– سوعىستان بۇرىن, ءبىرسۋاتتا تۇرامىز. ءابىش اتامىزدىڭ بار كەزى. كەنجە اعاتايىم (كارىمجان اتامىزدى اكەم وسىلاي اتايتىن) رابكوپتى باسقارادى. ءبىر كۇنى كەشكە ۇيگە ءبىر كىسىنى قوناققا الىپ كەلدى. تانىسىپ, اقساقالمەن اڭگىمەلەسىپ وتىردى. قايدار بالۋان ەكەن, ەل ارالاپ, ونەر كورسەتىپ ءجۇر ەكەن. بالۋان دەگەسىن قىزىعىپ قارايمىز كەلىپ, دەنەسى ءىرى, سوم بولعانىمەن, ونداي تولىق, ءداۋ ەمەس!
اكەمنىڭ وسى سوزىنە وي جۇگىرتسەم, ول كەزدەگى اۋىل قازاعىنىڭ ۇعىمىندا بالۋان دەگەن جۋان, تاۋداي بولۋى زاڭدى. ال قايدار بالۋان ول كەزدە جاراعان اتتاي, سپورتتىق بابىندا بولعان سىڭايلى.
− اس ءىشىپ, ءابىش اتامىزبەن جاپ-جاقسى اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, ابيقىن كىرىپ كەلسىن!
– ابيقىن دەگەن ورىس, پەكارنيدىڭ باستىعى بولاتىن, – دەپ, انام ءباتيما ءسوزدى جالعاپ اكەتەدى. – ۇزىن بويلى, ءداۋ, جۋان كىسى ەدى.
– ونىڭ قاسىندا قايدار بالۋان الاسالاۋ, دەنەسى دە شاعىنداۋ بولىپ كورىندى! تولىقتىعى دا ونداي ەمەس!
بالا بولسام دا, مۇنىڭ شىن فاميلياسى قالاي ەكەن دەپ قويامىن.
– وبۋحين با؟ – دەپ سۇرايمىن اكە-شەشەمنەن.
– ە-ە, يت ءبىلىپ پە ونى! ابيقىن با – ابيقىن, ءبىتتى شارۋا! – دەيتىن اكەم, بالا كۇننەن ۇيرەنشىكتى بوپ كەتكەن اتتى وزگەرتكىسى كەلمەي.
سونىمەن, ابيقىن قايدار بالۋاننىڭ كەلگەنىن ەستىپ, ادەيى ىزدەپ كەلگەن كورىنەدى. ءوزى ءداۋ, قاراپتان قاراپ كۇشى تاسىپ جۇرەتىن كىسى, ءبىر سىناپ كورمەك بولعان سياقتى. – كەل, كۇرەسىپ كورەيىك! – دەيدى قايدار بالۋانعا.
قايدار بالۋان سول وتىرعان كۇيى: – جارايدى, وندا كەل دە, ەكى قولىڭمەن مەنىڭ كەڭىردەگىمنەن قىس بار كۇشىڭمەن! – دەيدى. ابيقىن كۇرەكتەي قولدارىمەن قايداردى كەڭىردەكتەن قىسادى-اي كەلىپ. قايدار بىلق ەتپەي وتىرا بەرەدى. ابيقىن قىپ-قىزىل بوپ دولدانىپ, ودان سايىن كۇشىن سالىپ باعادى. «بولدىڭ با؟» – دەيدى سول كەزدە قايدار. ابيقىن باسىن يزەيدى. سول كەزدە قايدار بال-
ۋان موينىن ءبىر جاعىنا شۇعىل بۇرىپ قالعاندا, تاۋداي ابيقىن اناداي جەرگە ۇشىپ ءتۇستى دەيدى!
– سودان, ابيقىن ورنىنان تۇرىپ, بىرازعا دەيىن قىزاراڭداپ وتىردى, – دەيتىن اكە-شەشەم جارىسا اڭگىمەلەپ. – ءارى-بەرى اڭگىمەلەسىپ, شاي-پاي ءىشىپ بولعاسىن كەتۋگە اينالدى.
كەتەرىندە ەكەۋى قول الىسپاي ما – ءبىر جاعى قوشتاسىپ, ءبىر جاعى دوستاسىپ دەگەندەي. سوندا, قايدار بالۋان قولىن قىسىپ جىبەرگەندە, ابيقىننىڭ تىرناعىنىڭ كوبەسىنەن قانى شىعىپ كەتتى دەيدى!
– ەندى ەرتەڭىندە جينالعان حالىققا كۇشىن كورسەتۋگە شىققاندا, ۇيدەگىدەي ەمەس, ەڭسەلەنىپ, ءداۋ بولىپ كەتتى. بۇلشىق ەتتەرى بىلەم-بىلەم بولىپ بۇلتىلداپ ويناپ, وزگەرىپ كەتتى! – دەگەن اكە-شەشەمنىڭ داۋسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا.
بۇل اڭگىمەنى مەن 1989 جىلدارى «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنە جاريالادىم, بىراق, سول ماقالامدى ارحيۆىمنەن تابا المادىم.
«كوكشەتاۋ» گازەتىنە قايدار بالۋان تۋرالى ماقالا شىققاننان كەيىن ماعان ءبىر ازامات, اتىن ۇمىتتىم, كەلىپ, العىس ايتتى. قايدار بالۋاننىڭ ۇرپاقتارىمىز دەدى. ءبىر ۇرپاعى فوتوتىلشى بولىپ ىستەدى, بازارباي باعىسوۆ. قايدار بالۋان تۋرالى ءبىر كىسىلەردىڭ ەستەلىگى دە شىقتى, ءۇن قوسۋ رەتىندە. قاجىمۇقاننىڭ جيەنى, سيلاچ, تسيركاچ, بالۋان بولعان دەيدى.
كەڭاششىدا تۇرعان كەرەي قاجىم اقساقال دا قايدار بالۋاندى كورگەنىن ايتقانى ەسىمدە.
– مەن قايدارمىن, قايدارمىن, جاۋدىڭ مالىن ايدارمىن, قايىرىپ قولىن بايلارمىن, – دەپ ولەڭدەتەدى ەكەن. − قاجىمۇقانمەن ناعاشى, جيەن بولىپ, ويناپ كۇرەسكەندە, ءبىر-ءبىرىمىزدى الا المايتىنبىز. ال كوپ الدىندا كىلەمگە شىعىپ كۇرەسكەندە ول كىسى شاق كەلتىرمەي, ۇرشىقتاي ۇيىرەتىن. ارۋاقتانىپ كەتەتىن! – دەيدى ەكەن.
كەڭاششىدا تۇرعان ريزا سادۋاقاسوۆ اقساقال, رۋى قىرعىز, قايدار بال-
ۋاندى بالا كۇنىندە كورگەنىن قىزىق قىلىپ ايتاتىن. اۋىلدارىنا كەلىپ, كۇش ونەرىن كوپشىلىككە كورسەتكەن ەكەن. كىسى تولا اربانى تىسىمەن سۇيرەپ, بىرنەشە كىسىنى ۇزىن سىرعاۋىلعا مىنگىزىپ, شىر اينالدىرعان. سودان كەيىن شالقاسىنان جاتىپ, توسىنە ۇلكەن ديىرمەن تاستى قويعىزىپ, ەكى مىقتى جىگىتكە تەمىر توقپاقپەن قۇلاشتاتىپ ۇرعىزعاندا, ءبىرازدان سوڭ تاس قاق جارىلىپتى. قايدار بالۋان كەتكەن سوڭ, ءبىر كۇشتى جىگىت قايدار بالۋانعا ەلىكتەپ, ورتاعا شىعىپ: «ونىڭ ىستەگەنىن مەن دە ءىستەيمىن!» – دەپ, توسىنە تاس قويعىزىپ, الگى ءجىگىتتەرگە ۇرعىزىپتى. سوندا, ءبىر-ەكى رەت سالىپ جىبەرگەندە, تاس جارىلماق ءتۇگىلى, الگىنىڭ ءوزى تالىقسىپ, جاتىپ قالىپتى.
قايدار بالۋاننىڭ كەيىنگى ءومىرى بەلگىسىز. كەشەگى كوشپەندىلەردىڭ سىنىعى, تۇلپارلاردىڭ تۇياعى, قازاعىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن الىپ كۇش, ونەر يەسى كەزىندە اتاق-داڭققا بولەنىپ, كەيىننەن قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن اتى ۇمىتىلۋعا اينالدى ما, كىم ءبىلسىن؟ مەن ءۇشىن بالا كۇنىمدە ەستىگەن اڭىز قىمبات, سول اڭىزداعىداي جالىنداپ جۇرگەن قايدار بالۋان قاشان دا كوڭىلىمە ىستىق!
بايانعالي ءالىمجانوۆ
