ەكىباستۇز اتاۋى قايدان شىققان؟!

ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اتاۋى سول قالاعا جاقىن ورنالاسقان وزىنە اتتاس كولدىڭ اتىمەن اتالاتىنى جالپىعا بەلگىلى. ال سول كولدىڭ ءوزى سول اتقا قالاي يە بولعانى تۋرالى بىرنەشە نۇسقا بار. ايتىلىپ جۇرگەن جورامالداردىڭ ىشىندەگى شىن­دىق­قا ەڭ جاقىن كەلەتىنى ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى, زەرتتەۋشى-ولكەتانۋشىسى سەرىك جاق­سى­باەۆتىڭ نۇسقاسى بولىپ تابىلادى. وسى اڭگىمە جو­نىندە ول كىسىنىڭ ايتقانى مىناۋ: «ەكىباستۇز كولى اتاۋى­نىڭ شىعۋ تاريحىن زەرتتەۋ مەنى مىنا قورى­تىندىعا اكەلدى. ەگەر سىزباداعى ەكىباستۇز كولىنىڭ ناقتى كونفيگۋراتسياسىنا قارايتىن بول­ساڭىز, ونىڭ وڭتۇستىك-باتىس پەن سولتۇستىك-باتىس جاعىندا ساماي سۇيەگىنىڭ ەكى ەمىزىگى ءتارىزدى جاناما وسىن­دىگە ۇقساس ەكى شىعا­ناعى بار. سولارعا قا­راپ كولدىڭ بۇرىن جايىلما كەزىندە سۋ­عا تولاتىن ەكى كوزى بول­عانىن جورامال­داۋ­عا بولادى. ال باسقا جاعىنان ال­ساق, بۇل جورامال قازاق­تىڭ «باس» ءسوزى ورىس تىلىندەگى «يستوك» (قاينار كوزى) ماعىناسىندا قولدانىلاتىنىمەن دە راستالادى. سوندىقتان بۇل كول العاشقىدا “ەكى باستى تۇزدى كول” اتالعان بولۋى كەرەك, ورىس تىلىنە اۋدارعاندا “سولەننوە وزەرو س دۆۋميا يستوكامي”. ۋاقىت وتە كەلە بۇل اتاۋ بىرىگىپ كەتكەن. ءسويتىپ, كولدىڭ قازىرگىشە اتالۋى – ەكىباستۇز بولىپ كەتكەن». بىراق, وسى لوگيكالىق دۇرىس تۇجىرىمدالعان جورامالعا دەرەكتى دالەلدەر جەتىسپەيدى. وسىنداي جەتىسپەۋشىلىك ەكى باس (كەسەك) كومىلگەن تۇز تۋرالى ايتىلاتىن اڭىزدا دا جانە بۇل ماسەلە جونىندەگى بارلىق باسقا دا نۇسقالاردا بار. ءتۇرلى مۇراعاتتارداعى تەر توككەن ۇزاق ىزدەنىستەردەن كەيىن وسى جولداردىڭ اۆتورىنا XIX عاسىردىڭ سيرەك ماتەريالدارىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى ءتيدى, وندا ءبىزدىڭ ولكەنىڭ وتكەن ءومىرى تۋرالى وتە قىزىقتى مالىمەتتەر بار. اسىرەسە, 1860-1885 جىلدارداعى وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسكەري-توپوگرافيالىق كارتاسىنىڭ ماڭىزى زور, ونى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتور­لىعىنىڭ گەنەرالدىق شتاب وفيتسەرلەرى قۇرعان ەكەن. 1878 جىلعى 10-شاقىرىمدىق كارتانىڭ (1860 جىلعى اسكەري-توپوگرافيالىق تۇسىرۋلەردىڭ پلانشەتى بويىنشا قۇرىلعان) ۇزىندىسىندە ول ۋاقىتتا ەكىباستۇز اتتى كولدىڭ بولماعانى انىق كورىنىپ تۇر. بۇل اششى كول ول كەزدە قارابيدايىق اتالعان. سونداي-اق تومەن­دە قارابيدايىق دەگەن تۇششى كول دە كورسەتىلگەن. 1878 جىلدىڭ تۇسىرىلىمدەرىنىڭ وزىندە-اق اتاۋلارى بىردەي ەكى كولدى ايىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىرەۋىنە «تۇز» ءسوزىنىڭ جالعانعانىن كورۋگە بولادى. ول قارابيدايىق-تۇز بولىپ تۇر. قارابيدايىق-تۇز كولىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا 3500-3700 مەترلىك قاشىقتىقتا ەكىباس دەگەن زيرات اتاۋى جازىلعان (سول ۋاقىتتاعى كارتالاردا «م» ارپىمەن زيراتتار بەلگىلەنەتىن). 1885 جىلعى توپوگرافيالىق كارتانىڭ (1878 جىلعى ءتۇسىرىلىمنىڭ پلانشەتى بويىنشا قۇرىلعان) ۇزىندىسىنە ۇڭىلسەڭىز, تۇزدى كول قارابيدايىق-تۇز كولىنىڭ بىرتىندەپ «ەكي­باس» (كارتادا جاقشاعا الىنىپ كورسەتىلگەن) كولىنە اينالعانى كورىنىپ تۇر. «ەكىباس» اتتى زيراتتىڭ ورنى دا كارتادا كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, اتاۋلارى بىردەي ەكى كولدى ناقتى ايىرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى قارابيدايىق تۇزدى كولىنە جوبامەن العاندا 1860 پەن 1878 جىلدار ارالىعىندا جاقىن جەردەگى زيرات اتاۋى بويىنشا ەكىباس اتاۋى بەكىتىلگەنى ابدەن انىق بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ وبلىستاعى جانە بۇكىل قازاقستان بويىنشا گيدرونيمدەردىڭ كوپشىلىگى وسى پرينتسيپ بويىنشا قۇراستىرىلعان. ەندى كولگە دە, قالاعا دا, شىندىعىندا, ەستە قالارداي ات بەرىلگەن وسى ەكىباس دەگەن جۇمباق اتاۋدىڭ ءوزى دە قىزىعۋشىلىق تۋعىزارى انىق. بۇل جەردە XIX عاسىردىڭ اسكەري-توپوگرافيالىق كارتالارىنا باعدار ءۇشىن اۋقىمدى (ەنىمەن دە, بيىكتىگىمەن دە) كولەمى بار زيراتتاردىڭ اتاۋى عانا ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتكەن دۇرىس. مۇنداي كەسەنەلەر وتە بەدەلدى ءارى اتاقتى قىر تۇرعىندارى – بيلەر, باتىرلار, بولىستارعا عانا تۇرعىزىلعانى تۇسىنىكتى. رەسەي وفيتسەر-توپوگرافتارى (كوبى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەر) بارلىق جازبا-اتاۋلاردى اۋىزشا ەستىگەندەرى بويىنشا جازىپ وتىرعان جانە كوبىنەسە فونەتيكالىق قاتەلەر جىبەرگەن, ول وسى جاعدايدا دا ورىن العانى كورىنەدى. ەكىباس (ەكيباس) دەگەن ات قىر تۇرعىندارى اراسىندا قولدانىلمايتىن, بىراق جەرگىلىكتى قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسىندە ۇقساس ۇكىباس دەگەن ات ءجيى كەزدەسەدى. ال ەندى, بۇل تاريحي كەيىپكەردىڭ وسى ايماقتىڭ تۋماسى ەكەنىندە كۇمان جوق, ويتكەنى, كەسەنەسىنىڭ ونىڭ تۋعان جەرىندە عانا تۇرعىزىلاتىنى انىق. قازىرگى ەكىباستۇز قالاسى مەن كولىنىڭ توڭىرەگى XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باياناۋىل ىشكى وكرۋگىنە جاتقىزىلعان جانە اقبۋرا-تۇلپار-قوزعان بولىسىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن. بۇل جەرلەردى اقبۋرا, تۇلپار جانە مايلىتون دەگەن بولىمشەلەرى بار كەڭ تاراعان قۇلبولدى رۋى جازعى جايىلىم رەتىندە پايدالانعان. ەگەر قۇلبولدى رۋىنىڭ شەجىرەسىنە قارار بولساق, وسى جەرلەردە كوشىپ جۇرگەن ۇكىباس ءبيدىڭ اتىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ونىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى جوبامەن العاندا تاپ سول XIX عاسىرعا كەلەدى. بىراق بۇل تۇلعانىڭ ناقتى سايكەستىگىن انىقتاۋ ءۇشىن وسى بولىستىقتىڭ 1830 جىلدارى حالىقتى تىركەۋ قۇجاتتارىن قاراۋ, سونداي-اق ەتنوگرافيالىق جانە گەنەالوگيالىق ماتەريالدار جيناۋ, ياعني قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. دەگەنمەن, وسى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ قازىردىڭ وزىندە ەكىباستۇز اتاۋىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى بۇرىنعى نۇسقالاردىڭ بارلىعىنان باس تارتۋعا جانە وسى اتاۋ-گيدرونيمگە نەگىز بولعان ادامنىڭ اتى ەكەندىگىن جانە ءبىزدىڭ قالانىڭ اتى بولىپ ءبىر كەزدە ءومىر سۇرگەن ۇكىباس اتتى تۇلعانىڭ اتى ساقتالعانىن نىق ايتۋعا بولار ەدى. داۋرەن اياشينوۆ, ولكەتانۋشى.