اق اياق-اق تۇمسىق قۇستاردىڭ تۇمسىعى جىلماعاي مايدا, جىلتىر, تۇمسىق سىرتى مەن اياق تەرىسى اقشىل كەلەدى. كوك اياق-كوك تۇمسىق قۇستاردىڭ تۇمسىعى مەن اياق تەرىسى كوگىلدىر كورىنەدى. سارى اياق-سارى تۇمسىق قۇستاردىڭ تۇمسىق مۇيىزگەگى مەن اياق تەرىسى كۇلگىن قىزىلدانىپ ادەمى كورىنەدى. كوك اياق-كوك تۇمسىق قۇس نەگىزىنەن قىران كەلەدى. سارى اياق-سارى تۇمسىق بۇركىتتەر باپشىل كەلەدى, نەكەن-ساياق بولماسا كوبى قىران بولا بەرمەيدى.
بۇدان باسقا قازاق قۇسبەگىلەرى قۇستىڭ اياعىن: ارىق اياق, ويماق اياق, ۇكى اياق, تەرىس اياق دەپ تە بولەدى.
ارىق اياق – قۇستار سيدامشا سەركە سان بولادى. مۇنداي قۇستاردىڭ اياعى ەتسىز سىيدام جانە جاراقاتقا ءتوزىمدى كەلەدى.
ويماق اياق – قۇستاردىڭ ساۋساق-تىرناقتارى باربيعان ەتتى, كوزگە باقالداۋ كورىنەدى.
ۇكى اياق – قۇستاردىڭ جەمباسارىنىڭ اراسى جاقىن بىتەدى, سالاسى قىسقا بولادى. بۇنداي قۇستار ارىق اياقتى قۇستاردا دا كەزدەسەدى.
تەرىس اياق – قۇستاردى كەيبىر قۇسبەگىلەر قىسقاش اياق دەپ تە اتايدى. تەرىس اياق قۇستاردىڭ شەتكى جەمباسارى الشاقتاۋ, جاقتاۋى اشىلعان قىسقاشتاي جايىلىپ, تەرىس قاراپ تۇرادى. بۇل قۇستىڭ وتە قۋاتتى كۇشتىلىگىنىڭ بەلگىسى.
بۇلاردان باسقا بۇركىتتى اياق تەرىسىنە قاراپ بۇجىر اياق جانە جارعاق اياق دەپ بولەدى.
بۇجىر اياق – قۇستاردىڭ اياق تەرىسىنىڭ سىرتى قىشىرلى بۇدىرلانىپ, قولمەن سيپاعاندا تۇيىرشىك بەدەرى انىق ءىلىنىپ تۇرادى. بۇجىر اياق قۇستار جامان بولمايدى, بۇل دا قۇستىڭ قىراندىعىنىڭ باستى ءبىر ولشەمى.
جارعاق اياق – قۇستىڭ سيراق تەرىسى جىلماعاي جىلتىر, سىيدام بىتەدى. بۇل قۇستىڭ سالىمسىزدىعىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان «جارعاق اياق جارىلتپاس» دەگەن ءسوز بار.
قىراننىڭ سانىنا قاتىستى سىن. قۇستىڭ ارىق-سەمىزى, ياعني قوڭى ونىڭ سان ەتىمەن ولشەنەدى. ۇياباسارلاردىڭ سان ەتى ادەتتە ءبىر تۇتامنان ارتىق بولسا, سارشا بۇركىتتىڭ سان ەتى ءبىر تۇتامنان اسپايدى. قارىمدى قىران قۇستىڭ سانىنا سالالى ساۋساقتىڭ تۇتامى ەكى ەلى جەتپەي تۇرادى. بۇركىتتىڭ اياق ساۋساقتارى تۇعىردا وتىرعاندا بۇرىسپەي, اراسى الشاق شارشىلانىپ تۇرسا, تەگەۋىرى مەن جەمباسارى ادامنىڭ بارماعىنان جۋان بولسا, ول وتە قۋاتتى قۇس. اياعى كىشىكەنە قۇس الىمىر بولمايدى.
سان ەتى بىركەلكى سىيدامشا قۇستى سەركە سان دەيدى. سان ەتىنىڭ تولارساقتان جوعارعى جاعى دومالاقتانىپ تۇرسا ونداي قۇستى شوقپار سان دەپ اتايدى.
قىراننىڭ تىرناق-تۇياق سىنى. بۇركىتتىڭ ءار ساۋساعىنىڭ ۇستىڭگى قىرىندا تىزىلگەن مارجان تاستارى بولادى. تاستارى كوپ بولعان سايىن جاقسى. وسى مارجان تاستارىنا قاراپ قۇسبەگىلەر بۇركىتىن «ءۇشتاسى قۇس», «ءتورت تاستى قۇس», «بەس تاستى قۇس» دەپ اتايدى. اسىرەسە, جەمباسارىنان كەيىنگى ساۋساقتىڭ ۇستىڭگى مارجان تاستارى بۇركىتتىڭ ساپاسىن انىقتايدى. كەيبىر قۇسبەگىلەر مارجان تاستى بولات تاس دەپ تە اتايدى.
كەرەمەت قاندى كوز قىرانداردىڭ تاسى ءتورت ساۋساقتىڭ ۇستىندە اربىرىندە تورتتەن, جيىنى ون التى تاسى بولادى. ەگەر ورتاڭعى ساۋساعىندا عانا ءتورت تاس بولىپ, قالعان ساۋساقتارىندا ۇشتەن عانا تاس بولسا, ونداي قۇستى اۋرەلەمەي اياق باۋىن اعىتىپ قويا بەرگەن ءجون. قۇستىڭ اياعىنداعى تاستارى قانشالىقتى كەسەك, تاستىڭ استىنداعى تەرى قانشالىقتى كوكساۋلانعان قاتتى بولسا, قۇس ساپاسى سونشالىقتى جاقسى ەكەنىن بىلدىرەدى. تاسى ۇساق قۇس ونشا قىران بولمايدى.
قۇستىڭ تۇياعىن – جيرەن تۇياق جانە قارا تۇياق دەپ ەكى تۇرگە بولەدى. قازاق بۇركىتشىلەرى ايتاتىن: «جيرەن تۇياق جىبەرمەس, قارا تۇياق قايتارماس» نەمەسە «شەگە تۇياق قۇلتابان, شەڭبەر تۇياق ۇلتابان, سىرعا تۇياق مايتابان» دەگەن سىندارىنا قاراپ قۇستى تىرناق-تۇياعىنا قاتىستى قالاي جىكتەۋگە بولاتىنىن اڭعارامىز.
بۇركىت مەيلى جيرەن تۇياق بولسىن, مەيلى قارا تۇياق بولسىن, تۇياعىنىڭ ءتۇبى جۋان, ۇشى جىڭىشكەرىپ, ۇشكىرلەنىپ بىتسە, ورتاڭعى جەمباسارى قالىڭ ءارى سول جاعىنا جابىسقان جالى قىرلى وتكىر, شىمىر, قىسقا, تومارى شىتتى بولسا, ونداي قۇستى شەگە تۇياق قۇلتابان دەپ اتايدى.
تۇياعى سالالى, دوعاسى تىنىستاۋ, جەمباسارى ەتتى, بەدەرلى كەلسە, شەڭبەر تۇياق ۇلتابان دەلىنەدى. بۇل قىران قۇسقا قويىلاتىن باستى ولشەمدەردىڭ ءبىرى.
قىراننىڭ مامىق ءجۇنىنىڭ سىنى. بۇركىتتىڭ ءجۇنى نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى بولادى. ءبىرىنشىسى – تەرەك جاپىراق. مۇنى كەيدە الما جاپىراق, توراڭقى جاپىراق دەپ دە اتايدى. بۇل تۇردەگى بۇركىتتەردىڭ پوشىمى دوڭگەلەك ءپىشىندى بولىپ كەلەدى.
ەكىنشىسى – تال جاپىراق. بۇل قۇستىڭ دەنە پوشىمى ۇزىنشا بولادى. بۇركىتتىڭ ءجۇنى قالىڭ بولسا, سۋىققا ءتوزىمدى كەلەدى. ءجۇنى قىسقا ءارى تاقىر بۇركىت – توڭعاق. ياعني, ەتىن ويازداتىپ قايىرعاندا سۋىقتى كوتەرە الماي قينالادى. جالپى ءجۇنى تاقىر قۇستان شىققان قىراننىڭ الىمى ءجۇنى قالىڭ قۇستان شىققان قىراننان تومەنىرەك بولادى.
بالاپان كۇنىندە بۇركىتتىڭ قاپتال جۇندەرى ۇشكىل تال جاپىراقتى بولادى دا, تۇلەك سايىن ۇشكىلدەرى دوعالانىپ, دوڭگەلەك تەڭگە جاپىراققا اينالادى. جاپىراق جۇندەرى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىر قاتتاسا بىتسە, مۇنى قۇسبەگىلەر «قارعا ءجۇندى قاتتاسىم» دەپ اسپەتتەيدى. ال جۇندەرى قالىڭ, ءتۇسى ۇيرەك جۇندەي قۇبىلىپ تۇرسا, مۇنى «ۇيرەك ءجۇندى ۇتتەسىم» دەيدى.
بۇركىتتىڭ جەلكە ءجۇنى ونىڭ بىتىمىنە لايىق جاراتىلادى. الايدا, جەلكە شۋداسى قالىڭ, جۇندەرىنىڭ ۇشى ينە ساباقتايتىنداي ۇشكىر بولسا, العىر قىران بولعانى. ەگەر, جەلكە ءجۇنى قىسقا, ۇشى دوعالداۋ بولسا, ول سىنعا ونشا تولا قويمايتىن قۇس. جەلكە ءجۇنى قالىڭ قۇستار كوپ باپ تىلەمەيدى. ناشار بۇركىتتەردىڭ ءجۇنى قارعا ءجۇندى ولگەك بولادى.
قىران قۇستىڭ سىرتقى ءجۇنىن سىيپاعاندا سۋسىلداعان قاتقىل دىبىس شىعارىپ, اجارلانىپ تۇرادى. ونداي بولماسا, ولقايا, جاسىق قۇس ەسەپتەلەدى. كەيبىر قۇستاردىڭ ءجۇنى قايراتتى بولعانىمەن, قابىرعاسىنداعى كەمەر جۇندەرى ءبىر ىڭعاي, ارتىنا قاراي جاتاعان بىتسە, ول ولەرمەن قىران بولمايدى. توراڭعى جاپىراق ءجۇندى قۇستاردىڭ قابىرعا جۇندەرى الدىنا قاراي قارسى بىتسە, ول ناعىز قاندى كوز قىران بولعانى.
بۇركىتتىڭ وڭ اياعى: ا – تەگەۋىرىن, ءا – جەمباسار, ب – سىعىم, ۆ – شەڭگەل.
1. تۇياق, 2. پىشاق, 3. كوبە, 4. بەز, 5. تابان, 6. تابان قىشىرى, 7. بولات, 8. اياق قابىرشىعى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر ەتنوگراف-زەرتتەۋشى ب.قينايات ۇلىنىڭ اريحيۆىنەن الىندى
