– قۇرالباي قۇراقباي ۇلى, مەملەكەت باسشىسى ءمامس جۇيەسى جونىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا جانە حالىققا بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. جالپى, بۇل ماسەلە ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالاي وقىتىلادى؟ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ەلىمىزگە ءتان عىلىمي نەگىزى جاسالدى ما؟
– مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى – ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن كۇردەلى ۇدەرىس. البەتتە, ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردى جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ, تىڭعىلىقتى جانە كۇندەلىكتى ىزدەنۋ كۇتىپ تۇرعانى انىق. ويتكەنى وتپەلى كەزەڭ ۇنەمى ءوز تۇزەتۋلەرىن ەنگىزەدى. دايىن تۇرعان ءمىنسىز رەتسەپت جوق. بۇل جۇيەگە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى دە ساقاداي-ساي بولۋى قاجەت. سەبەبى, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ – ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن جۇيە. سوعان بايلانىستى باسقارۋ دا, حالىق پەن مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى دا وزگەرەدى. وسى ماسەلەلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, مينيسترلىكتىڭ شەشىمىمەن بىلتىر قازان ايىن-
دا مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنان قىزمەتكەرلەرىنە دەيىن جاپپاي وقىتىلا باستادى. 7 مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارىنان جاساقتالعان توپ قۇرىلدى. وقىتۋ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا اياقتالادى. باعدارلاما بويىنشا 7,5 مىڭنان استام مەديتسينالىق مەكەمە باسشىلارىنا, قارجى-ەكونوميكا قىزمەتكەرلەرىنە ءۇش كۇندىك, ال 40 مىڭعا جۋىق قاتارداعى دارىگەرلەرگە ەكى كۇندىك سەمينار-ترەنينگ وتكىزىلەدى.
مۇندا جاڭا جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋ سەبەبى, باسقارۋ سالاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قۇزىرلى ورگاندارمەن بايلانىسى تۋرالى جانە ناۋقاس پەن دارىگەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قالاي وزگەرەدى, مەديتسينالىق كومەك قالاي ۇيىمداستىرىلادى دەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاپ, تۇسىندىردىك. مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ الدىنا ۇلكەن ءمىندەتتەر قويىلىپ وتىر. سوندىقتان مەكەمەلەردىڭ بارلىعىندا جىلجىمالى توپ قۇرىلدى. ولار حالىق پىكىرىنە قۇلاق قويا وتىرىپ, مەكەمەنىڭ ءوز ىشىندەگى ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەديتسينا سالاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا سەرپىن بەرەدى.
– تىڭ جۇيەنىڭ قىر-سىرىنا ءۇيرەتەتىن وقىتۋشى ماماندار بار ما؟ بۇل ءماسەلە قالاي شەشىمىن تاپتى؟
– وقىتۋشى ماماندار مينيسترلىك باعدارلاماسى بويىنشا ارنايى دايىندىق كۋرسىندا كاجەتتى ماعلۇماتتاردى يگەرگەن بولاتىن. قازىر وقىتۋشى ماماندار وقىتۋ-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بويىنشا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دا مەملەكەتتىك جالپىعا ءبىردەي مىندەتتى وقىتۋ ستاندارتىنا سايكەس تاڭداۋ كومپونەنتىمەن وقىتىلاتىن ءمىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى نەگىزدەرى جونىندە وقىتۋ باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم الۋشىلارعا (ينتەرن-ءدارىگەر, رەزيدەنت-دارىگەر, ماگيسترانت, دوكتورانت) 54 جانە 108 اكادەميالىق وقۋ ساعاتىنا ارنالعان وقۋ-جۇمىس جوسپارىنا سايكەس ءمامس نەگىزدەرى كۋرستارى وقىتىلدى. ءبىلىم الۋشىلار كۋرس سوڭىندا ءجۇيەنىڭ نەگىزدەرىن, ماقساتىن, قاعيدالارىن, مىندەتتەرىن يگەرەدى.
وقۋ باعدارلامالارىندا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋداعى حالىقارالىق تاجىريبە كەڭىنەن پايدالانىلىپ, دامىعان ەلدەردەگى ءۇلگىلەرى كەڭىنەن تالقىلانادى. ماسەلەن, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ گەرمانيا, فرانتسيا, بەلگيا, كورەيا, جاپونيا, سلوۆاكيا سيياقتى بىرقاتار مەملەكەتتەردە, جالپى, 30-عا تارتا ەلدە بار. ەلىمىزدە جۇيە ەرەكشەلىكتەرىن تاڭداۋ بارىسىندا وسى ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسى زەردەلەندى. الايدا, بىزدە ءمامس جونىندەگى وقىتۋ ماتەريالدارىنىڭ جوقتىعىنان ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وزدىگىنەن ىزدەنۋ, دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قيىندىقتار تۋىپ وتىر.
– بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ءجۇيەسى ەكونوميكالىق-نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن, ياعني باسقارۋ ءجۇيە-
سىندە بيزنەس-پروتسەس كوبىرەك ورىن الادى. سوندىقتان وسى ورتاعا سايكەس باسقارۋ تاسىلدەرىن كەڭىرەك پايدالانۋ كەرەك. اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كاسىبي باسقارۋشى مامانداردى دايىنداۋ-
دا كوپ كەمشىلىكتەردىڭ بارىن باسا ايتىپ ەدى. مىنە, جاڭا جۇيەنى سالامىزعا ناتيجەلى تۇردە ەنگىزۋ ءۇشىن مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىن, قارجى جانە ەكونوميكا بولىمدەرىنىڭ ماماندارىن مەنەدجمەنت سالاسىندا تۇبەگەيلى دايىندىقتان وتكىزۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, مامانداردىڭ العان ءبىلىمىن ارنايى دايىندالعان باعدارلاما ارقىلى سىناقتان وتكىزۋ كەرەك. ۋاقىت وزدىرماي ارناۋلى كۋرستاردا نەمەسە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى دامىعان ەلدەردە بولاشاق مەنەدجەرلەردى دايىنداۋى-
مىز كەرەك.
– جوبا اياسىندا مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل – ەڭ الدىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك مۇددەلەردى قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى. قازاقستاننىڭ بارلىق ساقتاندىرىلعان ازاماتتارىنا جاسىنا, الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە, تۇرعىلىقتى جەرىنە, تابىسىنا قاراماستان تەڭ دارەجەدەگى مەديتسينالىق جانە ءدارىلىك كومەكتى قامتاماسىز ەتەدى. حالىق جاڭا جۇيەنىڭ ەڭگىزىلۋىنە بايلانىستى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قانداي ءتۇرلەرى قولجەتىمدى بولاتىنى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان ءبىلىپ وتىر. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى شارتى – باعدارلاما قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن ءار ازامات ساقتاندىرىلۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. ءبىر ميلليوننان اسا بەلسەندى جۇمىس توبىنا قوسىلمايتىن الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار مەملەكەت تاراپىنان قامتاماسىز ەتىلەدى. ياعني, ساقتاندىرۋ قورىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن ەمنىڭ اقىسى تولەنەدى. ەكىنشى توپ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءۇشىنشى توپ – ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىندەر. ولار – رەسمي تۇردە سالىق ورگاندارىندا تىركەلگەن ازاماتتار. ياعني مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارناسى زاڭعا سايكەس تولەنىپ وتىرادى. وسى توپتارعا قاتىسۋشى ازاماتتاردىڭ ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىنە كۇمان جوق. الاڭداتاتىنى, ءوزدەرىنىڭ جۇمىستارىن رەسمي تۇردە ءتىركەمەي, كۇندەلىكتى تابىسىمەن كۇنكورىس كوزىن جاساپ جۇرگەن ازاماتتار توبى بولىپ وتىر. بۇل توپقا كىرەتىن ازاماتتار زاڭدا بەلگىلەنگەن ساقتاندىرۋ جارناسى تولەنبەگەن جاعدايدا ساقتاندىرۋ ءجۇيەسىندە كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتەردەن تىس قالادى. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن ماسەلە – وسى توپتى رەسمي جۇمىس ىستەيتىندەر قاتارىنا تارتۋ. دۇنيە جۇزىندەگى زەرتتەۋلەردىڭ ءناتيجەسىنە قاراساق, وسى توپقا كىرەتىن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى تومەن بولادى ەكەن. ياعني مەديتسينالىق كومەكتىڭ كوپ ءتۇرىنە (كۇردەلى وپەراتسيانى قاجەت ەتەتىن) قاجەتتىلىك تۋادى.
– قولعا الىنىپ جاتقان ىستەردىڭ عىلىمي نەگىزدەي تۇسەتىن تۇستارى بار ما ؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىن الەۋمەتتىك ءالسىز توپتىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن, ياعني تۇرمىس جاعدايى تومەن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ كەشەندى جۇرگىزىلمەگەن. وسىعان بايلانىستى ءمامس جۇيەسىن ەنگىزۋ كەزىندەگى قيىنشىلىقتاردى جەڭۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – سوڭعى توپقا ەنەتىن ازاماتتار دەنساۋلىعىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ. سەبەبى, بۇل ساناتتاعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى مەديتسينالىق كومەككە جان-جاقتى شىعىن جۇمسالادى. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2013 جىلعى زەرتتەۋلەرىنە بايلانىستى, فرانتسيا تابىس دەڭگەيى تومەنگە جاتاتىن 5 پايىز تۇرعىندارعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەك جالپى مەديتسينالىق كومەكتىڭ 51 پايىزىن قۇرايدى.
بۇرىنعى ەنگىزىلگەن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى 1999 جىلى جابىلىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا كوشكەننەن كەيىن ءمامس ءجۇيەسىنە بايلانىستى نىسانالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جوق. ياعني, ءمامس جۇيەسىندەگى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى توپتار دەنساۋلىعىنىڭ دەڭگەيىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ قاجەت. حالىق سۇرانىسى قاجەتتى شىعىندى جوسپارلاۋدى انىقتاۋعا جول اشادى.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
