راسىندا الەمدىك نارىقتا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باسىم تۇستارى انىق بايقالعان. ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ ارقاسىندا قىتاي الەمدىك فابريكاعا اينالدى. باتىس كومپانيالارى وندىرىستىك شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا وزىق تەحنولوگيالارىمەن ءبولىسىپ, كاسىپورىندارىن قىتايعا جارىسا كوشىردى.
سوڭعى وتىز جىلدا قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن جاھاندانۋ, يندۋستريالاندىرۋ, ارزان جۇمىس كۇشى سياقتى فاكتورلار قامتاماسىز ەتىپ كەلدى. الايدا, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاۋ ۇستىندە. ارزان جۇمىس كۇشىنە نەگىزدەلگەن, ساپا ەمەس, ساندى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ۇلگى تىعىرىققا تىرەلگەندەي. قازىر قىتاي بۇرىنعىداي ەڭ ارزان ءوندىرۋشى سانالمايدى. ەۋروپا مەن اقش-تا ونىڭ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تومەندەي ءتۇستى. ال ەلدىڭ كوپتەگەن كاسىپورىندارىندا وندىرىستىك قۋاتتاردىڭ ارتىلۋى انىق بايقالادى.
مەملەكەتتىك كاسىپورىندار – قىتاي ەكونوميكاسىن تەجەۋشى
كەزىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قىتاي ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ باستى تىرەگى بولدى. ال بۇگىندە دامۋدىڭ نەگىزگى تەجەگىشىنە اينالىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى 102 مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ كىرىسى 180 ملرد اقش دوللارى بولسا, 10 ءىرى جەكە كومپانيانىڭ پايداسى 424 ملرد دوللارعا جەتكەن. ياعني, قازىرگى تاڭدا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – حالىقتىڭ 80 پايىزىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جەكە بيزنەس.
قىتاي بيلىگى ستراتەگيالىق ماڭىزىنا بولا مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى ارزان نەسيە بەرۋ ارقىلى قولداپ كەلدى. ولاردىڭ قارجىلىق كورسەتكىشتەرى كوبىنەسە ەلەۋسىز قالىپ جاتتى. ءتيىمدى باسقارۋ, كادرلاردىڭ بەيىلدىلىگى جانە جالپى تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى باستى نازاردا بولدى. مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ السىرەۋىنە شەتەلدىك جوبالاردى ينۆەستيتسيالاۋ دا اسەر ەتتى. ولار كوبىنە ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي مۇددەلەردى كوزدەپ جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن. سونداي-اق, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار بانكروتقا ۇشىراۋ قاۋپىنەن قورىقپاي, ناتيجەسى كۇماندى كەلىسىمدەر جاساپ وتىرعان. بيلىكتىڭ ولاردى قۇتقارۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدايتىنىنا سەنىمدى بولعان.
ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ قارىزى 2016 جىلى 1,3 ترلن دوللاردان اسىپ ءتۇستى.
ەكونوميكالىق رەفورمالار تاۋەكەلدى قاجەت ەتەدى
ناۋرىز ايىندا قىتاي حالىق بانكىنىڭ باسشىسى چجوۋ سياوچۋان قارىز كورسەتكىشتەرىنىڭ تاياۋ ۋاقىتتا تومەندەۋى ەكىتالاي ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت قارىزدىڭ ءوسۋىن تەجەۋ, كومپانيالاردى قايتا قۇرۋ, ارتىق ءوندىرىس قۋاتىن قىسقارتۋ, ءتيىمسىز كاسىپورىندارعا نەسيە بەرۋدى توقتاتۋ شارالارىن جالعاستىرادى. ال قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كەتسيان ارتىق ءوندىرىس قۋاتتارىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ميلليون ادامنىڭ جۇمىستان شىعۋ قاۋپى بار ەكەنىن ەسكەرتتى.
بيلىكتىڭ پايىمداۋىنشا, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ اسا ماڭىزدى, الايدا, ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان باتىل قادامدار كەزەك كۇتتىرمەيدى.
قىتاي ۇكىمەتى ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىش قۇيۋ مەن كومىر ونەركاسىبىندەگى ارتىق ءوندىرىس قۋاتتارىن قىسقارتۋدى كوزدەيدى. 2020 جىلعا قاراي وسى ەكى سالاداعى قىسقارتىلعان ءوندىرىس قۋاتى سايكەسىنشە 150 ملن جانە 800 ملن تونناعا جەتۋى ءتيىس. قىتايدىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسى جابىلعان وندىرىستەردەگى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 14,5 ملرد دوللار بولمەك. ولارعا مەرزىمىنەن بۇرىن زەينەتكە شىعۋ, بىلىكتىلىك ارتتىرۋ باعدارلاماسىنان ءوتۋ نەمەسە جەكە بيزنەسىن اشۋ ۇسىنىلادى.
ءتيىمسىز وندىرىستەردى ازايتۋ ماقساتىندا ءبىر سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى بىرىكتىرۋ ۇيعارىلدى. 2016 جىلى وسىنداي 10 جوبا ىسكە استى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى – قۇرىش قۇيۋ ءوندىرىسىنىڭ الپاۋىتتارى Baosteel مەن Wuhan Iron and Steel Corporation-دى بىرىكتىرۋ بولدى. ول ەكەۋىنەن قۇرالعان China Baowu Steel Group كورپوراتسياسى از ۋاقىت ىشىندە ليۋكسەمبۋرگتىڭ ArcelorMittal-ىنان كەيىنگى الەمدەگى ەڭ ءىرى مەتاللۋرگيا كومپانياسىنا اينالدى.
شەتەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا شەكتەۋ قويىلادى
بىلتىر يۋان باعامىنىڭ 6,6 پايىزعا تومەندەۋى قىتاي التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 2014 جىلعى 4 ترلن-نان 2,98 ترلن دوللارعا قىسقارۋىنا اكەلىپ سوقتى. قىتاي بيلىگى كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە, يۋان باعامىنا قىسىم تۇسۋىنە الاڭداپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ شەتەلدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىنا شەكتەۋ قويىلماق.
بولجام بويىنشا, ۇكىمەت شەتەلدە 10 ملرد دوللاردان استام سوماعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا, مەملەكەتتىك كومپانيالارعا ملرد دوللاردان استام قاراجاتقا جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋعا تىيىم سالادى.
قورىتا ايتقاندا, قىتاي ۇكىمەتىنە رەفورمالاردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرگە بارۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى جانە سىرتقى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماڭىزدى. دەگەنمەن, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ۇزدىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىنە ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باتىل جۇرگىزىلۋى سەبەپ بولعانىن بايقايمىز.
ايدار ورىسباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
