وسىدان ءدال ەكى جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءوسىپ, وركەندەۋىنە بايلانىستى ەسەبىن تىڭداعان بولاتىن. ول – اق ازيادانى قابىلداۋعا قاربالاس دايىندىقتار جۇرگىزىپ جاتقان كەز. تاريحي سپورت دوداسى دا ءوتتى. ودان دا بولەك ايتۋلى شارالار ءبىر عانا جىلدىڭ ىشىندە شەجىرەگە اينالىپ شىعا كەلدى. الايدا, مەگاپوليس قالاعا ارتىلاتىن جاۋاپكەرشىلىك مۇنىمەن تولاستامايدى. الماتىدا الاڭداتاتىن, ويلاساتىن, تالاپ ەتىلەتىن جاعدايلار دا جەتكىلىكتى.
ەلباسى 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىن الماتىنىڭ ابىرويمەن اتقارىپ سالعانىن, مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجات حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمسالىپ, كوشەلەر جوندەلىپ, كولىكتەر قوزعالىسى رەتتەلىپ, جاڭا سپورتتىق نىساندار بوي كوتەرگەنىن ايتا كەلە, وسى ىستەردى دە قورىتىندىلايتىن كەز كەلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
– استانالىق مارتەبەسىنەن ايىرىلعانىمەن, الماتىنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا, بارلىق جاعدايى دا ەلىمىز ءۇشىن وتە جوعارى. سوندىقتان مەن الماتىنىڭ احۋالىنا جان-جاقتى قاراپ وتىرامىن. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ دا ەڭ ەلەۋلى بولىگىن الماتى بەرەدى. بيۋدجەتتىك ءتۇسىمى جاعىنان الماتى – ورتالىق ازيا قالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى. شاھار مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ شيرەك بولىگىن بەرەدى. ونىڭ ءوسۋى, ءونۋى عىلىمعا دا, يننوۆاتسياعا دا, ەكونوميكاعا دا وتە قاجەت, – دەدى ەلباسى الماتى اكتيۆىمەن وتكىزگەن جيىن بارىسىندا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الماتى ىشكى ءونىمىنىڭ كولەمى جاعىنان ورتالىق ازيا عانا ەمەس, رەسەيدىڭ كەيبىر ايماقتارىن دا باسىپ وزادى. ماسەلەن, تاشكەنتتەن 4,5 ەسە, نوۆوسىبىردەن 1,5 ەسە, ومبى وبلىسىنان 2 ەسە جوعارى. الماتىدا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 19 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. بۇل وڭتۇستىك كورەيا مەن ورتالىق ەۋروپا ەلدەرى دەڭگەيىمەن بىردەي. حالىقتىڭ ەڭبەكاقىسى سوڭعى 10 جىلدا 5 ەسە ءوسىپ, ءومىر ءسۇرۋ جاسى 3 جىلعا ۇزاردى. نارەستەلەردىڭ تۋى 2 ەسە كوبەيگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قالا دەترويت, ەدينبۋرگ, مانچەستەر, سانكت-پەتەربۋرگ, داكار سياقتى جاھاندىق قالالاردىڭ قاتارىنا ەنىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورتالىعى بولىپ وتىر.
ەلباسى الماتى قاي كەزدە دە جاستار قالاسى بولىپ كەلگەنىن قاپەرگە سالا كەلىپ:
– وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا الماتى حالقى, اسىرەسە, جاستار ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتتى. الماتى – جاستاردىڭ شوعىرلانعان جەرى. مۇندا ستۋدەنتتەر كوپ. وتكەن سايلاۋداعى بەلسەندىلىگى ءۇشىن بارلىق الماتىلىقتارعا ءوز ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, راحمەتىمدى ايتامىن. قازىر بارىمىزگە سونداي ۇيىمشىلدىق پەن بىرلىك كەرەك, – دەدى.
ەلباسى القالى جيىندا الماتىنىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قالا ەكەنىن قايتالاي وتىرىپ, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى كۇللى قازاقستاننىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. سوندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋدا دا قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولاشاعى مەن ونى تۋريستىك ءىرى ورتالىققا اينالدىرۋدىڭ كەلەشەگىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعانىن ايتتى. ماسەلەن, بىلتىر 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىن ءوتكىزۋگە 40 ميلليارد تەڭگە ءبولىنگەن ەدى. ەندى جاڭادان سالىنعان جانە جوندەۋدەن وتكەن سپورت نىساندارى بۇدان ءارى دە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك.
– الماتىدا قازىرگى زامانعى ينفراقۇرىلىمنىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرى جاسالدى. الماتىدا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا, – دەدى وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى. – الماتىدا 2010 جىلى 37 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ تاۋارلارى ءوندىرىلىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم 40 پايىزدى قۇرادى. بۇل – ماڭىزدى كورسەتكىش. عىلىمدى دامىتۋ ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا دا جاعىمدى كورسەتكىشتەر بار. بۇل سالادا 350 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. الايدا, بۇعان توقمەيىلسۋگە بولمايدى. الدا ءالى دە اتقارىلاتىن جۇمىستار اۋقىمدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار مەن تۇرعىنداردىڭ ءوزارا ىقپالداستىق ارەكەتتەستىگىن ودان ارى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتى دەگەندە الدىمەن اۋىزعا تۇسەتىن سوڭعى تابىستاردى قىسقا قورىتىندالاي كەلە, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىن قالانىڭ ەكولوگياسى, الماتى وبلىسىمەن قوسا العاندا ءتۋريزمدى تولايىم دامىتۋ ماسەلەسى قىزىقتىراتىنىن جانە وسى ءوڭىردىڭ سەيسميكالىق احۋالى الاڭداتاتىنىن ايتىپ, ءسوز كەزەگىن قالا باسشىسىنا بەردى.
– ءسىزدىڭ قاتىسۋىڭىزبەن الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان مۇنداي جيىن بۇدان 2 جىل بۇرىن وتكەن بولاتىن. وندا بەرىلگەن بارلىق تاپسىرمالارىڭىز تۇگەل ورىندالىپ, بولىنگەن قارجى تولىق يگەرىلدى. بۇكىل ەلىمىزدەگى ورتا جانە شاعىن بيزنەستەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 27 پايىزى ءبىزدىڭ قالاعا تيەسىلى. نەگىزگى كاپيتالداعى ينۆەستيتسيا كولەمى 21 پايىزعا ۇلعايدى. تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كولەمى 10 پايىزعا ارتتى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋى 41 پايىزعا ءوسىپ, 600 ميلليارد تەڭگەدەن استى, – دەدى احمەتجان سماعۇل ۇلى.
الماتى – قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ تۇرعان قالا. تۇرعىن ۇيلەردىڭ قىمباتتىعى جاعىنان دا ول الدىنا باسقانى سالعان ەمەس. بىراق, وسىعان قاراماي, شاھاردا قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتىر. تەك وتكەن جىلى 1 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 5 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەر قونىس تويىن تويلادى. سول سياقتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە مەكتەپتەر, بالاباقشالار, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار بەرىلدى.
قالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, العاشقى توقساندا الماتىدا ينفلياتسيا دەڭگەيى 3,5 پايىزدى قۇراعان. ينفلياتسيا دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋدا بىرقاتار شارالار جۇرگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىمەن تۇراقتى تۇردە ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالعان. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن جەتكىزۋ ءجونىندە كورشىلەس قىرعىزستانمەن جانە وزبەكستانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن.
– جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا العاشقى توقساندا 2300 ادام حابارلاستى. بۇل – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە از. ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىققا شاققاندا تىركەلگەن جۇمىسسىزدىق كولەمى 0,3 پايىز. بۇل بۇكىل قالا تاريحىنداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش, – دەدى احمەتجان ەسىموۆ.
قالا تىرشىلىگىندەگى بارلىق سالاعا قاتىستى ءتۇيىندى ەسەپ بەرگەن قالا اكىمى الماتىدا ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە 3 باسىم باعىت ايقىندالعانىن مالىمدەدى. ءوندىرىستە الماتى قالاسىنىڭ ۇلەسى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە 20 پايىزعا جۋىق. قالاعا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايقىن تۇسىنەمىز, دەگەن قالا اكىمىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, شاھار بويىنشا ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ايماقتىق ەرەكشەلىگى مەن الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ 3 باسىم باعىت ايقىندالعان: ءبىرىنشىسى – الاتاۋ اۋدانىندا 90 گەكتار القاپتا يندۋستريالىق ايماقتى دامىتۋ; ەكىنشىسى – الماتى وڭىرىندە ءتۋريزمدى, اسىرەسە تاۋ شاڭعىسى سپورتىن دامىتۋ; ءۇشىنشىسى – قالانىڭ بارلىق كولىك جۇيەسىن كەشەندى دامىتۋ.
قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, الاتاۋ اۋدانىنداعى ونەركاسىپتىك ايماقتا 110 ونەركاسىپتىك جانە كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردى ورنالاستىرۋ جوسپارلانۋدا. 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارى كەزىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە شاڭعىمەن تۇعىردان سەكىرۋ كەشەنى سالىنىپ, «مەدەۋ» مۇز ايدىنى جاڭارتىلىپ, «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى جەتىلدىرىلدى. ونداعى تراسسالار الەمدىك ستاندارتتارعا تولىق سايكەس كەلەدى. تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن دامىتۋ جوباسىن ودان ارى جۇزەگە اسىرۋ تۋريزم سالاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 10 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. ال ءۇشىنشى باعىتتاعى جۇمىستار كولىك جۇيەسىن عانا ەمەس, قالاداعى ەكولوگيالىق ءماسەلەلەردى شەشۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزبەك. قازىرگى تاڭدا مۋنيتسيپالدى اۆتوبۋس پاركى جۇمىس جاساۋدا. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ كرەديتى ەسەبىنەن 200 اۆتوبۋس گاز وتىنىنا كوشىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن اتالمىش بانكتىڭ كرەديتىنە قازىرگى زامانعى 200 تروللەيبۋس الىنباق. سونداي-اق قوعامدىق كولىكتى گازعا اۋىستىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قالاي دەسەك تە, گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعدايىنا, انتروپولوگيالىق فاكتورلارعا قاتىستى تۇتىنگە تۇنشىققان الماتىنىڭ اۋاسى قاي كەزدە دە كوكەيكەستى ءماسەلەلەر قاتارىندا بولىپ كەلگەن. قالا تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنان كەرى كورىنىس تابا باستاعان وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ جولىندا بۇل قالادا قولعا الىنعان جوبالار از ەمەس. وسىعان وراي قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول شورمانوۆتىڭ قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قاتىستى اقپارلارى وپتيميستىك تۇرعىدا ءوربىدى.
ونىڭ مالىمدەۋىنشە, الماتى 2012 جىلعا قاراي تولىق گازداندىرىلىپ بىتەدى. ال تەتس-2 زاماناۋي شاڭ تازالايتىن قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالاتىن بولادى. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 18 شاقىرىمعا جۋىق وزەن جاعالاۋلارى مەن سۋ قويمالارى جوندەلمەك. اۋەجاي مەن سايران كولى ينۆەستورلار ەسەبىنەن رەتكە كەلتىرىلمەك. 60,6 شاقىرىم بولاتىن ارىقتار مەن جاڭبىر سۋى ءجۇرەتىن كاناليزاتسيالاردىڭ قۇرىلىسى مەن ولاردى جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىنعالى وتىر. ويتكەنى, ءجيى جاڭبىر جاۋاتىن قالادا قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قالا كوشەلەرىندە كوزى بىتەلگەن ارىقتاردان كولشىكتەر پايدا بولىپ, كوشەنىڭ كەلەسى بەتىنە ءوتكەل بەرمەي تۇرىپ الاتىنى دا جاسىرىن ەمەس.
ەڭ باستىسى – حالقى كۇن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقان قالانىڭ تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ ءۇشىن ىلە اۋدانىندا كولەمى 245 گەكتارلىق پوليگون سالىنباق. ونىڭ اينالاسىنا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزىلادى. شورمانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قالاداعى 1 300 000 اعاشتىڭ 40 مىڭعا جۋىعى كەسىپ تاستاۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان 4 مىڭداي كارى اعاش بيىل قوپارىلىپ تاستالماق. ونىڭ ورنىنا 27 مىڭ ءتۇپ جاس كوشەت وتىرعىزىلىپ, اۋماعى 180 مىڭ شارشى مەتردەن استام گۇلزارلار قالالىقتاردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالادى.
ءوز كەزەگى كەلگەندە الماتى قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەرلان تۇرعىمباەۆ ءوتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا قىلمىستىق ارەكەتتەر 7,4 پايىزعا ۇلعايعانىن العا تارتتى. بۇل – قىلمىس كوبەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. مۇنىڭ ءمانى جاڭا جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى بولىپ تابىلادى. قىلمىستىق وقيعالار مەن ارەكەتتەر تۋرالى حابارلامالار مەن وتىنىمدەردى ەلەكتروندىق ادىسپەن تىركەۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىرتتا ءجۇرگىزگەن بەلسەندى ارەكەتتەرى وسىنداي كەلەڭسىز ىستەردىڭ بەتىن كوپتەپ اشۋعا سەبىن تيگىزگەن. قىسقاسى, ەلباسىنا زاڭعا قايشى ارەكەتتەردى اشۋدا جاڭا جۇيە ناتيجە بەرە باستاعانى ءمالىمدەلدى. مۇنان دا بولەك, پوليتسيا گەنەرال-مايورى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى پاتەر توناۋمەن, ۇرلىق-قارلىقپەن, الىمجەتتىكپەن, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن, كولىك ۇرلاۋمەن, ەسىرتكى ساتۋمەن اينالىسىپ كەلگەن 94 قىلمىستىق توپتى قولعا تۇسىرگەنىن مالىمدەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن الماتىعا قاتىستى ءداستۇرلى تۇردە تالقىنالىپ كەلگەن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە رەسمي تۇردە قالانىڭ سەيسمولوگيالىق جاعدايى دا قوسىلىپ وتىر. جۋىردا عانا قالالىقتاردى جىلى توسەگىنەن ج ۇلىپ الىپ, تاۋلىك بويى سىرتتا سەندەلتىپ قويعان جەر سىلكىنىسى بۇل ماسەلەگە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايتىنىن كەزەكتى رەت ەسكە سالىپ كەتتى.
«سەيسمولوگيا ينستيتۋتى» جشس دەيتىن ءدۇدامال اتاۋعا يە مەكەمەنىڭ ديرەكتورى تاڭاتقان اباعانوۆ الماتى قالاسىنىڭ قازىرگى سەيسميكالىق كارتاسى 1983 جىلى جاسالعانىن جانە ونىڭ مۇلدە كادەگە جاراماي قالعانىن ايتادى. ەسەسىنە وسى ارالىقتا شاھار ەكى ەسە ۇلعايدى. ال جاڭا قالانىڭ تەكتونيكالىق جارىلۋعا بەيىم اۋماقتارىنىڭ ەندىكتەرى, جارىلۋعا بەيىم جەرلەردىڭ اينالاسىنداعى نىساندارعا اسەرى جايلى ماڭىزدى سيپاتتامالار جونىندەگى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن, ماماننىڭ ءمالىمدەۋىنشە, جاڭا سەيسميكالىق كارتانى جاساۋعا ءالى دە كەش ەمەس. ويتكەنى, تاياۋ بولاشاقتا جەتىسۋ وڭىرىندە كۇشى 7 باللدان جوعارى جەر سىلكىنىسى بولمايتىن كورىنەدى.
مىنە, ۇلكەن شاھاردىڭ جاي-كۇيى تالقىلانعان القالى جيىنعا قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
ايناش ەسالي.
الماتى.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
