15.05.2013
تۋعان جەر, تاۋىڭ دا ىستىق, تاسىڭ
دا ىستىق,
تۋعان جەر, كارىڭ دە ىستىڭ, جاسىڭ
دا ىستىق.
تۋعان جەر, تۋعان جەر,
بالاپان, كوبەلەك قۋعان جەرىم-اي – دەپ كەنەن اتام ايتپاقشى, تۋعان جەرگە ەشتەڭە جەتپەيدى. ونىڭ تاۋى دا, تاسى دا; ويى دا, قىرى دا; توپىراعى دا, قۇمى دا; سۋى دا, نۋى دا, ادامى دا, مالى دا ىستىق. قانشا جاسقا جەتسەڭ دە تۋعان جەردە بالادايسىڭ. سەنى اتا-اناڭداي ايالايتىن دا – سول تۋعان جەر.
مەنىڭ تۋعان جەرىم – جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنداعى الاقاننىڭ اياسىنداي اقتوبە دەيتىن اۋىل. مەن ءۇشىن جەردىڭ كىندىگى دە, جۇماعى دا سول اقتوبە. ءدۇنيەنىڭ تالاي جەرىن, تالاي ەلىن ارالادىم, سوندا دا اقتوبەدەي سۇلۋ, اقتوبەدەي جايلى-جايساڭ, اقتوبەدەي ادەمى جەردى كورە المادىم. رىمعالي نۇرعالي مارقۇم: «سەندەر باقىتتىسىڭدار, سەندەردىڭ تۋعان جەرلەرىڭ بار. مەنىڭ بۇگىندە تۋعان وبلىسىم دا, تۋعان اۋىلىم دا جوق. ءبارى دە اپات ايماعىنا اينالدى», دەپ جىلاۋشى ەدى. قانداي ايانىشتى!
مەنىڭ تۋعان جەرىم دە, تۋعان اۋىلىم دا بار. زامان وزگەرسە دە, قوعام وزگەرسە دە, ادام وزگەرسە دە مەنىڭ اۋىلىم وزگەرگەن جوق. سول باياعى كۇيىندە تۇر. ءالى كۇنگە دەيىن جارىماي-اق قويسا دا, كلۋب, مونشا, مەكتەپ, راديوتورابى بولماسا دا, ءبۇگىندە ازىپ-توزىپ تۇرسا دا, اۋىلىمدى جاقسى كورەمىن. ويتكەنى, مەن سوندا تۋدىم, سوندا ءوستىم. اتا-انام سوندا جاتىر. اعايىنىم-تۋعانىم ءالى دە سوندا تۇرادى. جۇبى جازىلعان جوق, اراسى ىدىراعان جوق. ءبىز بىلەتىن باياعى كولحوزدار دا ىلعي اتالاستاردان, اعايىنداردان تۇراتىن. ءبىر-ءبىرىنىڭ جەتى اتاسىنا دەيىن جاقسى بىلەتىن. ءبىر تەرەكتەن جاپىراق جايعان بۇتاق ەكەنىن قادىرلەيتىن. بۇگىندە قازاق ۇياسىنان بەزگەن بۇلدىرىقتاي بولىپ جان-جاققا ءبولىنىپ كەتتى. سونىڭ كەسىرىنەن اتا داستۇرىنەن, اعايىندىقتان قول ۇزە باستادى. كەزىندە تايپاسىمەن, رۋىمەن, اتالاسىمەن, اعايىنىمەن جۇبى جازىلماعان, بىرگە كوشىپ, بىرگە قونىستانعان قازاق بىت-شىت بولىپ بىتىرادى. مۇنىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارماۋى مۇمكىن.
اۋىلدى اڭسايمىن. اۋىلعا بارسام جالاڭ اياق قىر كەشكەن, بالاپان قۋعان الاڭسىز بالالىق شاعىم, اتا-انام, كوز كورگەن يگى جاقسىلار ەسىمە تۇسەدى. «جاقسىسى كەتىپ, جامانى قالعان ادىرە قالعىرلار» دەپ اپام ايتىپ وتىرۋشى ەدى, جارىقتىق. بۇگىندە سول اۋىلدا, اپام ايتقانداي, جاقسىنىڭ ءبارى كەتىپ, جامانى قالعان سياقتى. اۋىلعا بارساڭ ءبارى دە كوز الدىڭا كەلەدى: جۇزگە جەتسە دە اجارىن بەرمەگەن, بويى سىرىقتاي قىزجان اجەم; قىزىل شىرايلىنىڭ اجارلىسى, الىپ دەنەلى, كىسىلىگى بويىنا جاراسقان اكەم جولداسبەك; ەكى كوزى تاناداي, كىرپىگى كوزىنە تۇسكەن, بويىندا ەش ءمىنى جوق, ءانشى, شەبەر انام قالدىكۇل; ۇكىنىڭ بالاپانىنداي ابىز اكەم ايمەن; ەجەلگى گرەك عۇلامالارىنان اۋماعان جەكەباي اكەم; ءومىرى بالاسى قىرعىزبايدىڭ جولىن توسۋمەن وتكەن ءبىر جاپىراق تۇرساي اكەم; كەزىندە مىڭعىرتىپ مال ايداعان اعايىندى ساپارقۇل اكەم, انداقۇل جاكەم; ديقان قۇرمانبەك, ءابدىرامان اكەلەرىم; ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن سايات-
شى, سەرى ءادىلباي, ومىرزاق, بۇرحان ءجاكەلەرىم; قادىرلى جاڭاباي, وسپان ءجاكەلەرىم; پالۋان باكىر, سۇلەيمەن ءجاكەلەرىم; ءمىنسىز مولدا ءابدىراسىل ءجاكەم; ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تەاتر بولسىنبەك ءجۇسىپوۆ, ماحمۇت كەنجەتاەۆ, ءشارىپحان جاڭاباەۆ, شىمىرتاي اعالارىم; سۇيەكتى بالقىتقان كۇيشى ايتپەنبەت بۇرشاقباەۆ, ءشامشىلدا ءالجانوۆ, زيابەك قالىبەكوۆ, بورانقۇل قوشماعامبەتوۆ كۇيشىلەر; ءارى اقىن, ءارى ءانشى ىڭكاشاي, جىبەك سەكىلدى اسىل جەڭگەلەرىم; ساپاق داتقانىڭ بەل بالالارى شارداربەك پەن زيابەك; شەتىنەن شاڭقوبىزشى, اۋىلدىڭ ءانشى-ونەرپاز قىزدارى – ءبارى دە اياداي اۋىلدى ىنتىماق-بىرلىككە, جاراسىمدىلىققا, كىسىلىككە, ونەرگە بولەگەن عاجاپ كىسىلەر ەدى. مەنىڭ انام قالدىكۇل, جەڭگەم ىڭكاشاي شاڭقوبىزدى زار يلەتىپ قالاي تارتۋشى ەدى!
بۇگىندە سول اۋىلداعى ەسكىدەن قالعاندارى – ءشارىپحان مەن شىمىرتاي اعالارىم. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» دەگەن, مىنە, وسى. جەردىڭ كوركى دە, اجارى دا – ادام. اۋىلعا بارساڭ بالالار الدىڭنان جۇگىرىپ شىعىپ, سالەم بەرەدى. اكەسىن ايتسا دا ولاردى تاني بەرمەيمىن. ايتەۋىر بوتەن ەمەس ەكەنىن بىلەمىن.
مەن بۇرىن جايقالىپ, جاراسىپ تۇراتىن, بۇگىندە بەرەكەسى كەتىپ, ازىپ-توزعان اقتوبە دەگەن كىشكەنتاي عانا اۋىلدا 1937 جىلدىڭ مامىرىنىڭ 27-ءىن-
دە قوڭىرتوبەنىڭ ەتەگىندە تۋعانمىن.
اكەم جولداسبەك 1947 جىلى الپىس ءۇش جاسىندا, انام قالدىكۇل 1967 جىلى 69 جاسىندا, اعام ومارتاي 1995 جىلى 73 جاسىندا دۇنيە سالدى. اتام قوجامقۇل – كوپ جاساعان كىسى. ۇشارالداعى «اقىنعا» جەرلەنگەن. اپكەم زىليحانى دا سول «اقىنعا» جەرلەگەنبىز. اكەم, انام, اجەم قىزجان, اعام ومارتاي, قارىنداسىم مىرزاكۇل, ءىنىم كەنجەبەك اقتوبەنىڭ زيراتىندا جاتىر. ارعى اتالارىمىز تەكتۇرماستا جەرلەنگەن دەپ ەستيمىن. بي اتامىز تەمىردىڭ, ءوز اتام اقبوتانىڭ قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز.
اقتوبە – تاقياداي قاراۋىل توبە. شامادا بۇل باياعى ساق پاتشالارىنىڭ ءبىرىنىڭ قورعانى. ونى كەزىندە ءتورت گەولوگ قازا باستاپ, تورتەۋىنىڭ دە ولگەنىن بىلەمىز. ودان كەيىن ەشكىم قازعان ەمەس. ءدوپ-ءدوڭگەلەك. قاراۋىل توبە ءتارىزدى. ءتوڭىرەگى قالىڭ شي, شەڭگەل بولادى. سول ماڭايدى قازسا بولدى, ادامنىڭ سۇيەگى شىعادى. كەشەگى جوڭعار شاپقىنشىلىعى, باياعى ءتۇرىك قاعاناتى كەزىندە تالاي قىرعىن بولعان جەر. اۋىلدىڭ ادامدارى اقتوبەنىڭ ۇستىنە شىعىپ مال قارايتىن.
اقتوبەنىڭ تۇبىنەن مولدىرەپ كوكتال وزەنى اعادى. كوكتەمدە تاسيدى. جاز بويى ءمولدىرەپ اعىپ جاتاتىن. ءموپ-ءمولدىر سۋدىڭ تۇبىندە مونشاقتاي بولىپ شەكەم تاستار كورىنىپ جاتاتىن. بۇگىندە وزەننىڭ ىندىنى كەۋىپ, ارناسى جوعالىپ بارادى.
اقتوبەنىڭ شىعىسىندا – ۇلكەن دەگەرەس, كىشى دەگەرەس, ار جاعى قاراشەڭگەل, تۇزدىكول; وڭتۇستىگىندە قاپشاعاي, مەشىت, اششى وزەك, تالدى ءاۋىت, قىسكوپىر, جالاڭباس قاعى, نايزا قىزىل, بورىقازعان, تاڭىرقازعان. ارقايسىسى تۇنىپ تۇرعان تاريح.
قىسكوپىر – ىلگەرگى زاماندا قولدان سالىنعان عاجاپ قۇرىلىس. بۇل جەردە كونە زاماندا قالا بولعان. بورىقازعان, ءتاڭىرقازعان – ادام بالاسى تىرشىلىگىنىڭ ەڭ العاش پايدا بولعان جەرى. جالاڭباس قاعى وشاقتى, اتالىق جالاڭباس باتىردىڭ اتىمەن اتالادى. ىلگەرىدە ساپاق داتقا تاشكەندە جيىندا جۇرگەندە دۇشپاندارى ءمورىن ۇرلاپ, داتقانىڭ اتىنان ۇلدارى جولشىبەك پەن تويشىبەككە حات جازىپ: «مەنەن تۋعاندارىڭ راس بولسا, جالاڭباستى ولتىرىڭدەر» دەپ ءمورىن باسىپ جىبەرگەن ەكەن. حاتتى العاننان كەيىن جولشىبەك پەن تويشىبەك جالاڭباستى سول جالاڭباس قاعىندا ولتىرەدى. مۇنى ەستىگەن ساپاق داتقا: «مۇقالمايتىن الماس قىلىشىم-اي, اسىلىم-اي, كۇش-قايراتىم-اي, اسقار بەلىم-اي, الىنباس قامالىم-اي!» دەپ ەڭىرەپ جىلاعان ەكەن.
وسى وقيعادان كەيىن وشاقتى-تاسجۇرەك پەن اتالىقتىڭ اراسىنا سىنا ءتۇسىپ, كوپكە دەيىن ەل ءىشى ب ۇلىنگەن كورىنەدى.
اقتوبەنىڭ سولتۇستىگى – مالىكباي, كەمەر, ار جاعى اقساي, ودان ءارى اسا, تالاس, ءۇشارالعا جالعاسادى. اسانىڭ بويى ءىلگەرىدە نۋ قامىس بولادى ەكەن. كەزىندە جولشىبەك سول جەردەن جولبارىس الىپتى.
اقتوبەنىڭ باتىسىندا – اششى وزەك, بالجان سيگەن (بابام بادەننىڭ قىستاۋى), تاۋكەباي, قاناتتى قىزىل, ءۇش بۇلاق, ودان ءارى قاراتاۋدىڭ جوتاسى, كوسەگەنىڭ كوك جونىنا ۇلاسادى. ىلگەرىدە تالاس, سارىسۋ اۋداندارىنىڭ مالشىلارى وسى كوسەگەنىڭ كوك جونىنا جايلاۋعا شىعاتىن. قاراتاۋدىڭ جوتالارى, قۇزدارى تولعان ارقار بولاتىن. قويىنى تولا شيە, الما, توبىلعى ەدى. شيە پىسكەندە ءيىسى جەلمەن ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلەتىن. قاراتاۋدىڭ قويناۋى تولعان بۇلاق بولاتىن. ونداي ءتاتتى بۇلاقتاردى مەن وزگە ەش جەردەن كورگەن ەمەسپىن.
اقتوبەنىڭ تەرىسكەيى – قوڭىر توبە (ۇستىنە شىقساڭ الەم كورىنگەندەي بولادى; كەۋدەسى تولعان كەرەنەي, جاۋقازىن, كوكەمارال), قاروي, كوكپەكتى وي, ودان ءارى سوربۇلاق, كۇمىس توبە, اياعى قاراتاۋمەن ۇشتاسادى.
«ازىرەتى قاراتاۋ – اۋليەنىڭ كەنى ەدى» دەپ «الپامىس» ەپوسىندا ايتىلاتىنداي, قاراتاۋ – اۋليەنىڭ دە, قازىنانىڭ دا كەنى. «سايرامدا سانسىز باپ, تۇركىستاندا تۇمەن باپ» دەمەكشى, باپتاردىڭ ءبارى وسى اۋليە قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا. مەنىڭ اۋىلىمنان تاياق تاستام جەردە ساۋداكەنتتەن ءسال جوعارى بابا تۇكتى شاشتى ءازيز جاتىر. ول – ىسقاق باپتىڭ بالاسى, ازىرەتى ءالىنىڭ بالاسى مۇحاممەد قانافيانىڭ شوبەرەسى ابدراحماننىڭ التىنشى ۇرپاعى. ىسقاق باپتان اققورعان, باقسايىس, ىبىراحىم, احمەت ياساۋي تۋا-
دى. مۇحتار اۋەزوۆ – باقسايىستىڭ ون ءۇشىنشى ۇرپاعى.
قاراتاۋ – تاريحتىڭ دا, شەجىرەنىڭ دە بايتاق قازىناسى.
تاريحتان ءبىز بىلەتىن ەدىگە باتىر – بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ بالاسى. زارلاپ, اللادان پەرزەنت تىلەپ جۇرگەندە بايبورى مەن انالىققا الپامىستى بەرەتىن دە, نارىك پەن قۇلقانىسقا شورا باتىردى بەرەتىن دە – بابا تۇكتى شاشتى ءازيز. الپامىس تا, ەدىگە دە جورىققا اتتاناردا شاشتى ءازيزدىڭ باسىنا تۇنەيدى ەكەن.
بابا تۇكتى شاشتى ازيزدەن ءسال ءجۇرسەڭىز سوزاق, سىزعان (حاندار مەن بيلەردىڭ ورداسى, قارابۋرانىڭ, ءسۇگىردىڭ, تولەگەننىڭ, تاكەننىڭ تۋعان جەرى), ونىڭ ار جاعى كەلىنشەك تاۋ, مىڭجىلقى, شولاققورعان. گاۋھار انا مەن ءماريام انانىڭ بەيىتى وسىندا. قاراتاۋ قيالاپ مويىنقۇممەن اياقتاسادى. مو-
يىنقۇم – قوبىلاندىنىڭ اتا قونىسى. قوبىلاندىنىڭ قۇدىعى دا وسىندا. اينالاسى قوزىكوش جەر.
ىلگەرىدە مايكوت اقىن قۇلان ايان قۇلمانبەتتەن ساعى سىنىپ, ءبىزدىڭ اۋىلعا ساپاق داتقا اتامىزعا سالەم بەرە كەلىپ:
– و, ساپەكە, قۇلمانبەتتىڭ ءوزى دە بيىك,
جەرى دە بيىك, ەلى باي ەكەن, دەس بەرمەدى. ايتىسىپ كوڭىلىم قالماعان ەدى, قۇلمانبەتتەن ساعىم سىندى, – دەپ شاعىنعان ەكەن.
سوندا داتقا:
– مايەكە, باقىت – قولعا قونعان قۇس, بايلىق – قولعا ۇستاعان مۇز, قۇس ۇشادى, مۇز ەريدى, دۇنيەنىڭ قىزىعى ءسىز بەن ءبىز, – دەپ كوڭىلىن جۇباتقان ەكەن.
مەنىڭ تۋعان جەرىم وسىنداي. اقتوبەنىڭ ماڭايىنان ءارىسى ادامزات تاريحىنىڭ, بەرىسى ساق اتا زامانىنىڭ, ءتۇرىك قاعاناتىنىڭ, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ بەلگىلەرى, ءىزى سايراپ جاتىر.
اقتوبەنىڭ ماڭايى قالىڭ قورىم, ءتۇرتىپ قالساڭ ادامنىڭ سۇيەگى شىعادى. قالىڭ شي, قاپتاعان تومپەشىكتەر. قاراتاۋدىڭ ەتەگىن, اقتوبەنىڭ ماڭايىن زامانىندا تالاي اۋليەلەردىڭ, تالاي دانالاردىڭ, تالاي اقىن-جىراۋلاردىڭ, تالاي شەشەندەردىڭ مەكەندەگەنى كۇمانسىز. كولبەپ جاتقان قاراتاۋعا ءتىل بىتسە سايرار ەدى, ءشىركىن: «ءبىز دە سىزدەي بولعانبىز, ءسىز دە ءبىزدەي بولارسىز» دەيتىن دە شىعار. سول ءوڭىردە قانشاما سىر, قانشاما تاريح بار دەسەڭىزشى, شىركىن.
مەن اۋىلدىڭ تۇبىندەگى قوڭىرتوبەنىڭ ءۇستىندە قوزى-لاقتاي ويناپ ءوستىم. توبەسىنە شىقساڭ, توڭىرەك تۇگەل كورىنەتىن, كوڭىلىڭ كوتەرىلەتىن. كەرەنەيى, جاۋقازىنى قانداي ەدى. ولار گۇلدەگەندە قوڭىرتوبەنى جايناتىپ جىبەرەتىن. تامىرىن گۇلدەمەي تۇرىپ جەيتىنبىز. كەرەنەيدىڭ ءتۇبى – رەديسكا سەكىلدى, جاۋقازىننىڭ ءتۇبى ءتاتتى پياز سەكىلدى بولاتىن. گۇلدەگەن سوڭ جەۋگە كەلمەيدى, قاتىپ قالادى.
قاراتاۋ وڭىرىندە باعزى زامانداردان جەلىسى ۇزىلمەگەن باقسىلىق, انشىلىك, اقىندىق, كۇيشىلىك مەكتەبى قالىپتاسقان. نەگىزى قازاق ونەرىنىڭ كەنى وسى قاراتاۋدا.
بايىرعى قازاق كەلەشەككە ايتارىن دومبىراسىنا, قوبىزىنا سالىپ كەتكەن. قازاقتاي اقىن, قازاقتاي جىراۋ, قازاقتاي دانا, قازاقتاي شەشەن, قازاقتاي كەمەڭگەر, قازاقتاي دومبىراشى, قازاقتاي قوبىزشى جوق دۇنيەدە. قازاقتىڭ جانى ءجۇرەگىندە, تىلىندە, دومبىراسىنىڭ شەگىندە, قوبىزىنىڭ ۇنىندە. قازاقتىڭ جانى دومبىراسىنىڭ ۇنىمەن, قوبىزىنىڭ زارىمەن بىرىگىپ كەتكەن.
اۋىلعا, قاراتاۋعا بارعان سايىن قوبىزدىڭ, دومبىرانىڭ ءۇنى كەلەدى قۇلاعىما.
