اتالعان عىلىمي ورتالىققا جاپسارلاس ورنالاسقان «RachaChacha» مەيرامحاناسىنا ءبىر كيەر كيىمدەرىن كيىپ, ساندەنىپ كەلگەن سول قوناقتاردىڭ قايسىسىنىڭ دونور, قايسىسىنىڭ رەتسيپيەنت ەكەنىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبارىنىڭ جۇزدەرى بال-بۇل جانىپ, تويعا كەلگەندەي ەرەكشە ءبىر كوڭىل كۇيدە ءجۇر. ارالارىندا كىشكەنە بوتاقاندارىن كوتەرگەن اتا-انالار دا بار. ولارمەن سويلەسە كەلە عانا كىمنىڭ كىمگە باۋىرىن ءبولىپ بەرگەنىن بىلە الاسىز.
– ءومىرىم قىل ۇستىندە, جانىمدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ جۇرگەنىمدە ءبىرىنشى اللا, ەكىنشى دارىگەرلەردىڭ ارقاسىندا مىنا جارىق دۇنيەگە قايتا كەلدىم, – دەيدى بىلتىر باۋىرىن الماستىرعان ەكى بالانىڭ اناسى, 35 جاستاعى انار بەكەەۆا كوزىنە جاس الىپ. – جانىڭ قينالىپ, ءولىمدى ويلاپ جاتقاندا دارىگەردىڭ ءبىر اۋىز جىلى ءسوزىنىڭ, ەڭ اياعى, اسحانادا تاماق بەرەتىن اپايلاردىڭ «جاقسى بولىپ كەتەسىڭ» دەگەن لەبىزىنىڭ قۇدىرەتى قانداي دەسەڭىزشى! ول كۇندەرىمدى ەشقاشان ۇمىتا المايمىن. اۋرۋحاناعا اۋرۋدىڭ ازابىن تارتىپ, قينالىپ كەلگەن ناۋقاستىڭ ءتۇر-الپەتى قانداي بولسىن. سارعايىپ كەتكەنمىن, ءىشىم قاباقتاي, ازەر جۇرەمىن. كەيىن كەسەلدەن قۇتىلىپ, بەتىمىزگە ءار كىرىپ, جانىمىز جاي تاۋىپ تەكسەرىلۋگە كەلگەندە, دارىگەرلەرىمىز ءبىزدى تانىماي قالادى. سودان ارتتارىنان جۇگىرىپ بارىپ: «اعاي, مەن پالەنشەمىن عوي!» دەپ ايتقاندا عانا تاڭدانىسپەن قۇشاقتارىن جايىپ جاتقانى. بالا دەگەن پەرىشتە عوي, ەكى پەرزەنتىممەن بىرگە ءىنىمنىڭ ءۇش جاسار بالاسى «ە, اللا, تاتەمنىڭ باۋىرى جازىلىپ كەتسىنشى!» دەپ كەسىلگەن جەرىمە كىشكەنە قولدارىن قويىپ, تىلەك تىلەگەندە باۋىرىم شىم-شىمداپ ەزىلىپ كەتە جازدايتىن. بۇگىنگى باسىمىزدى قوسقان جيىنعا ماعان ەكىنشى ءومىر سىيلاعان جاندارعا ءبىر اۋىز راحمەتىمدى ايتپاسام, ءومىر بويى وكىنىپ وتەرمىن دەپ كەلدىم. ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدە وسىنداي كۇردەلى وتانى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, دارىگەرلەردى وقىتىپ, تەگىن وتا, تەگىن ەم-دومىن جاساتۋعا قامقورلىق كورسەتكەن ەلباسىنا, ۇكىمەتىمىزگە جانە التىن قولدى, جىلى جۇرەكتى پروفەسسور بولاتبەك بيمەندە ۇلى باستاعان دارىگەرلەرگە, سونىمەن قاتار, دونور بولىپ باۋىرىن سىيلاعان سىڭلىمە باسىمدى ءيىپ, شەكسىز العىس بىلدىرەمىن. ءبىزگە مەدال بەرەمىز دەپ شاقىرىپتى. كەرىسىنشە, مەدالدى ءبىز دارىگەرلەرگە بەرۋىمىز كەرەك قوي.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ باۋىرى – ەڭ قايىرىمدى اعزا. ويتكەنى, كەسىلگەن باۋىر ۋاقىت وتە ءوسىپ, ءوز قالپىنا كەلمەك. بۇل – باۋىردىڭ ەرەكشە قاسيەتى. ەگەر بۇيرەك ىستەن شىققان جاعدايدا, ونىڭ قىزمەتىن دياليزبەن ەمدەپ الماستىرىپ, ادام ءومىرىن ۇزارتۋعا بولادى. ال باۋىردا ونداي مۇمكىندىك جوق. سوندىقتان, باۋىر تسەرروزى جاعدايىندا دۇنيە جۇزىندەگى ەم – باۋىر الماستىرۋ ارقىلى عانا ادام ءومىرىن ساقتايدى. ارينە, 20 ساعاتقا دەيىن سوزىلاتىن وپەراتسيا – مەدبيكە, سانيتارلاردى ساناماعاندا, ەلۋگە جۋىق دارىگەردىڭ اياقتارىنان تىك تۇرىپ جاسايتىن قاجىرلى ەڭبەگىمەن اتقارىلادى.
قاراپ وتىرساق, قازاقستاندا ون شاقتى جىلدا مەديتسيناداعى وزىق تەحنولوگيانىڭ ناتيجەسىندە اعزانى ترانسپلانتاتسيالاۋ قارقىندى تۇردە دامىپ, كەرەمەت جەتىستىكتەرگە قول جەتتى. وتاندىق حيرۋرگتەرىمىز الەمدىك دەڭگەيدەگى وسى وتالاردى باعىندىرىپ, قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتىپ وتىر. ءارى بۇل جەتىستىگىمىزدى بۇگىندە الىس-جاقىن شەتەلدەر ءبىلىپ, مويىنداۋدا.
ايتالىق, سوڭعى بەس جىلدا ەلىمىزدە 183 باۋىر ترانسپلانتاتسياسى جاسالسا, سونىڭ ەلۋ پايىزعا جۋىعىن, ياعني 85-ءىن, سونداي-اق, سوڭعى ءتورت جىلدا قازاقستاندا جاسالعان 890-عا جۋىق بۇيرەك الماستىرۋ وتاسى, ياعني ونىڭ 300-دەن استامىن الماتى ترانسپلانتولوگتەرى, ياعني پروفەسسور ب.بايماحانوۆ باستاعان كوماندا اتقارعان. ال بىلتىر ناۋرىز ايىنان باستاپ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت بالالاردىڭ باۋىرى الماستىرىلدى. ولاردىڭ سانى بۇگىندە 14-كە جەت-
سە, اراسىندا 5-7 ايلىق سابيلەر بار. ەڭ ءبىرىنشى وتا بەس ايلىق اسىلايعا جاسالىپ, وسى شاراعا اتا-اناسى راحمەت ايتۋعا كەلسە, بىلتىر بەس ايلىعىندا اكەسى باۋىرىن ءبولىپ بەرگەن راياننىڭ اجەسى گۇلزيرا وزدەرى ءومىرىن اراشالاپ قالعان دارىگەرلەردى ىرىم ەتىپ, تۇڭعىش نەمەرەسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ بەرۋدى ءوتىندى. ءسويتىپ, بولاتبەك بيمەندە ۇلى ۇستازى, پروفەسسور ماناس احمەتجار ۇلىمەن بالاقايعا ۇزاق عۇمىر تىلەپ, راياندى عانا ەمەس, قوناققا كەلگەن 12 بالانى تورگە شىعارىپ, ادەمى ويىنشىقتار سىيلاپ قۋانتتى. ال راياننىڭ اجەسى بولسا, شاشۋ شاشىپ, قازاقى سالت-داستۇرمەن شاپان جاۋىپ, جينالعان جۇرتشىلىقتى مارە-سارە ەتتى. ءسويتىپ, راياننىڭ اكەسى بالاسىنا باۋىر دا بولىپ شىقتى.
– بۇگىن ترانسپلانتولوگتار ءۇشىن باقىتتى كۇن, – دەدى كەزدەسۋدى اشقان وسى يدەيانىڭ اۆتورى, «سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولاتبەك بايماحانوۆ. – ءويتكەنى ومىرگە قايتا كەلگەن جانداردى ءبىر شاڭىراققا شاقىرىپ, ءبىر ۇستەل باسىنا جيناۋ ەش ەلدىڭ تاجىريبەسىندە جوق. ولار باۋىرىنىڭ 60-70 پايىزىن ءوز تۋىستارىنا ءبولىپ بەرۋگە تاۋەكەلگە بارىپ, جاقىندارىنىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالعان بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارى دەسەك تە بولعانداي. ويتكەنى, ول ناۋقاستاردىڭ ومىرلەرى اي, كۇن ەمەس, ساعاتتاپ ساناۋلى قالعان ەدى. سوندىقتان, بۇل شارا – وسىنداي ەرلىككە بارعان جاندارعا جاسالعان قۇرمەت, العىس. بۇل ادامي باستى قۇندىلىقتىڭ تورەسى – ءۇلكەن ادامگەرشىلىك. ولار قورىقپاي «دەنساۋلىعىمىز قالاي بولادى؟», «ونى جوعالتىپ المايمىز با؟» دەگەن ويدان بيىك تۇردى. ەندەشە, مۇنداي اكتسيالار ولاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ەمەس, ادامنىڭ جانى قىل ۇستىندە تۇرعاندا اراشا ءتۇسىپ, وسىنداي قادامعا بارعان باتىلدىقتارىن سەزىنۋى ءۇشىن دە قاجەت. ويتكەنى, ءومىر ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەدى.
2011 جىلى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت باۋىرعا تۋىستىق ترانسپلانتاتسيا بەلارۋستىك ماماندار مەن وتاندىق دارىگەرلەردىڭ كۇشىمەن شىمكەنتتىك فاتيما بايتاناەۆاعا جاسالدى. باسقوسۋعا فاتيمانىڭ ءوزى كەلىپ, ۇلكەن تەبىرەنىستە جانىنا شيپا بولار ەم ىزدەپ شەت ەلگە بارۋعا ويلانىپ جۇرگەنىندە وتانىڭ وزىمىزدە جاسالاتىنىن ەستىپ, تاۋەكەلگە بارعانىن, دونور بولعان تۋعان اپكەسى گۇلزيرانىڭ, قانشاما دارىگەردىڭ ارقاسىندا امان قالىپ, قازىر ءوزىن جاقسى سەزىنەتىنىن, التى جىلدان بەرى تەكسەرىلىپ جۇرگەندىكتەن ورتالىقتىڭ ءوز ۇيىندەي بولىپ كەتكەنىن ايتا كەلىپ, بارشاسىنا العىسىن جاۋدىردى.
ءبىر تاڭعالارلىعى, تۋىستارىنا باۋىرىن ءبولىپ بەرگەندەردىڭ باسىم بولىگى ايەل قاۋىمى. سونداي-اق, 19 بالاعا اتا-اناسى, ءبىر بالاعا جەزدەسى دونور بولعان. ەڭ جاسى 18 جاستاعى جازيرا جومارتقىزى اناسىنا باۋىرىن بەرسە, اكەسىز وسكەن ەكى قىزدىڭ ۇلكەنى بوبەك قاراشەۆا وتباسىنىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان, اناسى گۇلسىم ەرجىگىتوۆانى امان الىپ قالۋعا بەل بۋادى. «مەن اناما باۋىرىمدى بەرىپ, ولىمنەن اراشالاپ امان الىپ قالعانىمدى ماقتانىشپەن ايتامىن. ال انامدى امان الىپ قالعان اق حالاتتى ابزال جاندارعا مىڭ, ميلليون راحمەت!» دەپ اناسىنا داۋا ىزدەگەن بوبەك كوز جاسىن تىيا الماي, جينالعانداردىڭ دا كوڭىلىن بوساتتى.
ال رەتسيپيەنت بورانباي اجىباەۆتىڭ قارىنداسى «ومىرگە قايتا كەلگەندەرىڭىز قۇتتى بولسىن! اعامىزدى انامىز ومىرگە اكەلسە, ەكىنشى رەت ءومىر سىيلاعان بولاتبەك بيمەندە ۇلىنا, باۋىرىن قاق ءبولىپ بەرگەن ءىنىم قازبەككە مىڭ العىس» دەسە, باۋىر الماستىرعانداردىڭ ىشىندەگى جاسى ۇلكەنى, 61 جاستاعى كۇلان رايىمبەك تە ەرەكشە تەبىرەندى.
– اۋرۋدىڭ كەسىرىنەن كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە ۇلاستىرىپ, تۇركيا, قىتايعا جانىما شيپا تابامىن با دەپ بارعانىمدا, باۋىر الماستىرۋ كەرەك دەگەن كەسىمدى ۇكىم ايتتى. بۇل وتانى شەت ەلدە جاساتۋعا قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان ءوزىمىزدىڭ دارىگەرلەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ويتكەنى, باسقا امال جوق. ءبارىبىر ءولىم. سالماعىم 48 كيلوعا ءتۇستى. ادامعا قاراي المايتىنداي حال ۇستىندە جاتقاندا پروفەسسور بولات بايماحانوۆقا جولىعىپ, بۇگىن وسى كىسىلەردىڭ ارقاسىندا امان وتىرمىن. العىسىمدى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ادام قيىندىقتى ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىپ كەتىپ جاتادى عوي, ال مىنا جاعدايدى ەشقاشان ۇمىتپايدى ەكەنسىڭ. دارىگەرلەر ءبىزدىڭ ءومىرىمىز ءۇشىن قانشاما ۋاقىت اق تەر, كوك تەر بولىپ ولىممەن كۇرەستى. ولارعا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە ارتىق ەمەس, – دەدى.
بولاتبەك بيمەندە ۇلى ەرەكشە دونور دەپ اتاپ وتكەن ءتورت بالاسى, ەڭ كىشكەنەسى ەمشەكتە بولا تۇرا باۋىرىنا باۋىرىن ءبولىپ بەرگەن جازيرا نۇرعيسانىڭ قازاق قىزدارىنا ءتان, ەرلىككە بارابار قادام جاساعانىن ۇلكەن ماقتانىشپەن جەتكىزدى.
سونداي-اق, پروفەسسور بايماحانوۆ بۇگىندە ەلىمىزدە قايتىس بولعان ادامنىڭ اعزاسىن الۋ ماسەلەسى جولعا قويىلماعاندىقتان, امالسىزدان تۋىستىق دونور الۋعا تۋرا كەلەتىنىن العا تارتتى. «ونى شەشۋ جولى – اعزا بەرۋ ماسەلەسىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ءبىر جاعىنان وسى اكتسيانى سول ءۇشىن دە ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. ترانسپلانتاتسيا 92 پايىز جاعدايدا ادامعا قايتادان ءومىر سىيلايدى. ادامدار ءوز باسىنا تۇسكەن كەزدە عانا «مارقۇمداردىڭ تۋىستارى نەگە كەلىسىم بەرمەيدى؟» دەپ جاتادى. سوندىقتان, ءار ادام ويلانۋى كەرەك. بۇل ارەكەت ەشبىر دىنگە قارسى كەلمەيدى. قايتىس بولعان ادام ولىمنەن كەيىن دە 5-6 ادامعا قايتا ءومىر سىيلاپ جاتسا, ودان ارتىق ساۋاپ جوق دەپ ويلايمىن. ازيا ەلدەرىندە – جاپونيا مەن كورەيادا 80-85 پايىز دونور ءتىرى ادامنان الىنسا, ەۋروپا, امەريكادا قايتىس بولعانداردىڭ اعزاسىن الۋ جوعارى دەڭگەيگە قويىلعان. ماسەلەن, ورتالىقتا بىلتىر جاسالعان 26 وتانىڭ تورتەۋى عانا قايتىس بولعان ادامنان الىندى, – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس حيرۋرگى, الماتى قالاسىنىڭ باس ترانسپلانتولوگى ب.بايماحانوۆ.
باۋىر الماستىرۋ وپەراتسياسىنىڭ قۇنى شەت ەلدە شامامەن 150-200 مىڭ دوللار تۇرسا, ءبىزدىڭ مەملەكەت بۇل كۇردەلى وتانى دا, وپەراتسيادان كەيىنگى ءدارى-دارمەكپەن دە تەگىن قامتاماسىز ەتۋدە. بۇگىندە ەلىمىزدە 500 ادام باۋىر, 3 مىڭداي ادام بۇيرەك, 50-60 ادام جۇرەك, جاڭادان تۋعان 20-25 نارەستە اعزا الماستىرۋعا كەزەكتە تۇر. قازىر ورتالىقتا كەزەكتە تۇرعان وتىز ادامنىڭ جەتەۋى 5-10 ايلىق سابيلەر.
ءيا, ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى باۋىردىڭ ۆيرۋستىق, اۋتويممۋندىق جانە توكسيندىك زاقىمدانۋى كوبەيىپ كەلە جاتقانى مامانداردى الاڭداتىپ وتىر. جالپى, ترانسپلانتولوگيادا ەڭ كۇردەلى وتا – ءتىرى دونوردان باۋىر الىپ, الماستىرۋ بولىپ سانالادى. ويتكەنى, باۋىر قان تامىرلارى ەڭ كوپ اعزا. راس, اۋرۋ جاس تالعامايدى. ءارى ەشكىم اۋرۋدان ساقتاندىرىلماعان. البەتتە, قۇداي باسقا سالسا, امال جوق, كونەسىز. وندايدا سول باۋىردى شىن جۇرەگىمەن, شىن پەيىلىمەن ءوز باۋىرىڭ بەرىپ جاتسا, عانيبەت ەمەس پە؟..
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن رۋسلان كانابەكوۆ
