– ەرلان تىنىمباي ۇلى, ساياسي كەڭىستىكتە تالداۋلار جاساپ جۇرگەن ساراپشى رەتىندە ەلباسى ماقالاسى ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا قانداي تۇعىرناما جاساپ بەرە الادى دەپ ويلايسىز؟
– ەلباسى ماقالاسى قازىردىڭ وزىندە ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا اسەر ەتىپ وتىر. ماقالا جاريالانعاننان بەرى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتى, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن كەزدەسۋلەردە ايتىلعان پىكىرلەردى ساراپتاساق, قوعامدا ىنتىماقتاسۋدىڭ ەرەكشە كورىنىسى ورىن العانىن بايقايمىز. ءتۇرلى كوزقاراس پەن ساياسي باعىتتاعى ادامدارمەن كەزدەسكەنىمىزدە ايتارلىقتاي پىكىر قايشىلىعى, انتاگونيزم, ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بولعان جوق. ياعني ورتاق مۇددەلەر مەن قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە ۇيىسۋعا, بىرلىكتىڭ ارتۋىنا يگى اسەر ەتتى. قازاق قوعامىندا دا وڭشىل, سولشىل, ۇلتشىل جانە باسقا كوزقاراستاعى توپتار بار. بىراق, كوتەرىلگەن تاقىرىپتار قوعامنىڭ وسىنداي بارلىق بەلسەندى توپتارىن قامتىدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ساراپشىلار وعان ستراتەگيالىق قۇجات, باعدارلامالىق ماقالا دەپ ءتۇرلى باعاسىن بەردى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, بۇل – ۇلتتىڭ جاڭا ساياسي پلاتفورماسى. ويتكەنى, ەلباسى ماقالاسى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدى توپتارىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەردى, قوزعالىس پايدا بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق قوعامى ىشكى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تەجەلىپ تۇرعان سياقتى ەدى. الەمدىك ساياسي, الەۋمەتتىك, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر قارقىندى تۇردە ارتقان تۇستا ەليتالىق توپتارىمىزعا جاھاندىق ۇردىستەر مەن ۇلتتىق مۇددەلەردى تەڭ ەسەپكە الا وتىرىپ, تالداۋ جەتىسپەي جاتادى. وسى تۇرعىدان ەلباسىمىز قانداي دا ءبىر قۇجات قابىلداۋدا, باعدارلاما جاساۋدا الەمدىك ۇدەرىستەردى ارقاشان ەستەن شىعارماي جۇزەگە اسىرۋعا تىرىساتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا. ءاسىرەسە, سوڭعى جىلدارداعى ءار جولداۋى اينالادا قالىپتاسقان ءتۇرلى گەوساياسي, ەكونوميكالىق پروتسەستەردى تىزبەكتەۋمەن باستالادى. ەلىمىزدە پايدا بولعان ءۇردىستەردى مىسالعا كەلتىرىپ, بەلگىلى باستامالاردى كوتەرەدى. بۇل ماقالا ەلباسىنىڭ جاھاندىق, ايماقتىق ءتۇرلى پروتسەستەردى, ەلدەگى ناقتى ءۇردىستەردى جانە قوردالانعان ىشكى ماسەلەلەردى ساراپتاۋ ناتيجەسىندەگى ويلارىنىڭ جيىنتىعى.
– ەلباسى جارلىعىمەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ءجونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. قۇرامىندا ءوزىڭىز دە بارسىز. كوميسسيانىڭ رۋحانياتتى كوتەرۋدەگى نەگىزگى كىلتى, تەتىگى قانداي بولماق؟
– ەڭ الدىمەن, ونىڭ قۇرىلۋ ماڭىزىنا دەن قويۋىمىز ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ساياسي تاجىريبەسىندە ۇلتتىق كوميسسيا ءجيى قۇرىلا بەرمەيدى. ەلباسى جىل سايىن ەل الدىنا جولداۋمەن شىقسا دا, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلعان ەمەس. ۇلتتىق كوميسسيا ەرەكشە جاعدايدا قۇرىلادى. سوڭعى جىلدارى ۇلت جوسپارى جانە ساياسي جاڭعىرۋ مەن رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇرىلدى. بۇل باعدارلامالىق ماقالادا كوتەرگەن باستامالاردى تاباندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا ءمان بەرىلگەنىن اڭعارتادى. ۇلتتىق كوميسسيانى لاۋازىمىنا سايكەس باسقارا الاتىن قانشاما تۇلعالار بار. بۇل جولى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسىنا تاپسىرىلۋى كوميسسيانىڭ ساياسي مارتەبەسى مەن دەڭگەيىن كوتەرىپ وتىر. ەكىنشىدەن, قۇرامىنا ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعان ازاماتتار ەندى. ياعني كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اكىمشىلىك تەتىكتەر, مۇمكىندىكتەر ەسكەرىلدى. ماسەلەن, قاراجات نەمەسە زاڭنامالىق وزگەرىستەر كەرەك. وسى ىسپەتتى جايتتاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەدەلدى ساياسي تۇلعالار تارتىلدى. ۇلتتىق كوميسسيا ءبىزدىڭ ساياسي تاجىريبەدە بەلگىلى تاقىرىپتاردى قوعامدىق دەڭگەيدە جان-جاقتى تالقىلاۋ ءۇشىن قۇرىلادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇرىنعى ساياسي جاڭعىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ناتيجەسى ەسەپكە الىنىپ, بىرنەشە باعىتتا جۇمىس توبى قۇرىلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, وقۋلىقتار دايارلاۋ جانە تۋعان جەر بويىنشا جەكەلەگەن جۇمىس توپتارى قۇرىلۋى كادىك. قۇرامىنا قوعامدىق بەلسەندى توپتاردىڭ وكىلدەرى تارتىلىپ, لاۋازىم يەلەرى عانا ەمەس, ساراپشىلار, عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى كەڭىنەن قاتىسادى دەپ ويلايمىن.
– مەملەكەت باسشىسى ماقالاداعى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا باستى نىساناعا اينالۋى كەرەكتىگىن ايتتى. ارقاۋ بولعان تاقىرىپتار جەكە-جەكە العاندا دا اقپارات قۇرالدارىنا دايىن ازىق ىسپەتتى...
– ءيا, ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر – دايىن مەدياجوبالار. باس باسىلىمدا جاريالانعاننان كەيىن كورپوراتسيادا ماقالانى تالقىلاعان جيىن وتكىزدىك. ءداستۇر بويىنشا «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى دا كۇزگى ماۋسىمعا ازىرلەنىپ جاتىر. شىن مانىندە, ماقالادا ايتىلعان ماسەلەلەر ۇلتتىق ارنا ءۇشىن دايىن پلاتفورما, دايىن تۇجىرىمداما. ءبىز بارلىق تاقىرىپتى كۇزگى ماۋسىم اياسىندا كورەرمەنگە ۇسىنۋدى پىسىقتاپ جاتىرمىز. ماسەلەن, «مەن – قازاقپىن!» اتتى ۇلكەن جوبانى ەنگىزبەكپىز. ءداستۇرلى ءان مەن كۇيدى, تەرمەنى ناسيحاتتايتىن تەلەجوبا بىرنەشە ايعا سوزىلادى. وڭىرلەردى تولىق قامتيتىن وسى جوبا ارقىلى ۇلتتىق رۋحاني بايلىعىمىزدى كورسەتەمىز. ودان باسقا تۋعان جەر, كيەلى ورىندارعا بايلانىستى دەرەكتى فيلمدەر, رەاليتي-شوۋ ءتۇسىرۋ كوزدەلگەن. راۋان كەنجەحان ۇلى سياقتى ارىپتەستەرىمىزبەن اڭگىمەلەسە وتىرىپ, وقۋلىقتارعا بايلانىستى بەينەدارىستەر ۇيىمداستىرۋعا, اۋديوكىتاپتار جوباسىن شىعارۋعا شەشىم قابىلدادىق. باسقا دا جوبالار بار. ءساتىن سالسا, ماۋسىم جاقىنداعاندا تانىستىرامىز. ال مەملەكەت باسشىسى ايتقان ماسەلەلەردى ەفيردەن تالقىلاۋعا بىردەن كىرىسىپ كەتتىك. ويتكەنى, ماقالا جاريالانار الدىندا ارنا كەستەسىنە بىرقاتار جاڭا قوعامدىق-ساياسي باعدارلامالار جەلىسىن ەنگىزگەن ەدىك. ماسەلەن, «باستى تاقىرىپ» جاڭا ساراپشىلاردى تارتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق «1 ستۋديا» سياقتى ساياسي توك-شوۋىمىز شىقتى. «پاراسات مايدانى» شىعارماشىلىق توپتارمەن الەۋمەتتىك-قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋدىڭ جاڭا فورماسىن قاراستىرادى. قازاق راديوسىندا دا جاڭا باعدارلامالار بار. وسى ارقىلى مەدياقۇرىلىمدارداعى اعارتۋشىلىق باعىتتى كۇشەيتۋدى قولعا الدىق. سوڭعى ۋاقىتتا ارنالار ويىن-ساۋىق باعىتىنا اۋەستەنىپ كەتكەنى بەلگىلى. ارينە, ونسىز بولمايدى, كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋىمىز ءتيىس. بىراق ۇلتتىق ارنا مەن قازاق راديوسى اعارتۋشىلىق باعىتتى ۇمىتپاۋى كەرەك. ەلباسى ماقالاسى وسى ميسسيانى قولعا الۋىمىزعا نەگىز بولىپ وتىر.
– ەلباسى قالامگەرلەرمەن كەزدەسۋىندە قوعامدا قاۋپى مول ءدىني ەكسترەميزمگە نازار اۋداردى. ءسىز دە ەكسترەميزم ماسەلەلەرىن زەرتتەپ ءجۇرسىز. ەكسترەميستىك قاتەرمەن كۇرەس فورمالارى ەكراندا قالاي كورىنىس تابۋى ءتيىس؟
– ءبىز ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس دەگەندە باسىلىمعا نەمەسە ارناعا بەلگىلى ءبىر ءدىن وكىلىن شاقىرىپ, ءدىن جونىندە تۇسىنىكتەمە بەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. ءدىني ۋاعىزدى كۇشەيتۋ ءدىني باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ەلباسى ماقالاسىنىڭ نەگىزگى ويى – ۇلتتىق سيپات پەن ۇلتتىق سانا. ياعني, ادام ءوزىن ۇلتتىڭ وكىلى, رۋحاني مۇرانىڭ جالعاستىرۋشىسى سەزىنبەسە, ول ءتۇرلى يدەولوگيانىڭ جەتەگىندە كەتەدى. بارلىعىمىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان سىن – وسى. جاھاندانۋ كەزىندە ءارتۇرلى يدەولوگيا ىقپالىنىڭ كۇشەيگەنى سونشالىق, قوعام مۇشەلەرىن جان-جاققا جەتەلەيدى. بىرەۋدى يسلام حاليفاتى يدەولوگياسىنا, بىرەۋدى باسقا يدەولوگياعا تارتادى. بۇل ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاتەرلى. ويتكەنى, كەشە عانا وتارلىق كەپتەن بوسادىق. سوندىقتان ەلباسى ايتىپ وتىرعان ۇلتتىق كودىمىز قانداي, ۇلتتىق سيپاتىمىز نەدەن قۇرالادى, وسىنى انىقتاپ الايىق. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, تۋعان جەر, كيەلى ورىندار –قازاقىلىعىمىزدى ارتتىرۋدىڭ ءبىر شاراسى. ونى جەكە جوبالار دەپ تە قاراۋعا بولمايدى, ويتكەنى, ناۋقانشىلىققا اۋەستەنىپ كەتۋىمىز مۇمكىن. تالقىلانىپ جاتقان جوبالار جيىنتىعىنىڭ ءتۇپكى ءمانى ۇلتتىق سيپاتىمىزدى ارتتىرۋدا جاتىر. ياعني ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس تەك ءدىن وكىلىنىڭ ۋاعىزىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل سونىمەن بىرگە, جاڭا باعدارلامالار ارقىلى ۇلتتىق ءان مەن كۇيدى, تەرمەنى ساپالى تۇردە ساناعا ءسىڭىرۋ, بويىمىزداعى قازاقىلىقتى وياتۋ, ۇلتتىق ونەر تۋىندىلارىنا جاڭا دەڭگەيدە نازار اۋدارۋ, ءداستۇر مەن قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, تاراتۋ جانە باسقا دا جۇمىستار. نەگىزگى ماقسات – ۇلتتىق سيپاتىمىزدى ارتتىرۋ, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ.
– ەلباسى ەلوردا اكىمىنە سىن ايتقان سوڭ قالا باسشىسى تاڭ اتپاي قالا ارالاپ ءجۇردى. ال ەفير سىنىنان قورىتىندى شىعارۋدى قالاي جولعا قويۋعا بولادى؟
– جەكەلەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىسىن تالقىلاعاندا حالىقتىق پىكىردى ەسكە الا بەرمەيمىز. باسىلىمداردا, ارنالاردا بەلگىلەنگەن تاقىرىپتى تەرەڭ ءارى جان-جاقتى ساراپتاۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. «اپتا» ساراپتامالىق باعدارلاماسىنا ولشەمدەر رەيتينگىن ەنگىزىپ, وتكەن شىعارىلىمىندا ەڭ بەلسەندى دەپۋتاتتى انىقتادىق. وسى سياقتى قۇرالدار مەن ءتاسىلدەر ارقىلى ولاردىڭ قىزمەتى مەن جۇمىسىن باقىلاپ وتىرعانىمىزدى كورسەتەمىز. ياعني, كوڭىلىمىز تولاتىن-تولمايتىنىن ءبىلدىرەمىز. الداعى ۋاقىتتا قاي قۇرىلىمداردىڭ اقپاراتقا اشىق ەكەنىن كورسەتپەكپىز. ماسەلەن, تاسقىن كەزىندە كەرەك اقپاراتتى دەر كەزىندە بەرگەنى دە, كۇتتىرىپ قويعانى دا بولدى. ياعني, قاي مەكەمە جاريالى جۇمىس جۇرگىزەدى؟ وسى سياقتى فورمالارمەن قاراۋىمىز كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ مەديادا تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتار كۇننىڭ باستى تاقىرىبىمەن ءجيى سايكەس كەلە بەرمەيدى. وسى تۇرعىدان دا ويلانۋىمىز كەرەك.
– بيىل الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا – 100 جىل. وسىعان بايلانىستى ارنادا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ جاتقانىنان قۇلاعدارمىز...
– ءبىز الاش تاقىرىبىنا كەڭىرەك قاراۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا بىرقاتار جۇمىس جوسپارلانعان. بۇل ورايدا ءبىر-ەكى دەرەكتى فيلم ىسپەتتى ءفورمالدى جۇمىسپەن شەكتەلمەۋىمىز ءتيىس. مۇنى جۇيەلى تۇردە ءارتۇرلى باعدارلاما ارقىلى قامتيمىز. ايتالىق, تاۋلىگىنە بىرنەشە رەت شىعىپ تۇراتىن باعدارلاماارالىق روليكتەردى ەفيرگە ەنگىزدىك. وندا الاش اسكەرى, ءاليحان بوكەيحان, تاعى باسقالار تۋرالى قىسقا-نۇسقا ءمالىمەتتەر بەرىلىپ وتىرادى. جالپى, مۇنداي دەرەكتەردى جاريالاۋ جاستارعا قاجەت. سونداي-اق, دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلۋدە.
– باعدارلامالار ساپاسىن رەيتينگ ارقىلى انىقتاۋ ءۇردىسى ورنىققانى بەلگىلى. جوبالار ساپالى كورەرمەن قالىپتاستىرعانىمەن, رەيتينگ ۇدەسىنەن شىعا ما دەگەن ساۋال تۋادى...
– رەيتينگ ماسەلەسىن ەكى جاقتا قاراستىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ءبىز رەيتينگتەن ءبىرجولا كەتە المايمىز. ويتكەنى, بۇل قانداي دا بولسا, ولشەم. وعان قاتىستى سىن-پىكىرلەر بار. وسىعان وراي رەيتينگ تۇزەتىن قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ, ارنايى كەزدەسۋ وتكىزدىم. ولشەم ادىستەمەسى, تەحنيكاسى تۋرالى ساۋالدارىمىزدى قويدىق. دەگەنمەن, رەيتينگ جالپى باعىتتى كورسەتە الادى. مىسالى, قازىرگى رەيتينگتىك ولشەمدەر ەلىمىزدە تەلەارنالار اۋديتورياسىنىڭ 70 پايىزى قازاقتىلدى ورتا ەكەنىن كورسەتەدى. وسىلايشا, نەگىزگى ۇردىستەردى انىقتايدى. ءبىز كۇندەلىكتى جۇمىس باعىتىن دامىتۋ ءۇشىن بۇل ولشەمدەردى ەسەپكە الامىز. ەكىنشىدەن, تەك رەيتينگ قۋالاۋمەن اۋەستەنبەۋىمىز ءتيىس. ارىپتەستەرگە رەيتينگكە عانا جۇگىنە بەرۋگە بولمايتىنىن ايتامىز. مىسالى, جاڭادان ەنگىزىلگەن رۋحاني-تانىمدىق باعدارلامالار بەلگىلى رەيتينگ ولشەمىن بەرمەۋى دە مۇمكىن. بىراق بۇل باعدارلامالار كەرەك. تەلەارنالار كورەرمەندەردىڭ ىشكى قىزىعۋشىلىعىن انىقتاۋدا رەيتينگتى ەسەپكە الۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, تالعام تۋرالى ويلانۋىمىز قاجەت. مىسالى, ەفيردەن «كەلىن» اتتى ءۇندى سەريالىن الىپ تاستادىق. سوندا ارناعا رەيتينگ بەرىپ وتىرعان ءۇندى سەريالى ەكەندىگى ايتىلدى. ياعني, ارنا الەۋەتىن, اۋديتورياسىن جوعالتقىسى كەلمەسە ءۇندى سەريالىن توقتاتپاۋى كەرەك دەگەن سىڭايدا پىكىرلەر بولدى. ەگەر رەيتينگتى ويلار بولساق, وندا «كەلىننىڭ» ورنىنا تاعى ون سەريالدى الىپ كەلىپ, تاڭنان كەشكە دەيىن ۇسىنۋعا بولار ەدى. «كەلىن» ەفيردەن 5 جىل بويى بەرىلدى. وسى سياقتى دۇنيەلەرگە كورەرمەندى ۇيرەتىپ تاستادىق. سوندىقتان تالعام قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ارينە, تاريحي-تانىمدىق تۇرعىدان شەت ەل سەريالدارىن جالعاستىرامىز. ەڭ باستىسى, ەندى ءوز ونىمدەرىمىزگە دەن قويامىز. وسى جىلدارى 50-دەن استام سەريال ءتۇسىرىپپىز. جاقىندا قىرعىزستاندا 14 تەلەارنانىڭ قاتىسۋىمەن تۇساۋكەسەر وتكىزدىك. سوندا قىرعىزدىڭ تەلەارنا باسشىلارىنا «سىزدەر دە ءبىز سياقتى ءۇندى, تۇرىك سەريالدارىن كورسەتەسىزدەر. ءبىرى وتباسىلىق كيكىلجىڭدەر, ءبىرى يدەولوگياعا تۇنىپ تۇرعان ونىمدەر. سوندىقتان ءداستۇرىمىز دە, قوعامىمىز دا جاقىن ءبىزدىڭ ءونىمدى العاندارىڭىز دۇرىس» دەدىم. البەتتە, وتاندىق فيلمدەردى سىناسا دا ءبىزدىڭ ونىمدە وتباسىلىق قۇندىلىقتار, موتيۆاتسيالىق جەلىلەر باسىم. وسىنى ءتۇسىندىرۋ ارقىلى قىرعىز ەلىنىڭ 3 ارناسىمەن كەلىسىمشارت جاسادىق. ياعني, قىرعىز تەلەنارىعىنا ءۇندى, تۇرىك سەريالدارىمەن بىردەي دارەجەدە ەنىپ وتىرمىز. بۇل جۇمىس جالعاسادى. قازىر تاتارستان, باشقۇرتستان ەلدەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلۋدە. كەلەشەكتە ازەربايجان, وزبەكستان, قىتاي جانە موڭعوليا تەلەنارىعىنا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ۇلتتىق ارنا تولىعىمەن ءوز ونىمىنە كوشىپ جاتىر. قازىر «كوزايىم», «سۇيە بىلسەڭ» دەگەن سەريالدارعا قىزىعۋشىلىق ۇلكەن. بولاشاقتا شەت ەل نارىعىنداعىداي «كوزايىم-2» دەگەن ماۋسىمدىق جوبالارعا اينالدىرماق ويىمىز بار. بۇل جىل سايىن جاڭا جوبالار باستاۋدان گورى كورەرمەننىڭ كوزىن ۇيرەتەتىن فورمات بولماق.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
