كەزىندە باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, جىمپيتى زەمستۆوسىنىڭ ءتوراعاسى بيجان ابىلقاس ۇلى جانقاداموۆ حاقىندا «جۇلدىز» جۋرنالىندا (1993, №1) «الاش ازاماتى» اتتى ءبىر باسپاتاباق كولەمىندە ەسسە جازعان ەدىم. ماتەريالى – ۇقك مۇراعاتى جانە بيجەكەڭنىڭ ول كەزدە كوزدەرى ءتىرى ۇلى – ماقسوت, قىزدارى ايشا, ءشاريپا, جاڭىلدىق (وسى جولدار اۆتورىنىڭ زايىبى) ەستەلىكتەرىنە نەگىزدەلگەن-ءدى.
جالعىز مەن ەمەس, بيجانعالي جانقاداموۆتىڭ ءومىرى جانە ونىڭ الاش قوزعالىسىنا سىڭىرگەن زور ەڭبەگى حاقىندا باسقا دا اۆتورلار قالام تەربەدى. ورال قالاسىندا جۋرناليست قايىرجان حاسانوۆتىڭ «بيجان جانقاداموۆ» اتتى كىتاپشاسى (2008 ج.) جارىق كوردى. كىتاپشادا پايدالانىلعان ادەبيەتتەردىڭ قاتارىندا د.سۇلەيمەنوۆانىڭ «الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ تاريحى», ر.مۇقانوۆانىڭ «قاراتوبە سەزى – ءتاۋەلسىزدىككە قادام» دەگەن ەڭبەكتەرى اتالعان.
وسى ىسپەتتى زەرتتەۋلەر الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي جاڭا جىگەرمەن جالعاستىرىلۋدا. بۇعان دەيىن بەيمالىم ماتەريالدار, فاكتىلەر ىزدەستىرىلىپ تابىلۋدا. سونىڭ وزىندە دە بۇل سالادا اشىلماعان «اقتاڭداق» جەتىپ ارتىلادى. بىرەۋلەر الاشتانۋشىلارعا: «اينالدىرعان ونشاقتى فاميليانى توڭىرەكتەپ شيىرلاي بەرەسىزدەر. جاڭا ەسىمدەردى نەگە اشپايسىزدار؟» دەگەن ناز دا ايتادى. شىنتۋايتىندا سول الاش كوسەمدەرىنىڭ وزدەرى جونىندە دە ءالى كۇنگە شەشۋىن تاپپاعان جۇمباق جەتەرلىك. مىسالى, «ماعجان» اتتى مونوگرافيام ەكى رەت باسىلىپ شىقتى. سول كىتاپتا بيجان جانقاداموۆ نكۆد جەندەتتەرىنە جاۋابىنىڭ بىرىندە ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ماتاي بي» پوەماسىن ءسۇيسىنىپ وقىعانى, بىراق بيجەكەڭنىڭ سول پوەمانى قاي گازەت, جۋرنالدان تاۋىپ وقىعانى ءالى قاراڭعى ەكەنى جازىلدى. مۇنداي ولقىلىقتىڭ ورىن الۋ سەبەبى, ماعجان بەكەن ۇلى جۇماباەۆقا, باسقا دا الاش ارىستارىنا قاتىستى ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ ءالى دە تولىق تابىلماي جاتقاندىعىنىڭ سالدارى...
«الاش ازاماتى» اتتى ەسسەدە بيجانعالي جانقاداموۆتىڭ قازان مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەنىن جازعانىمدا مەنىڭ باسشىلىققا العانىم, كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان, رەۆوليۋتسياعا دەيىن جوعارى ءبىلىم العان قازاق زيالىلارىنىڭ ءتىزىمى بولاتىن. ۇزىن سانى 77 ادام. سول تىزىمدە جاڭىلدىڭ اكەسىنىڭ فاميلياسى دا اتالدى. ال, «باتىس قازاقستان وبلىستىق ەنتسيكلوپەدياسىندا» مۇنىڭ كەرىسىنشە بيجان جانقاداموۆ قاراجات جوقتىعىنا بايلانىستى ينستيتۋتتاعى وقۋىن بىتىرە الماعان دەپ كورسەتىلگەن. قايسىسى دۇرىس؟ بۇل ساۋالعا تۇپكىلىكتى جاۋاپتى تەك ارحيۆ قويمالارىنان ىزدەۋگە كەرەك.
جۋىقتا ماعان بيجەكەڭنىڭ نەمەرەسى – زاڭگەر, زەينەتكە شىعارىنان بۇرىن اۋداندىق پروكۋرور, ادۆوكات بولىپ ىستەگەن عالىمجان ماقسوت ۇلى جانقاداموۆ پوشتا ارقىلى اتاسى جايلى قازان قالاسىنىڭ ارحيۆىنەن تابىلعان بىرقىدىرۋ ماتەريال جىبەردى. بۇرىن قولىمىزدا بيجەكەڭنىڭ كۋرستاس جولداستارىمەن تۇسكەن, فورما كيگەن فوتوسۋرەتى بولسا, ەندى جەكە ءوزىنىڭ, قازان مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى دەگەن بيلەتتىڭ سول جاق بەتىنە ورنالاستىرىلعان فوتوسۋرەتى تابىلىپتى (الاش ازاماتىنىڭ جاس كەزىندەگى كورۋگە كوز كەرەك وسى بەينەسى قازىر قىزى جاڭىلدىڭ كازگۋ-دە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت كەزىندە تۇسكەن فوتوسىنىڭ قاسىندا تۇر). عالىمجاننىڭ جىبەرگەن ارحيۆ ماتەريالدارى جوعارىدا ايتىلعانعا ايقىن ايعاق. تاتارستان رەسپۋبليكاسى باس ءارحيۆىنىڭ قورىندا بيجانعالي ابلىقاس ۇلى جانقاداموۆقا قاتىستى اتاپ ايتقاندا مىناداي قۇندى قۇجاتتار ساقتالىپتى:
– ب.ءا. جانقاداموۆتىڭ قازان مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا تۇسۋگە رۇقسات سۇراعان ءوتىنىشى;
– ورال اسكەري رەالدى ۋچيليششەنى ءبىتىرگەنى تۋرالى 1911 جىلعى 8 ماۋسىمداعى №346 اتتەستات كوشىرمەسى;
– ورال رەالدى ۋچيليششەنىڭ 7-ءىنشى قوسىمشا سىنىبىن بىتىرگەن 1912 جىلعى №346 كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى;
– ساراتوۆ گيمنازياسىنىڭ لاتىن ءتىلىن 7-ءىنشى قوسىمشا سىنىپ كۋرسى كولەمىندە بىتىرگەنى تۋرالى 1912 جىلعى 6-ماۋسىمداعى №1066 كۋالىك كوشىرمەسى;
– تۋ تۋرالى كۋالىك كوشىرمەسى;
– تولقۇجاتى;
– قازان ۆەتەرينار ينستيتۋتىنىڭ قازان شاھارىندا ەرىكتى تۇرۋ ءۇشىن №206 كۋالىگى;
– قازان ۆەتەرينار ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى جانقاداموۆ بيجانعاليعا سوعىس اياقتالعان سوڭ ينستيتۋتقا قايتا ءتۇسۋگە قۇقىق بەرىلەتىنى تۋرالى حالىق اعارتۋ مينيسترىنىڭ قازان ۆەتەرينار ينستيتۋتىنىڭ رەكتورىنا ارناعان 1916 جىلعى 25 تامىزداعى №9092 مامىلەسى;
– ستۋدەنتتىك بيلەتى فوتوگرافياسىمەن;
– قازان ۆەتەرينار ستۋدەنتىنىڭ ەمتيحاندىق پاراقشاسى.
بىرقاتار زەرتتەۋلەردە قازان ءمالدارىگەرلىك وقۋ ورنى ۋنيۆەرسيتەت دەلىنىپ ءجۇر. راسىندا ونى ينستيتۋت دەۋگە كەرەك ەكەن. سونسوڭ بيجان جانقاداموۆ ينستيتۋتتى قارجى جەتپەگەندىگىنەن بىتىرە المادى دەلىنگەن تۇجىرىم دا شىندىققا سايكەس بولماي شىقتى. ءىس جۇزىندە بيجەكەڭ ينستيتۋتتان ۋاقىتشا قول ءۇزگەن. قازاق وقىعاندارى توبىندا باتىس مايدانعا اتتانىپ, سونداعى جىگىتتەردى ەلگە جەتكىزۋ ىسىمەن شۇعىلدانعان, سوعىس اياقتالعان سوڭ ينستيتۋتقا قايتا تۇسۋگە رەسمي رۇقسات العان. ال ەندى بيجانعالي ءابىلقاس ۇلى جانقاداموۆتىڭ مايداننان قايتقان سوڭ ينستيتۋتتا وقۋىن جالعاستىرىپ اقىر سوڭىندا ءبىتىرگەنى تۋرالى ديپلومىن ىزدەستىرۋ – الداعى كۇندەر ەنشىسىندە. عالىمجان جىبەرگەن ارحيۆ ماتەريالدارىنان جانە ءبىر اڭعاراتىنىمىز, بيجانعالي جانقاداموۆتىڭ, باسقا دا الاش ارىستارى سياقتى ورىس مادەنيەتىنە, تىلىنە جەتىكتىگى. وسى ماقالادا وقۋشى نازارىنا بيجەكەڭنىڭ ستۋدەنتتىك بيلەتكە تۇسكەن سۋرەتىمەن قابات, قازان مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىنا ءوز قولىمەن جازعان ءوتىنىشىنىڭ ىلكى بەتىنىڭ سۋرەتىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
جاڭادان تابىلعان ارحيۆ ماتەريالدارى بالالارىمنىڭ كورمەگەن ناعاشى اتاسىنىڭ تۋعان ەلىنىڭ, قازاعىنىڭ قامى ءۇشىن جان الىپ جان بەرىپ جۇمىس جاساعان ۇلتتىق قايراتكەر, ادامگەرشىلىگى مول, زور پاراسات يەسى رەتىندە كوڭىلىمدە قالىپتاسقان بەينەسىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە ءتۇستى. الاش ارىستارى وتارشىلدىق باسقىنشىلىق سالدارىنان جويىلعان مەملەكەتتىلىگىمىزدى جاڭعىرتۋعا بار اقىل-وي, كۇش-جىگەرىن جۇمساعان كۇرەسكەرلەر – ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن ءىسىن تەرەڭدەي جانە جانجاقتى تانۋ – ۇلتتىق ۇرپاق ءۇشىن باعا جەتپەس رۋحاني ريزىق.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى
