الەم نازارى تاعى قازاقستانعا اۋادى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلى ب.باتىرشاەۆپەن اڭگىمە – باقىت دانابەك ۇلى, بىرەر اپتادان سوڭ استانادا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعا­لىق ەتۋىمەن يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مي­نيس­تر­لەرىنىڭ 38-ءشى كەڭەسى وتەدى. بۇل ءىرى حالىقارالىق جيىنمەن قا­زاق­ستاننىڭ يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنداعى توراعا­لى­عى باستالماق. وسىعان داي­ىندىق بارىسى قالاي؟ – الدىمەن يسلام كونفە­رەن­تسياسى ۇيىمى (يكۇ) جونىندە دەرەكتەر كەلتىرە كەتسەم دەيمىن. بۇل ۇيىم 1969 جىلى قۇرىلدى. قۇرامىنا ازيا, لاتىن امە­ري­كا­سى, افريكا, ەۋروپادا ورنالاس­قان 57 مەملەكەت كىرەتىن ۇيىم قازىرگى كەزدە بۇۇ-دان كەيىنگى الەمدەگى ەكىنشى ۇلكەن ساياسي بىرلەستىك رەتىندە كەڭىنەن تانىمال. شتاب-پاتەرى ساۋد ارابياسىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ باستى ۇستانىمدارى بۇۇ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعي­دا­لا­رى­مەن ۇيلەسەدى. يكۇ ءدىني بىرلەستىك ەمەس, ول – مۇسىلمان ەل­دە­رىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق مۇددەلەرىن قور­عاپ, سوعان قىزمەت ەتەتىن بىردەن-ءبىر كەشەندى حالىقارالىق بىرلەستىك. حالىق­ارا­لىق قاتىناستارداعى ىقپالى زور, الەمدىك ساياسي جانە ەكونو­مي­كالىق ومىردەگى كوپتەگەن ماڭىز­دى ۇدەرىستەردىڭ باسىندا تۇرعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن مارتەبە دەپ ايتۋعا بولادى. ۇيىمعا باسشى­لىق­تىڭ تىزگىنىن ەلىمىزگە بەرۋدى قا­زاقستان مەن پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بيىك ساياسي بەدەلىن, ەلباسىنىڭ بەلسەندى جانە كو­رە­گەن ديپلو­ما­تياسىن مويىنداۋ­دىڭ ناقتى كورىنىسى دەپ ايتقىم كەلەدى. – قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگى قاشان اشىلدى؟ – ەلىمىزدىڭ يكۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگى 2010 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقستاننىڭ ۇي­ىم­عا توراعالىق ەتۋگە دايىندىق جاساۋ ماقساتىندا اشىلعان. تۇ­راقتى وكىلدىكتىڭ ديپلوماتيالىق قۇرامى جاساقتالىپ, ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلىق جۇمىستار تولىق اياق­تالدى. قازىرگى كەزدە وكىلدىك ءوزى­نىڭ قىزمەتىن ويداعىداي اتقارىپ جاتىر. ال وكىلدىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى مەن ماقساتى – قازاقستان مەن  ۇيىمنىڭ اراسىنداعى جانە قا­زاقستان مەن ۇيىمعا مۇشە مەم­لەكەتتەر اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى, ءوزارا ءىس-قيمىلدى جو­عارى دەڭگەيدە ۇستاۋ, قازاق­ستان­نىڭ ۇيىمداعى  مۇددەلەرىن قورعاۋ, سونىمەن بىرگە توراعا­لىق­قا قاتىستى ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ.  مۇنى اسا اۋقىمدى جۇ­مىس دەپ اتاساق بولادى. سول سەبەپتى  دە تۇراقتى وكىلدىككە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇي­ىمىنداعى توراعالىق ەتۋ قازاقستانعا نە بەرمەك؟ – جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى الەمدەگى ەڭ ءىرى ساياسي بىرلەس­تىك­تەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ياعني, يكۇ-عا باسشىلىق ارقىلى ەلىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە, مۇسىل­مان مەملەكەتتەرى باعىتىندا جانە ۇلتتىق دارەجەدە كوپتەگەن ستراتەگيالىق ماقساتتاردى ورىن­داۋعا مۇمكىندىك الادى. سونداي-اق ۇيىمعا توراعالىق ەلىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرە ءتۇسۋدىڭ, باسقا ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جاڭا بيىكتىكتەرگە كوتەرۋدىڭ پارمەندى جولى, ال ۇلتتىق ديپلوماتيامىز ءۇشىن تاعى دا ءبىر شىڭدالۋ مەكتەبى بولماق. – «ەلىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, ىن­تىماقتاستىقتى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەدى» دەگەندى تارا­تىپ كورەيىكشى... – قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتور­اعا­لىعىن ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتكەن كەزىندەگى كوپجاق­تى حالىقارالىق ديپلوماتياسىنىڭ تابيعي جالعاسى رەتىندە باعا­لاۋى­مىز كەرەك. سەبەبى,  وتكەن جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا توراعا بولا وتىرىپ, ەۋرازيا باعى­تىن­داعى وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرمەن تۇراقتى اينالىستى. كەلەسى كەزەكتە ەلىمىز مۇسىلمان الەمىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ مودەراتورى بولماق. وسى جەردە ايتا كەتەيىن, يسلام الەمىندەگى پروبلەمالاردىڭ تابيعاتى مەن ولاردى شەشۋ جولدارىنىڭ ءوزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ال «ەلىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, ىنتىماقتاستىقتى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەدى» دەگەنگە كەلسەك, جو­عا­رىدا اتاپ وتكەندەي, تاياۋ كۇن­دەرى استانا يكۇ-عا قاتىسۋشى 57 مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ, سونداي-اق كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باس­شى­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى جيىن وتكىزگەلى وتىر. بۇل ەقىۇ سامميتىنەن كەيىنگى ەكىنشى اسا ۇلكەن حالىقارالىق ساياسي ءىس-شارا بولماق. ونىڭ ۇستىنە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بۇل كەزدەسۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەي­توي­ىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ەلوردادا وسىنداي حالىقارالىق جيىن وتكىزۋ ارقىلى ءبىز مۇسىلمان الە­مىنە ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونو­مي­كا­لىق جەتىستىكتەرىن, مادەني-عىلى­مي سالالارداعى مۇمكىندىكتەرىن, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن تانىستىراتىن بولامىز. ال ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا بيىكتەرىنە كەلسەك, يسلام ەلدەرىمەن ءتيىمدى قاتىناستاردى نىعايتىپ, دوس­تىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ – قازاقستان سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن قاتىناسى بۇگىن­گى كۇندە جوعارى دارەجەدە دامىپ وتىر. يكۇ مۇشەلەرىمەن باي­لا­نىستار بارلىق سالالاردى قام­تي­دى – بۇل رەتتە ورتاق ساياسي ءمۇد­دەلەر, ساۋدا, ينۆەستيتسيا تارتۋ, تاريحي جانە عىلىمي ىزدەنىستەردى جۇزەگە اسىرۋ, ءبىلىم بەرۋ, ەكولو­گيا­لىق ماسەلەلەردە بىرلەسىپ جۇ­مىس ىستەۋدى ايتۋ قاجەت. مۇسىل­مان الەمى قازاقستاننىڭ بارلىق ساياسي باستامالارىن قولداپ كەلەدى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رە­فورمالاردى, يندۋستريالاندىرۋ باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ۇدە­رىس­تە­رىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ قاي­تا جاڭ­عى­رۋى, رۋحاني قۇندى­لىق­تاردى تاراتۋ ماسەلەلەرىندە دە بىزگە باۋىر­لاس ەلدەردىڭ كومەگى ايتارلىقتاي. قورىتىندىلاي ايتقاندا, مۇ­سىلمان الەمىمەن ىنتىماقتاستىق ءوزارا مۇددەلىك, تاتۋلاستىق, بىرلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. ءوز رەتىندە قازاقستان يكۇ مۇشەلەرى ءۇشىن جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەت, بەلسەندى جانە جاۋاپتى ارىپتەس رەتىندە كورىنىپ وتىر. – مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قا­زاقستاننىڭ يكۇ-عا مۇشە بو­لۋىندا ساياسي مۇددەدەن گورى, ەكو­نو­ميكالىق مۇددە باسىمداۋ جات­قان سياقتى. وسىعان كەلىسەسىز بە؟ – بۇعان كەلىسە المايمىن. ءويت­كەنى, جوعارىدا ايتقانىمداي, ەلى­مىزدىڭ ۇيىمعا مۇشەلىككە كىرۋىندە ەكونوميكالىق مۇددەلەر­مەن قاتار, ۇلكەن ستراتەگيالىق ساياسي ماسە­لە­لەر دە جاتىر. يكۇ قىزمەتىنە قا­تىسۋ قازاقستان ءۇشىن تاياۋ شىعىس, ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ كوپ­شىلىگىمەن ءبىر ۇيىم ىشىندە ىنتى­ماقتاستىقتى دامى­تۋ, الەمدەگى ساياسي جانە ەكونو­مي­كا­لىق ۇدەرىستەرگە ارا­لاسۋ, ءتۇرلى باعىتتا ىنتى­ماق­تاس­تىق ورناتۋ مۇمكىندىگىن بەردى. مىنە, وسى كۇش-جىگەرلەردىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇگىنگى كۇنى يسلام الەمىنىڭ تەرەڭ قۇرمەتىنە جانە سەنىمىنە بولەنىپ وتىر. قىزمەت بابىمەن شەتەلدىك ديپلوماتتارمەن كەزدەسۋلەر بارى­سىن­دا ولار ارقاشاندا قازاق­ستان­نىڭ يكۇ-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەردىڭ ىشىندە الاتىن ەرەكشە ورنىن, ەلىمىزدىڭ جاڭا كەلبەتىن, ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەي­دە­گى ءىرى ساياساتكەر رەتىندەگى ءرولىن قايتالاپ وتىرادى. – ال ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەرمەن ەكو­نو­ميكالىق بايلانىستارىن قا­لاي باعالاۋعا بولادى؟ – مۇسىلمان الەمى بىزگە الىس­تا جاتقان بەيتانىس الەم ەمەس. الىسقا بارماي-اق ءوزىمىزدىڭ كور­شى­لەرىمىز قىرعىزستان, وزبەك­ستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, ارعى جاقتاعى اۋعانستان, ءازىر­بايجان, يران مەملەكەتتەرىن الاي­ىق. وسى ەلدەردىڭ بارلىعى يكۇ-عا مۇشە. ءتىپتى, رەسەي وسى ۇيىمعا بايقاۋشى رەتىندە قا­تىسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا يسلام الەمىمەن بايلانىستارىمىز, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قاتى­ناس­تارىمىز جاقىن كورشىلەرى­مىز­دەن باستالادى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە يسلام ەلدەرىمەن دە, وزگە مەملەكەتتەرمەن دە ءتۇرلى سالالاردا ىنتىماقتاستىق جاساعانى­مىز قاجەت. مىسالى, بۇگىندە قازاقستاننىڭ تۇركيامەن, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن, ساۋد ارابياسىمەن, تاعى باسقا ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستارى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مۇ­سىل­مان الەمىمەن تىعىز ىنتى­ماقتاستىق ورناتۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن پايداسى زور دەپ ەسەپتەيمىن. ءارى بۇل قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىنە تولىق ساي كەلەدى. يسلام دامۋ بانكى قازاق­ستان­دا ءىرى جوبالاردى قارجى­لان­دىرۋعا قاتىسۋدا. ونىڭ جالپى كولەمى 500 ميلليون اقش دول­لا­رى­نا جۋىقتايدى. سونداي-اق, مۇ­سىل­مان مەملەكەتتەرى استانا قا­لاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دا­مى­تۋعا دا ينۆەستيتسيا سالدى. قا­زىرگى كەزدە يسلام دامۋ بانكىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن بىرقاتار جوبالار قاراستىرىلىپ جاتىر. وسى­نىڭ بارلىعى مۇسىلمان الە­مى­نىڭ, يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قا­زاق­ستانعا دەگەن ىزگى نيەتتەس­تىگىنىڭ ءنا­تيجەسى. قازاقستان مەن يكۇ ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ بولاشاعى زور دەپ نىق سەنىممەن ايتۋى­مىزعا بولادى. – ەلىمىز يكۇ-عا توراعالىق ەتۋ بارىسىندا قانداي حالىقارالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر؟ – ەلىمىز بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مىنا توراعالىققا اسا اۋ­قىم­دى,  مازمۇندىلىعى تەرەڭ باع­­­دارلامالارمەن كىرىسكەلى وتىر. ال توراعالىقتىڭ بەيرەسمي تۇردەگى تۇساۋكەسەرى استانادا 7-9 ماۋسىم كۇندەرى وتكەن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنان باس­تالدى. سودان كەيىن 28-30 ماۋسىمدا يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيستر­لە­رىنىڭ كەڭەسى وتەدى. بۇل ەلور­دا­داعى ۇلكەن ساياسي شارالاردىڭ ءبىرى بولماق. كونفەرەنتسيادا الەم­دەگى ساياسي وقيعالار, مۇسىلمان الەمىنىڭ قاي باعىتتا دامي­تى­نى­نا قاتىستى ساياسي ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ كۇ­تىلۋدە. بۇلاردان بولەك ءتۇرلى سالالار بويىنشا بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارالار جوسپار­لان­عان. مىسالى, كۇزدە استانادا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ جيىنى شاقىرىلادى. ويتكەنى, ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە دەنساۋ­لىق ساقتاۋ پروبلەماسى ءالى وتكىر كۇيىندە قالىپ كەلەدى. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.