اۋدان ورتالىعى – كۇرشىمدى وزەن پارومى جاعىنان كەسىپ وتكەن سوڭ الدان ۇشى قيىرى جوق جازىق باستالادى. سونىمەن 80 شاقىرىمداي جول ءجۇرىپ, مارقاكول جاقتاعى سەڭگىر تاۋلار مۇنارتقان شىعىسقا بەت العاندا, كوك جۇزىندەگى كۇن ساۋلەسىمەن جارق-جۇرق ەتىپ, القىزىل الاۋعا مالىنعان ادىر مەنمۇندالايدى. جاقىنداپ كەلىپ بايقاعان جانعا ول ءوزىمىز تەلەديداردان كورىپ جۇرگەن شارىن شاتقالىنان اۋمايدى. ءيا, ونى قۇددى سول ماسسيۆ – شۇراتتىڭ كىشىرەيتىلگەن ماكەتى, ۇلگىسى دەرسىز ءتىپتى.
– قيىنكەرىش اڭعارى, مىنە, وسى, − دەدى ءبىزدى مۇندا باستاپ كەلگەن كۇرشىم اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىتحان ولمەسەكوۆ. − بۇل جەردىڭ ەرتەرەكتەگى اتاۋى شارىقساي ەكەن. كەيىن جىل مەزگىلدەرىندەگى لايساڭنان ازاپ شەككەن جۇرت ونى قيىنكەرىش دەپ كەتىپتى. ماسەلە, مۇنداعى, ياعني, بەتكەيدەگى قۇم ارالاسقان قىزىلقوڭىر قيىرشىقتاردا ەمەس. گاپ سايداعى توبەلەر ەتەگىن جيەكتەپ وتەتىن سوقپاقتارداعى جاڭبىر جاۋسا ءبىتتى, ميى ەزىلىپ شىعا كەلەتىن اق توپىراقتى بۇرالاڭ جولداردا. وسى ماڭداعى اتتىلى, اربالى اۋىل تۇرعىندارى كوكتەم, كۇز كەلسە-اق, سونداعى جەلىمدەي جابىسقان باتپاق پەن بالشىقتان بەرەكەسى كەتىپ, زارەزاپ بولادى دا جاتادى. سوندىقتان دا ەل ارلى-بەرلى ءجۇرگەن كەزدەگى اۋرە-سارساڭى مول بۇل ايماقتى قيىنكەرىش اتاپ كەتكەن.
وسى سوزدەردى ايتقان جولباسشىمىز ءوزىمىز اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرعان جەرگە جەتە بەرگەنىمىزدە: «اڭعاردىڭ جالپى كورىنىسىن مىنا شوقىدان قاراڭىزدار», − دەپ شىعىس جاقتاعى ءدوڭگە الىپ شىقتى. مىنە, عاجاپ! كوز الدىمىزدا قىپ-قىزىل قۇم, قوڭىركۇرەڭ تاس قيىرشىقتارىنا تولى وزگەشە ءبىر الەم جاتىر. ولاردىڭ اراسىنداعى اق, سارى, سۇر كەرىش توپىراقتى ادىرلاردا نەندەي بەلگى, ءمۇسىن جوق دەيسىز!.. ەسكى قورعان بەينەسىندەگى جاقپارتاستار, پيراميدا مەن قاراۋىل مۇنارالارىن كوزگە ەلەستەتەتىن توبەلەر, جانتايىپ جاتقان دۋلىعالى باتىر كەيپىندەگى بەلدەر مەن ساڭىراۋقۇلاق سەكىلدى سەكىتاستار..., ءبارى-ءبارى بار. ولار ادام قولىمەن ەمەس, وكپەك جەل, دولى داۋىل, اق جاڭبىر ءمۇجىگەن تابيعات كۇشى ارقىلى جاسالعان تۋىندىلار.
بىرتە-بىرتە بايقادىق, قيىنكەرىش كەرەمەتى مۇنىمەن ءبىتپەيدى ەكەن. تابيعات سالعان جوعارىداعى سۋرەتتەر ءبىز كورگەن عاجايىپتاردىڭ باسى عانا سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, تاڭدانىس تۋدىراتىن كەلەسى ءبىر نارسە, ول بۇل ءوڭىردىڭ كۇن باتارداعى ەشبىر جەردە جوق قايتالانباس كورىنىسى دەر ەدىك. ونى ءبىز مىنا جاعدايدان بايقادىق. كۇن كوكجيەككە قاراي ەڭكەيگەندە ونىڭ التىن شاپاق ساۋلەلەرى قىزىل, سارى, اق تاستى توبەلەردى جالت-جۇلت ەتكەن ۇشقىندارمەن ورادى دا تاستادى. وسىنىڭ اسەرىنەن ءبىز باقىلاپ تۇرعان ويپات پەن بەتكەيدەگى قۇمدى كەرىش توپىراقتار قىزىلكۇرەڭ تۇسكە ەندى دە الدىمىزداعى ادىرلار الاۋلاعان وتتى الەمگە اينالدى دا كەتتى. جالىنداپ تۇرعان بۇل جەرگە كەشقۇرىم ۋاقىتتا اسپاننان جۇلدىزدار جاۋىپ, كوككە قايتا ۇشىپ بارا جاتقانداي دا اسەر قالدىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنداعى جەر دە, ءتوڭىرەك پەن كەڭىستىك تە جوساعا بويالعانداي قىزىلقوڭىر بولىپ تۇردى دا قويدى. وسى كورىنىسىندە ول مارس پلانەتاسى, ونداعى سوعان عانا ءتان عالامشارلىق قىزىلكۇلگىن رەلەف فونىنان ەش اۋمايدى-اۋ, اۋمايدى! توقەتەرىن ايتقاندا, فانتاستيكالىق قۇبىلىسقا بولەنىپ تۇرعان بۇل جەردى ارالاي باستاعان ساتتە ءوزىڭدى بەينەبىر باسقا الەمگە كىرىپ كەتكەندەي سەزىنەتىنىڭ انىق. نەمەسە ءتۇس كورىپ, ەرتەگىلەر ەلىندە ءجۇرگەندەي بولاسىڭ.
– بۇل نە؟ قيىنكەرىشتەگى تابانىمىز ءتيىپ تۇرعان مىنا توپىراق قىرتىستارى قانداي قوسپالاردان قۇرالعان؟ ول كۇن ءساۋلەسى كولبەۋ تۇسكەندە نەلىكتەن ءتۇرلى تۇسكە ەنەدى؟ مۇندا كەلىپ, تابيعاتتىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى تىلسىم, تۇسىنىكسىز جاعدايىن كورگەن, وعان كۋاگەر بولعان عىلىم وكىلدەرى بار ما؟ بار بولسا ولار جوعارىداعىداي قۇبىلىسقا نەندەي ءۋاج ايتادى؟
− وسكەمەندەگى ولكەتانۋ مۋزەيىندە, − دەدى جوعارىداعى سۇراقتارىمىزعا بىزبەن بىرگە ەرىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى, جازۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلى, – قيىنكەرىش اڭعارىنا ارنالعان ستەند بار. سونداعى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆيكتور ەروفەەۆتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بۇل ايماق ميلليونداعان جىلدار بۇرىن وسىنداعى تەڭىزدەر مەن كولدەردىڭ ءتۇبىندە جاتقان. ونداعى ايدىن شالقار سۋلار ۋاقىت وتە كەلە تارتىلىپ, سازدى, باتپاقتى, ودان قۇرعاق وڭىرگە اينالا باستاعاندا, ءتۇرلى مينەرالدىق قوسپادان تۇراتىن شوگىندى جىنىستار بىرتە-بىرتە زايسان قازانشۇڭقىرى دەپ اتالاتىن جەر قىرتىستارىنىڭ نەشە ءتۇرلى قاباتتارىن قۇراعان. گەولوگتار بۇل قۇبىلىستىڭ اسىرەسە, بور ءداۋىرى دەپ اتالعان كەزەڭدەگى سول ماسسيۆكە كىرەتىن قيىنكەرىشتە وتە ايقىن بايقالعانىن ەرەكشە اتاپ ايتقان. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سايدىڭ توپىراعى نەگە كۇيگەن قۇم سەكىلدى قىزىلكۇرەڭ دەگەنگە كەلسەك, عالىم يۋري زينچەنكو وعان مىناداي بولجام ايتادى. باعزى زاماندا بۇل جەردە كىشىگىرىم جانارتاۋ اتقىلاعان بولۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان مۇنداعى تاس پەن توپىراق وتقا ورانىپ, قىپ-قىزىل كەيىپكە ەنگەن. ءسويتىپ, ول تابيعات ستيحياسى قيىنكەرىشتىڭ قازىرگى مارس پلانەتاسىنىڭ پەيزاجىنا ۇقساس بەت-بەينەسىن جاساپ كەتكەن.
اڭگىمە يەسىنىڭ وسى سوزدەرىن تىڭداي وتىرىپ, تومەندەگى سايعا قاراي بەت الدىق. ويىمىز – قۇم توبەشىكتەردەگى وسىمدىك تۇرلەرىن كورۋ جانە جارقاباقتارداعى جەر قىرتىستارىن بايقاۋ. وسىلارمەن تانىسىپ ءجۇرىپ, ءوزىندىك ەرەكشەلىككە يە ەكى-ءۇش نارسەنى بايقاپ قالعانداي دا بولدىق. ونىڭ العاشقىسى كوكتەمگى قار سۋى ورىپ كەتكەن جىرالاردىڭ ىشىندەگى اقسۇيەك بوپ جاتقان ءارتۇرلى ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ قاڭقالارى. ودان كەيىن كوزىمىزگە تۇسكەنى – اڭعارداعى تاستارعا جابىسا قاتىپ قالعان ءتۇرلى اعاش جاپىراقتارى. سونداي-اق, وسى ارادا ءوزىمىز تابانىمىزبەن باسىپ كەلە جاتقان قىزعىلت قۇمنىڭ ۇستىندە ادام ءىزىنىڭ قالمايتىندىعىن دا ايتا كەتەيىك. بۇعان وسى كەرىشتىڭ وزىنە سۋ سىڭدىرمەيتىن ەرەكشەلىگىن, قونالقالىق شاتىر ءۇشىن قاعىلعان قازىقتىڭ 5 سانتيمەتردەن كەيىن-اق دىڭىلداپ تاستاي قاتىپ قالاتىن قاسيەتىن قوسايىق.
ارينە, مۇنىڭ بارىنە سول ساتتە, ياعني اڭعاردى ارالاپ ءجۇرگەندە جاۋاپ تابا الماعانىمىز انىق. ەرتەسىندە ءوسكەمەنگە كەلگەن سوڭ وسىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى ماماندارمەن پىكىر الىسقانىمىزدا, ولار تومەندەگىدەي عىلىمي پايىمداۋلاردان حاباردار ەتتى. كولەمى 300 گەكتار جەردى قامتيتىن قيىنكەرىش اۋماعى گەولوگ ۆيكتور فيليپپوۆتىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, ەجەلگى زامان وسىمدىكتەرىنىڭ 5 فلورالىق ءجانە ومىرتقالىلاردىڭ 4 فاۋنالىق قاباتىنان تۇرادى ەكەن. ساي ىشىندەگى ءبىز كورگەن تاسقا جابىسىپ قاتىپ قالعان جاپىراق ىزدەرى مەن بەلگىسىز ومىرتقالى جانۋارلار سۇيەكتەرى سول پالەونتولوگيالىق جانە گەومورفولوگيالىق تابيعات ەسكەرتكىشىنىڭ بەلگىسى بولىپ شىقتى. ال قۇمدى كەرىشتىڭ مارس پلانەتاسى رەلەفىنە ۇقساس قىزىلكۇلگىن ءتۇسى مەن باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە كەلسەك, ولارعا ءازىرگە جاۋاپ جوق. مامانداردىڭ ايتاتىن ءۋاجدەرى وسى ماقالامىزدىڭ باسىندا كەلتىرگەن ەستە جوق ەسكى زامانداعى تابيعات ستيحياسىنان قالعان وزگەرىس ءىزى ەمەس پە ەكەن دەگەن بولجام.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىمىزدەگى اڭگىمە سوڭىندا ولاردان مىنا جاعدايدى دا ەستىپ بىلدىك. كەيىنگى كەزدە شەت ەل مەن رەسەيدەن قيىنكەرىش اڭعارىن كورىپ, تاماشالاۋعا كەلەتىن ادامدار قاراسى كوبەيىپتى. اسىرەسە, كورشى ەلدەگى مۋرمانسك, ناريان مار, كەمەروۆ, بارناۋل قالالارىنىڭ تۇرعىندارى تولاستاماۋدا دەيدى ولار. سولتۇستىك پەن تۋندرا جانە سىبىردەگى ۇزاق قىستان مەزى بولىپ, مەگاپوليس قالالاردىڭ ەڭسەنى باسقان اۋىر تىرلىگىنەن, شۋىلىنان شارشاعان جاندار ءبىز ءسوز ەتكەن اڭعارداعى اشىق اسپان اياسىندا شاتىرلارىن تىگىپ, اپتالاپ جاتادى ەكەن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن اتالمىش وڭىردە جاپونيادان كەلگەن ساياحاتشىلار دا 15 كۇن ايالداپ, قيىنكەرىشتىڭ قۇپياسىن بىلۋگە ءبىراز ارەكەت جاساپتى. ال گوللانديادان ات ارىتىپ جەتكەن تابيعات قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ناتۋراليستەرى بولسا, قازاق جەرىندەگى كەلبەتى سان قۇبىلعان وسى ءبىر ايماقتىڭ كورىنىسىنە كوزدەرىن جۇمىپ, اۋىزدارىن اشا تاڭداي قاققان. جانە بۇل تاڭدانىستارىن جاسىرماي, ءوز اسەرلەرىن باس بارماقپەن باعالاپ تا كەتكەن.
ال ءبىز... ءيا, ءوزىمىز بولساق, مۇنداي جەرگە بارماق تۇگىلى, قايدا ەكەنىن كوپ بىلە دە بەرمەيمىز. ەنجارمىز. ق ۇلىقسىزبىز. ەلىمىزدەگى ونداي عاجايىپ, كوركەم, قۇپياسى مول جەرگە: «بۇل ءوزى وسىلاي بولعان, سەبەبى, بىزدە ول وسىلاي بولۋى ءتيىس», – دەگەن توقمەيىل كوزقاراسپەن قارايمىز دا قويامىز. وكىنىشتى-اق...
جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى
