كوپشىلىككە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز, ايتسە دە سوڭعى جىلدارى مەكتەپ وقۋشىسىنان باستاپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇرگەن ازاماتتارعا دەيىن ساۋاتتىلىققا ءمان بەرۋدى قويعان سەكىلدى. وندايلاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلە جاتقانىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. نەلىكتەن؟ كىم كىنالى؟ مۇعالىم بە, الدە تەك جاتتاۋعا دەن قويعىزعان ۇبت ما؟ مۇنىڭ ءبىر ۇشى مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىتۋدىڭ پراكتيكالىق جاعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەۋىندە, ياعني تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەدە قولدانۋعا ماشىقتانۋدىڭ السىزدىگىندە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وقۋ ورنىندا العان ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ تياناقسىزدىعى, جاتتىعۋ جۇمىستارىنا ءۇستىرت قاراۋدىڭ سالدارىنان فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىقتىڭ اقساپ جاتاتىنى, وكىنىشكە قاراي, ءومىر شىندىعىنا اينالىپ وتىر. سوڭعى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاپپاي ساۋاتسىزدىق پەن جاۋاپسىزدىق تۋرالى دا ءجيى ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى ايناش ەساليدىڭ «نەستەۆاتسىن؟ – ويناۆوترم» اتتى ماقالاسى ەكەنى ەسىمىزدە («ەق», 10 قاڭتار, 2014). ساۋاتسىزدىققا بويىمىز ۇيرەنىپ, ونى كەمشىلىك ساناماي ءجۇرە بەرۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا سوقپاسى ايان.
بۇل – الەۋمەتتىك دەرت دەۋگە كەلەتىن, كەسىرى مول كەلەڭسىزدىك. قاتەلەرگە كوز جۇما قاراي بەرسەك, بەتى اۋلاق, جازۋ ءمادەنيەتىنەن ايىرىلعان ەلگە اينالارىمىز حاق. بۇگىندە مەكتەپ وقۋشىسى بولسىن, ەڭبەك ءوتىلى بىرنەشە جىلدى قۇرايتىن مامان بولسىن, قاجەتتى ماتەريالدى عالامتوردان الادى دا, ونىڭ ءمان-ماعىناسى, مازمۇنىنا بويلاماي-اق پايدالانا سالادى. ويلاۋ, جيناقتالعان ماتەريالدى زەردەلەپ تالداۋ, ءوز پىكىرىن قوسۋ, قورىتىندى جاساۋ, قاتەسىن تۇزەتۋ قاپەرىنە دە كىرىپ-شىقپايدى. وسىلايشا قاناعات تۇتىپ ۇيرەنگەن جان ونىڭ دۇرىس, ياكي بۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزۋدى ءجون كورمەيدى. ارىپتەستەرىمىز جازعان بايانداما, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىندا, قۇراستىرعان ەسەپ جانە وزگە دە ماتەريالدارىندا قاتەدەن كوز سۇرىنەدى. تىنىس بەلگىلەرىن بىلاي قويعاندا, جازعان دۇنيەسىندە ورفوگرافيالىق, ستيليستيكالىق قاتەلەردى ءجيى كەزىكتىرەسىڭ. سالعىرتتىق ەمەس, بىلمەستىكتىڭ سالدارى بولسا كەرەك. وزگە تۇرماق, قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ وزدەرى جازۋدا قاتەلىككە ۇرىنادى. باسقالارعا نە جورىق؟! قاتە جازۋ مامان الەۋەتىنە, ونىڭ دەڭگەيىنە نۇقسان كەلتىرەتىنىن كوپشىلىك ەستەن شىعارىپ العان سىڭايلى. الدىمەن مۇعالىمنىڭ ءوزى ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن ۇدايى نازاردا ۇستاپ, ونى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىندە, ودان تىسقارى ۋاقىتتا دامىتۋعا ءاردايىم كوڭىل ءبولىپ جۇرگەنى ابزال. وكىنىشتىسى, بۇل ءسوز جۇزىندە قالادى. مۇنداي قاتەلەر اراگىدىك بولسا دا, ەل بولىپ وقيتىن گازەت, جۋرنال, ءتىپتى كىتاپتاردا كەتىپ جاتادى.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن, اتى-جوندەرىن اتاماي-اق ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالانعان ماتەريالداردان بىرەر دايەك كەلتىرەيىك. رەداكتسيالاردا كوررەكتورلىق قىسقارتۋعا ۇشىراعان با دەگەن ويعا قالاسىڭ. ماسەلەن, «بۇگىنگى تاڭدا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى قارساڭىندا وقۋ ۇردىسىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تۇلعانىڭ ىزدەنۋشىلىگىن ارتتىرا تۇسۋدە» دەگەن سويلەمدى الايىق. بىرىنشىدەن, «عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى قارساڭىندا» دەگەن تىركەس وڭاشالانعان مۇشە رەتىندە ەكى جاعىنان ۇتىرمەن اجىراتىلۋى ءتيىس ەدى. ەكىنشىدەن, الەم, ونىڭ ىشىندە قازاقستان, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى قارساڭىندا تۇرعان جوق, بۇلار قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە, دەمەك, ستيلدىك قاتەگە جول بەرىلگەن. ۇشىنشىدەن, «پروتسەسس – ۇدەرىس, تەندەنتسيا – ءۇردىس» بولىپ اۋدارىلىپ ءجۇر. دۇرىسى – وقۋ ۇدەرىسى. جازۋدا قاتەنىڭ جىبەرىلۋ سەبەپتەرى كوپ. بۇل – بولەك تاقىرىپ. ونى قاۋزاماي-اق, كەلەسى كەمشىلىكتەرگە كەلەيىك. جۋان قارىپتەرمەن تەرىلىپ, «ەلى سىيلاعان, ەلىن سۇيگەن ەلباسى» دەپ جازىلعان تاقىرىپ بادىرايىپ كورىنىپ, بىردەن كوزگە ءتۇسىپ تۇر. وقۋدان قول ءۇزىپ, جاڭالىق تىڭدامايتىن ادام, ارينە, «ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسى» دەگەن تىركەستىڭ وتە ءجيى قولدانىلاتىنىن, ءتىپتى وسىلايشا اتالاتىن كىتاپتىڭ بارىن بىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق مۇنى جازعان مۇعالىم عوي. سول سەكىلدى «№13 بالا-باقشاسىندا» دەگەندە دەفيس قويىلماۋى ءتيىس. جانە مۇندا تاۋەلدىك جالعاۋدىڭ دا قاجەتى جوق. سالىستىرايىق: №10 مەكتەپ, №33 كابينەت. تاۋەلدىك جالعاۋدى تىقپالاي بەرۋ ادەتكە اينالعانداي. اسىرەسە, ورىس تىلىنەن اۋدارىلعان ءسوزدەرگە تاۋەلدىك جالعاۋدى قوسىپ جازۋ ەتەك العان. بۇعان دالەل رەتىندە كافە, ناسوسى, ستوماتولوگيا سوزدەرىنىڭ قاتارىنا قازاقشا بالاماسى رەتىندە كافەسى, سورعىلارى, ستوماتولوگياسى دەپ جازىلعانىن كۇندەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز. ايتپاقشى, استى سىزىلعان ءسوز «بالا باقشا», «بالا-باقشا», «بالاباقشا» بولىپ ءۇش ءتۇرلى جازىلىپ ءجۇر. دۇرىسى – سوڭعىسى. دەفيس دەگەننەن شىعادى, كوپشىلىك باستاۋىش پەن بايانداۋىشتىڭ اراسىنا قويىلاتىن سىزىقشانى دا ەسكەرە بەرمەيدى. ءيا, تىزە بەرسەك, قاتەلەر باستان اسادى. مۇعالىم, تاربيەشى رەتىندە مىقتى دا شىعار, بىراق ساۋاتتىلىق مامان الەۋەتىنىڭ, ونىڭ قابىلەت دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! كوپشىلىك ءجيى قاتەلەسەتىن سوزدەردىڭ بىرقاتارىن سول قالپىنشا كەلتىرەيىن: بەي-جاي, مەكەن-جاي, كەز-كەلگەن, الدىن-الا, ات سالىسۋ, ءار ءتۇرلى, تاڭقالۋ ( تاڭ قالۋ)...دۇرىسى: بەيجاي, مەكەنجاي, كەز كەلگەن, الدىن الا, اتسالىسۋ, ءارتۇرلى, دۇنيەجۇزى, تاڭعالۋ... قاتەنىڭ بولۋ سەبەبى بولەك تاقىرىپ دەسەك تە, ساۋاتسىز جازۋدىڭ باستى بىرەر سەبەبىن ايتا كەتەلىك. ءبىرىنشى كەدەرگى – تەوريالىق ءبىلىمنىڭ تايازدىعى. ايتالىق, الدىڭعى مىسالدارداعى باستاپقى سوزدەگى «بەي-» – ءسوز الدىندا جازىلاتىن قوسىمشا, قازاق تىلىندە پريستاۆكا جوق, ايتسە دە وزگە تىلدەن ەنگەن «بەي-», «نا-» پريستاۆكالارىمەن جازىلاتىن نارازى,بەيكۇنا, بەيقام, بەيرەسمي, بەيمالىم سەكىلدى ءسوزدەر سونشالىقتى كوپ تە ەمەس. ال, وزگە ماعىناداعى «جاي» سوزىمەن بىرىگىپ جازىلاتىن ساياجاي, اۋەجاي, مۇراجاي, جىلىجاي, جاعاجاي, شيپاجاي, ساپارجاي سىندى اتاۋلار قاتارى بارشىلىق. كەيبىرەۋلەر ەرەجەنى بىلە تۇرا, ونى تاجىريبەدە قولدانۋعا ماشىقتانباعاندىقتان قاتەلەسىپ جاتادى. وسى رەتتە گەتەنىڭ «بىلگەن از, سول ءبىلگەنىڭدى ىستە قولدانا ءبىلۋ كەرەك», دەگەن ءسوزى تىلگە ورالادى. داعدى قايتالاۋ, جاتتىعۋ ارقىلى قالىپتاسادى. ايتالىق, سپورتشى ۇدايى ساعاتتاپ جاتتىعۋ ارقىلى جەڭىسكە قول جەتكىزەدى. سول سەكىلدى ءپاندى جاقسى ءتۇسىنۋ ماسەلەگە, تاقىرىپقا بويلاۋ, ونى تاجىريبەدە قولدانۋ ارقىلى قالىپتاسادى.
قاتەنىڭ ءبىرشاماسى ءسوز ماعىناسىنا تەرەڭدەمەۋدەن ايتىلعان ويدى باعامداي الماۋدان تۋىنداپ جاتادى. تاياۋدا ءوزى جەتەكشىلىك جاساپ, وقۋشىلارىمەن وتكىزگەن ءىس-شاراسى جايىندا جازعانىن قاراپ بەرۋىمدى وتىنگەن قازاق ءتىلى مامانىنىڭ ماتەريالىن وقىعاندا, ەستەن كەتپەس ءبىر قاتەگە قاتتى تاڭعالدىم. ماتىندەگى «ءلوستىرىلدى» ءسوزىن سويلەمدى قايتارا وقىپ بارىپ ءتۇسىندىم, وسى سالا مۇعالىمى بولا تۇرا, ونىڭ «ۇلەس» سوزىنەن تۋىندايتىنىن, «ۇلەستىرىلدى» بولىپ جازىلاتىنىن بىلمەگەنىنە نالىپ, وقۋشىلارىن ايادىم. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر جانىنان جاڭا ءسوز ويلاپ تابۋعا قۇمارتىپ تۇراتىنىن قايتەرسىڭ. تاياۋدا رەسپۋبليكالىق ءبىر باسىلىمنان «وزبەتتى» ءسوزىن كەزىكتىردىم. اۆتوردىڭ ءبىر ماتەريال كولەمىندە ءۇش رەت قايتالاعان وسى ءسوزىنىڭ ماعىناسىن سويلەم ىشىندە اڭعارعانىممەن, قابىلداي المادىم. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, حالىقارالىق «جاپپاي ديكتانت» شاراسى ءبىر ۋاقىتتا الەمنىڭ 45 ەلىندە ناتيجەلى وتكىزىلىپ كەلەدى ەكەن. بۇل ءبىلىم اكتسياسىنىڭ مىندەتى – ادامداردى ساۋاتتىلىق تۋرالى ويلاندىرۋ جانە ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىرۋ. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە دە جاپپاي ديكتانت جازۋ قولعا الىنا باستادى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا مىڭداعان ادام «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنە ارنالعان شارا اياسىندا جالپىقازاقستاندىق ديكتانت جازعانىن گازەتتەن وقىدىق (قايرات ءابىلدينوۆ, «3000 ادام ديكتانت جازدى, «ەق», 10 ماۋسىم 2016). جامبىل وبلىسىندا 700-گە جۋىق ونلاين رەجىمىندە ديكتانت جازعان قىزمەتشىنىڭ 447-ءسىنىڭ (67%-ى) «2» دەگەن باعا العانى دا ءبىراز جايتتى اڭعارتسا كەرەك. پايىمداۋىمىزشا, فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگىنە ادامداردىڭ لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ كەمشىندىگى دە سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان بولار, بۇگىندە وقۋشىنى دۇرىس ويلاۋعا ۇيرەتۋدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرىلە باستادى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە نەگىزگى پاندەردەن وقۋشىلاردىڭ لوگيكالىق ويلاۋىن دامىتۋعا باعىتتالعان تاپسىرمالار ۇلگىسىنىڭ جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلۋى ابدەن قۇپتارلىق, سەپتەسىنى مول باستاما دەپ سانايمىز. شىنىندا دا, ەل بولاشاعى – جاستاردىڭ قامىن ەل بولىپ ويلاعاننان ۇتارىمىز كوپ. وسكەلەڭ ۇرپاقپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەرگە بۇل تۇرعىدا سەرپىلىس قاجەت. باستىسى, پارتاعا العاش وتىرعان ساتتەن باستاپ-اق كەز كەلگەن تاپسىرمانى ءتۇسىنىپ ورىنداۋعا, دۇرىس تالداپ, دالەلدەۋگە, تۇجىرىم جاساۋعا ۇيرەتۋ. مۇنىڭ ءبىر ايعاعى – بيىلدان باستاپ قورىتىندى اتتەستاتتاۋ مەن ۇبت-نىڭ جاڭا فورماتى بويىنشا وقۋشىنىڭ انا ءتىلى مەن ادەبيەتتەن ءۇش تاقىرىپتىڭ ءبىرىن تاڭداپ, 3 ساعات ىشىندە 250-300 سوزدەن تۇراتىن ەسسە جازۋى. فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىقتىڭ ءىس جۇزىندە, تاجىريبەدە ورنىعۋىنا ارەكەت جاسار شاق تۋدى. العاشقى قادامدار دا جاسالۋدا. ايتالىق, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭعا سايكەس, سوڭعى كەزدەرى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جازۋ قابىلەتىن ەسسە ارقىلى تەكسەرۋ قولعا الىنا باستادى. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ قاتارىندا جاريالانىمدارىنىڭ بولۋىنىڭ ەسكەرىلۋى دە تەگىن ەمەس. جىل سايىن وتكىزىلەتىن «ۇزدىك پەداگوگ» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىنا قاتىسۋ ءۇشىن دە ەسسە جازۋ تالابى قويىلادى.
جازۋدا قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىن ماماندار 2007 جىلى جارىق كورگەن «ورفوگرافيالىق سوزدىكتى», اكادەميك رابيعا سىزدىقوۆانىڭ «ەملە جانە تىنىس بەلگىلەرى» انىقتامالىعىن باسشىلىققا الۋى ءتيىس. سوڭعى كىتاپتى ءالسىن-ءالسىن پاراقتايتىن جان «پەداگوگ», «پسيحولوگ», «وكرۋگ» سىندى –وگ, ۋگ دىبىستارىنا اياقتالعان سوزدەرگە قوسىمشا جىڭىشكە جالعانىپ, «پسيحولوگتەر», «پەداگوگتىك», «وكرۋگتىك» تۇرىندە قولدانىلاتىنىن, ال اۋەزوۆتىڭ, قايراتتىكى دەگەن سوزدەردەگى قاتەنى بىردەن كوزى شالىپ, ەرەجەگە سايكەس ى ءارپىنىڭ ورنىنا ءى جازىلاتىنىن ايتقان بولار ەدى. وزدىگىنەن ءبىلىم جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ارينە, قازاق تىلىنەن ساۋاتتى جازۋ, سويلەۋ تۋراسىندا ۇزاق تولعاۋعا بولادى. ايتسە دە, وسى جازىلعاننىڭ وزىنەن-اق وي ءتۇيىپ, كاسىبي الەۋەتىمىزدى الدەندىرۋگە دەن قويعان ءجون.
پيالاش سۇيىنكينا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي
