاڭتارىلادى. ءسوز جوق, بۇگىندە كولىك قۇرالدارى كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتىنە اينالدى. بىراق قالا ىشىندەگى قاتىناس ءۇشىن وسى تاۋداي ماشينەلەردىڭ قاجەتى قانشا؟! بۇل «دجيپتەردى» ۇيىرلەپ شىعاراتىن جاپون­داردىڭ وزدەرى ۇيلەرىندە «ەكونوم-كلاسس» قۋىرشاقتاي كولىكتەرمەن جۇرەدى, ەۋروپا دا الدەقاشان ءتيىمدى دە شاعىن ماشينەلەرگە اۋىسقان. «قازاق بايىسا, قاتىن الادىنىڭ» كەرىمەن تەك ءبىزدىڭ قالتالى قانداستارىمىز عانا قۇنى جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەدەن اسا­تىن, بەنزيندى جالماۋىزشا جۇتاتىن, كولەمى «گرۋزوۆويلاردى» باساتىن تاۋداي كولىكتەرگە قۇمار-اق. بۇل نە, بارلىق پا, بايلىق پا؟! جوق. داراقى كەۋدە, بوس ماقتان. «داڭعوي با­يىسا, دجيپ الادى» – دەيمىز بە ەندى, قايتە­مىز؟ مىنە, كەيبىر استانالىقتار مادەنيەت­تىلىگىنىڭ مارەسى وسىنداي. ودان قالدى كەز كەلگەن ءۇيدىڭ الدى الدەقاشان اۆتوتۇراققا اينالعان. قولى جەتكەن دە, قولى جەتپەگەن دە قارىزدانىپ-قاۋ­عالانىپ, نەمىستىڭ «براكقا» شىققان ءبىر-ءبىر ماشينەسىن يەلەنىپ, كوپ قاباتتى ۇيلەر­دىڭ كىرەبەرىستەرىن «متم-عا» اينالدىرعان. الدى 30 جىل, ارتى 15 جىلدان اسقان بۇل ەسكى «ينو­ماركالار» بىردە كۇرك-كۇرك وت الا الماي, بىردە سورعالاتىپ  ماي اعىزىپ جاتادى. امال قانشا, كىرەبەرىستە قازداي تىزىلگەن سول ماشينەلەردىڭ اراسىمەن ۇيگە كىرەمىز, بۇرقىراعان ماي مەن ءتۇتىننىڭ ىشىنەن ساعالاپ كوشەگە شىعامىز. تاعى دا تىرجيامىز. سوندا دا ءۇنسىزبىز. كوشەلەردە توڭكەرىلگەن قوقىس سالىنعان جاشىكتەر, ايالدامالاردا سىنعان ورىندىقتار. كورەمىز دە كونەمىز, بۇرىلماي­مىز. كەش باتسا, تەرەزەڭنىڭ تۇبىنەن توڭىرەكتى ايقاي-شۋ مەن داڭعىرلاعان مۋزىكاعا كومىپ, ەرىككەننەن ەرمەك ىزدەگەن جاستار مەن ماستار شىعادى. تاعى دا ىشتەن تىنىپ, ەسىك-تەرە­زەڭ­دى قىمتاي جونەلەسىڭ. وۋ, ورتاق ۇيىمىزدە ورىن العان بۇل ولقىلىقتاردىڭ الدىن الىپ, ارالاسساق قايتەدى. كورگەن كەلەڭسىز­دىك­تى دەرەۋ ءتيىستى ورگاندارعا جەتكىزىپ, شۇعىل شارا قولدانۋلارىن تالاپ ەتۋ كەرەك قوي. اتقارۋشى بيلىك حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, زاڭ, قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا مۋنيتسيپالدىق ورگاندار سالىق تولەۋشىلەردىڭ قارجىسىمەن ءومىر ءسۇرىپ, سول تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگىنىڭ دۇرىس تا ساپالى بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. ەندەشە, ولارعا كورگەن كەلەڭ­سىز­دىك­تەردى ەسكەرتىپ, كەرەك بولسا, ولقى­لىقتاردىڭ الدىن الۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك قوي. وكىنىشكە وراي, سول مەنتاليتەتىمىزدىڭ باسقاشا قالىپتاسۋى سالدارىنان ءبىز ونداي قادامعا بارۋدى مادەنيەتسىزدىككە بالايمىز. قىزىل يمپەريانىڭ قانىمىزعا قۇيىپ كەتكەن قاعيداتتارىمەن ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان كەمشىلىكتەردى جويىپ, ولقى­لىق­تاردىڭ الدىن الۋدى تالاپ ەتۋدى ستاليندىك داۋىردەگى جاپپاي سەنىمسىزدىككە ۇرىندىر­عان «دومالاق ارىزبەن» شاتاستىرامىز. «ءداۋى­رىمىزدىڭ ار-وجدانى كوممۋنيستىك پارتيا جاساسىننىڭ» كەرىمەن تاعى دا بيلىكتەگىلەرگە باس شۇلعىپ, اتقارۋشى بيلىكتەن «باس­قارۋشى بيلىك» جاساپ جاتىرمىز. مىنە, بەيجايلىق... بەس ساۋساق تا بىردەي ەمەس. بۇگىن «مەن اس­تا­نالىقپىن» دەپ جۇرگەندەر  دە ءبىر قالىپ­تان شىققانداي ءبارى بىردەي ەمەس. ول دۇرىس تا. بۇگىندە استانادا قازاقتىڭ ۇلى دالا­سى­نىڭ ءتورت تاراپىنان, تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قانداستارىمىز ميداي ارالاسىپ كەتتى. كەيبىرەۋلەر قانشا تىرىسقانىمەن, قازىر باس قالامىزدا بىرىڭعاي تازا وڭتۇستىكتىك, باتىس­تىق نەمەسە سولتۇستىكتىك دەگەن ورتالارعا قولايلى ورىن جوق. امالسىز بۇكىلقازاقتىق, جالپىقازاقستاندىق كىرىگۋ ۇدەرىسى باستالىپ كەتتى. تاياقتىڭ ەكى باسى بولاتىنى سياقتى بۇل ۇدەرىستىڭ دە جاعىمدى جانە جاعىمسىز جاقتارى بولۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى – استانا قازاقيلاندى. قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتىپ, ەلوردا مەملەكەت اتاۋىن يەلەنگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان قالاسىنا اينالىپ كەلەدى. مۇنداي تاماشا مۇمكىندىك بۇرىنعى استانامىز الماتىنىڭ تاريحىندا دا بولىپ كورگەن ەمەس. ماسەلەن, 2009 جىلعى حالىق سا­ناعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 613006 استا­نالىق تۇرعىننىڭ 425298-ءى قازاقتار ەكەن. ياعني, قالا حالقىنىڭ جالپى سانىندا قازاق­تار­دىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جەتكەن. بۇل ءماس­كەۋدە تۇراتىن ورىستاردىڭ پايىزدىق ۇلە­سى­نە جەتەقابىل كورسەتكىش. سويتە تۇرا, استانادا قازاقي بولمىس, ۇلتتىق نىشان جوقتىڭ قاسى. ورىسشا سويلەسەمىز, اعىلشىنشا جارناما جاسايمىز. ءتىپتى 90 پايىز قازاقتاردان تۇراتىن پارلامەنتىمىز بەن ۇكىمەتىمىز وتىرىستارىن نەگىزىنەن ورىسشا وتكىزەدى. كۇنى كەشەگى استاناداعى حالىقارالىق ۇلى باسقوسۋلارعا تورتكۇل دۇنيەدەن جينالعان قوناقتار باس قالامىزدان تازا ۇلتتىق مازىردە اس دايىندايتىن بىردە-ءبىر مەيرامحانا مەن ءدامحانا تابا الماي باستارىن شايقاپ كەتتى. مىنە, ءبىزدىڭ مەنتاليتەت! باس قالامىزدا قازاقتاردىڭ ۇلەس سال­ماعى 70 پايىزعا جەتىپ, استانانىڭ شىن ءما­نىن­دەگى ۇلت استاناسىنا اينالعانى اتا-بابا­مىزدىڭ ۇلى ارمانىنىڭ ورىندالعانى. جان-جاقتان جينالعان جاستارىمىز استانادا ۇلتتىق مادەنيەت نىشاندارىنىڭ, سالت-ءداس­تۇر مەن ۇلتتىق دۇنيەتانىمىنىڭ ساقتالىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ جاتقانى دا قۋانتادى. قازاق ەلىنىڭ ءاربىر وڭىرلەرىنەن كەلگەندەر جەرگىلىكتى سالت-داستۇرلىك بەلگىلەرىن بىرگە الا كەلىپ, قالاعا ءتان استانالىق مادەنيەتكە كىرىكتىرۋدە. ونىڭ ءبارى ءبىر جۇيەگە كەلىپ, قابىسىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگى ىرىكتەلىپ, قالالىق جاڭا سيپات الىپ, استانالىق مەنتاليتەت بولىپ قالىپتاسا قالۋى دا وڭاي شارۋا ەمەس. استانالىقتاردىڭ ساناسى سەرگەك, رۋحى بەرىك, ەڭسەسى بيىك بولۋى كەرەك. ال ارمان قۋىپ, ءارتۇرلى ءۇمىت جەتەگىمەن استاناعا كەلگەندەر ءۇيسىز-كۇيسىز, ساياجايلاردى ساعالاپ, «جەتىم بۇرىشتاردا» كۇنەلتىپ جاتسا, ولاردان قان­داي سەرگەك سانا, بيىك مادەنيەت شىقپاق... 2011 جىلدىڭ 1 مامىرىنداعى دەرەك بو­يىن­شا استانا قالاسى حالقىنىڭ سانى 710962 ادامعا جەتتى. ياعني, 2009 جىلعى حا­لىق ساناعىنان كەيىنگى ءبىرجارىم جىل ۋا­قىت ىشىندە 100 مىڭ ادامعا  دەيىن وسكەن. بۇل كەي­بىر ساياجايلاردى ساعالاعانداردى, قۇرى­لىس­تاعى قاپتاعان وزبەكتەردى, بازارلارداعى ازەربايجاندار مەن قىرعىزداردى, كوشەدەگى قول جايعان كەزبەلەردى جانە باسقا ستاتيس­تيكالىق ورگانداردىڭ ساناعىنا كىرمەگەن حالىقتاردى ساناماعانداعى دەرەك. التى اي جاز استانا كوشەلەرىندە كىشكەنتاي بالالارىن شۇبىرتىپ, قايىر سۇراپ جۇرەتىن سىعان تەكتەس, ۇزىن ەتەك ايەلدەردىڭ قاپتاپ كەتەتىنىنە كوزىمىز ۇيرەندى. ءتىپتى جاپ-جاس بالالارى قوعامدىق كولىكتەرگە كىرىپ الىپ, شىرىلداي ولەڭ ايتىپ, «دەنگي دا­ۆايعا» باسادى. سىرت كوز بۇلاردىڭ ەل ارالاپ, قول جايۋمەن كۇن كورەتىن «ليۋلي» اتتى حالىق ەكەنىن قايدان ءبىلسىن. توپتانىپ كوشە­گە شىققان بىرەن-ساران ۇلەسكەرلەرگە عانا باپانداي ءبىزدىڭ ءتارتىپ ساقشىلارى ولاردى كورگەندە جىلعا-جىلعامەن قاشادى. جالپى, استانالىق كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ جۇمىسى سىن كوتەرمەيدى. ساناقارالىق كە­زەڭ­نەن  بەرى استاناداعى تىركەۋگە الىنعان وزبەكتەر سانى 16,8 ەسە, قىرعىزدار سانى 12,1 ەسە ءوسىپ كەتىپتى. ال ەشبىر رۇقساتسىز كىرىپ, تىركەۋسىز جۇرگەن, قۇرىلىس نىساندارىنىڭ جەرتولە­لەرىن­دە جاتقان كەلىمسەكتەر سانى قانشا؟! انە, وزبەكتەر اۋا رايىنىڭ قولاي­سىز­دىعى­نان اداسقان قازاقستاندىق الپينيستەردى بالا-شاعاسىنا دەيىن «شەكارا بۇزۋ­شىلار» دەپ قامادى دا تاستادى. استانا قالاسى حالقىنىڭ وسىنداي جو­عارى قارقىنمەن كۇرت ءوسۋىنىڭ قانشا قاجەت­تى­لىگى بار!؟ ەشبىر تارتىپتىك جۇيەمەن رەتتەلمەي, تالاپسىز, تالعامسىز كەلىپ جاتقان حا­لىق­تاردىڭ استانالىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭ­گەيىن, الەۋمەتتىك ورتا مەن مادەنيەتتىلىكتىڭ دامۋىن تەجەمەسە, دامىتپايتىنى انىق. سوندىقتان, بولاشاقتا قالاعا كەلىپ تۇرا­تىندارعا, استانالىقتار رەتىندە تىركەلۋشىلەرگە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ قويىلۋى كەرەك. اناۋ 300 ميلليوننان استام حالقى بار الىپ امەريكانىڭ استاناسى ۆاشينگتون قا­لاسىندا 1 ميلليون عانا حالىق تۇرادى. وعان قاراپ, ۆاشينگتوننىڭ حالىقارالىق دەڭگەي­دە بەدەلى كەمىپ, بەرەكەسى ورتايىپ جاتقان جوق. ەندەشە, استانالىقتار ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ دە ساننان گورى ساپاعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك-اق. استانا بىلىكتى ماماندار مەن ءبىلىمدى جاستاردىڭ مەكەنى بولۋى قاجەت. جوعارى ساناتتاعى جۇمىسشىلار, تاجىريبەلى قۇرىلىسشىلار مەن ءوز ءىسىنىڭ ناعىز ماي­تالماندارى اتانعان ءارتۇرلى كاسىپتىڭ شەبەرلەردى شوعىرلانسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ناعىز استانالىق مەنتاليتەتتىڭ مايەگى اشىلىپ, بيىك مادەنيەتتىلىك ورەسىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى وتە كۇردەلى ۇدەرىس. ول ءۇشىن اس­تانانى شىنايى سەزىممەن «ءتول قالام» دەپ مويىندايتىن ۇرپاق  جەتىلىپ, استانالىق­تاردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ تولىسۋى كەرەك. ول ءۇشىن باس قالانى ۇلتتىق بولمىسىمنىڭ ال­تىن بەسىگى دەپ قابىلدايتىن پاتريوتتىق  ءسۇيىس­پەنشىلىك قاجەت. بۇل رەتتە كەشەگى قى­لىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەرياعا قار­سى تۇرىپ, نەمىس اۆتونومياسىن اشتىرماي قويعان تسەلينوگرادتىق قازاق جاستارىنىڭ شىنايى پاتريوتتىعى ۇلگى بولارلىق. ەرەۋىلگە بىرگە شىققان سول زامانداستارىمنىڭ بويىندا تۋعان جەردىڭ تۇتاستىعىنا, ۇلتتىق بىرلىككە, جالپىقازاقتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن تابيعي سۇيىسپەنشىلىك اتويلاپ تۇرعان ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول بەسىگى, تۇتاس قازاقتىڭ باس قالاسى – استاناعا دەگەن بۇگىنگى استا­نالىقتاردىڭ دا بويىنان وسىنداي سەزىم سەبەزەلەپ تۇرۋى ءتيىس. سوندا عانا جوعارىدا ايتىلعان ولقىلىقتاردىڭ ورنى تولىپ, بەيجايلىقتىڭ بەلگىسى دە قالماس ەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەلوردا –عيماراتتار ەمەس, ساياباقتار مەن كوشەلەر دە ەمەس. ەلوردا ء–بىرىنشى كەزەكتە ادامدار. استانالىقتاردا وزگەلەرگە ۇقسا­ماي­تىن ايرىقشا ىشكى الەم, جوعارى مادە­نيەت­تىلىك, قالتقىسىز ءبىلىمى مەن تاربيە-ءتالىم بولۋعا ءتيىس. استانا ءوز تۇرعىندارىنىڭ اسەمدىگىنىڭ, ۇلكەن مادەنيەتتىلىگىنىڭ, جوعارى رۋحىنىڭ, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ناتيجە­سىندە تولىققاندى ەلوردا بولا الادى. قالا­نىڭ تازالىعى – بۇل ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني تازالىعى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. مادەنيەتتىلىكتىڭ باستى كورسەتكىشتەرى­نىڭ ءبىرى – تازالىق بولسا, استانا قالاسىنىڭ تازالىعى تۋرالى از ايتىلىپ تا, از جازىلىپ تا جۇرگەن جوق. باس قالاعا يمانعالي تاس­ماعامبەتوۆ اكىم بولىپ كەلگەنگە دەيىنگى تازالىق پەن قازىرگى قالا تازالىعىن سالىس­تىرۋعا دا بولمايدى. استانا شىن مانىندە ەلىمىزدەگى جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن تازا قالالاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, تازالىق ماسەلەسىن تۋرا وسىلاي باستى نازاردا ۇستايتىن بولساق, كۇنى ەرتەڭ باس قالامىز تازالىعى جاعىنان وزگەلەردەن وزىق تۇراتىن ۇلگىلى قالالاردىڭ بىرىنە اينالاتىندىعىنا دا سەنىم مول. ءيا, ءححى عاسىر عاجايىبى اتانعان استا­نا­نىڭ اجارى ايشىقتالىپ كەلەدى. الەمدىك مادەنيەت پەن ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى­نىڭ سالتانات قۇرعانى دا اقيقات. «ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ قالاسى» دەپ دوس تا, دۇشپان دا مويىندادى. ەندەشە, استانالىقتار وسى استانانىڭ كورىكتى كەلبەتىنە قاراپ, بوي تۇزەۋى كەرەك. پاريجدىكتەردى پاريجدىك ەتكەن ءپاريجدىڭ ءوزى بولاتىن بولسا, استانالىق­تاردى دا استانالىق ەتەتىن استانانىڭ ءوزى بولماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى. __________________________________ كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.