ولاردىڭ اراسىندا ساياساتتى بولەك قويىپ, ماسەلەنى سالقىن اقىلمەن ساراپتاۋشىلار دا بولدى. ءبىز تومەندە احۋالدىڭ بايىبىنا بارماي ايتىلعان كوپ پىكىرگە توسقاۋىل قويارلىق ەكى كوممەنتاريگە ايرىقشا توقتالىپ وتىرمىز.
انتون نوسيك – بەلگىلى رەسەيلىك جۋرناليست ءارى بلوگەر (ياندەكس رەيتينگى بويىنشا تانىمالدىعى جونىنەن الدىڭعى وندىقتا). Lenta.ru, Vesti.ru, Gazeta.ru, Newsru.com سياقتى رەسەيدەگى اسا ءىرى ينتەرنەت-باسىلىمدارعا جەتەكشىلىك جاساعان. «ەحو موسكۆى» راديوسىنىڭ سايتىنا شىققان «بۇگىندە لاتىن ساننەن قالدى ما؟» اتتى ماقالاسىندا انتون نوسيك قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋ تاپسىرماسىن تالدايدى.
«كەشە ءبارى قازاقستاننىڭ لاتىنعا كوشەتىنىن تالقىلادى. رەسەيلىك پاتريوتتار نارازى. ءپۋتيندى سىناۋشىلار «رەسەيدىڭ مادەني وربيتاسىنان» تاعى ءبىر كورشىنىڭ شىعۋىنا سەبەپشى ارەكەت جاسادى دەپ ءپۋتيندى كىنالادى... الايدا, ماقالانىڭ تىكەلەي وزىمەن تانىسۋ ەشقايسىسىنىڭ باسىنا كەلمەدى. بەكەر-اق». وسىلاي دەپ انتون نوسيك «ەگەمەن قازاقستانداعى» پرەزيدەنت ماقالاسىنىڭ سىلتەمەسىن كورسەتەدى. جانە ماقالادان مىنا ءۇزىندىنى الادى:
مەن 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جاريا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «2025 جىلدان باستاپ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كىرىسۋىمىز كەرەكتىگىن» مالىمدەدىم. بۇل – سول كەزدەن بارلىق سالالاردا ءبىز لاتىن قارپىنە كوشۋدى باستايمىز دەگەن ءسوز. ياعني, 2025 جىلعا قاراي ءىس قاعازدارىن, مەرزىمدى ءباسپاسوزدى, وقۋلىقتاردى, ءبارىن دە لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستاۋعا ءتيىسپىز». ءيا, نوسيك قازاقشا ءۇزىندى كەلتىرەدى. سوسىن ءماتىندى گۋگل-ترانسلەيت ارقىلى ورىسشاعا اۋدارىپ, ونىڭ ماعىناسىن تۇسىنگەنىن ايتادى. نە ءتۇسىنىپتى دەيمىسىز؟ سوزبە-ءسوز كەلتىرەيىك.
«بىرىنشىدەن, نازارباەۆ مۇندا 2012 جىلى قابىلدانىپ قويعان «قازاقستان-2050» اتتى باعدارلاماسىن ايتىپ وتىر. وندا 2025 جىلدان باستاپ قازاق جازۋىن كيريلل قارپىنەن لاتىنعا اۋىستىرۋ قاراستىرىلعان. راسىندا ونداي قۇجات بار, ورىسشاسىن ينتەرنەتتەن تابۋعا بولادى. جانە ونىڭ 28-بەتىندە «ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن ءالىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز. بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە, بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك يگەرۋىنە, ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى» دەپ انىق جازىلعان.
ياعني, ماقالانىڭ ءالىپبي ماسەلەسىنە قاتىستى جەرىندە نازارباەۆ 4,5 جىل بۇرىن قابىلدانىپ, ءوزى قول قويعان مەملەكەتتىك قۇجاتتاعى ماقسات پەن ونى ىسكە اسىرۋ مەرزىمىن سوزبە-ءسوز قايتالاپ وتىر. ول كەزدە قىرىم, لنر/دنر, سيريا سياقتى ماسەلەلەر جوق بولاتىن. ەندەشە, ۆلاديۆوستوكتان لۆوۆقا دەيىنگى كونسپيرولوگتاردىڭ زور وكىنىشىنە قاراي, ولاردىڭ اڭگىمەسى تاعى دا ناداندىق پەن اقىل جالقاۋلىعىنان شىعىپ وتىر».
ودان ءارى رەسەيلىك ساراپشى تۇركىتىلدەس حالىقتارعا ءالىپبيدىڭ قالاي تاڭىلعانىن, ال ەرىكتەرى باردا نەنى تاڭداعانىن تۇسىندىرە كەتەدى.
«قاي مىسالدى ايتپايىق, تۇركى تىلدەرى كيريلل جازۋىنا ول تىلدە سويلەيتىن رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىگى جوق كەزدە, ماسكەۋدىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن ماجبۇرلەپ كوشىرىلدى. ال ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋعا مۇمكىندىك العان ۋاقىتتا بارلىق تۇركى حالىقتارى لاتىن قارپىن تاڭداۋمەن بولدى: تۇركيا 1928 جىلى, ازەربايجان مەن تۇرىكمەنستان 1992 جىلى, وزبەكستان 1993 جىلى...» دەيدى جۋرناليست.
بۇدان كەيىن انتون نوسيك 1991, 1992 جانە 1993 جىلدارى وتكەن كەزدەسۋلەردە تۇركىتىلدەس ەلدەر وكىلدەرىنىڭ ورتاق ءالىپبي رەتىندە لاتىندى تاڭداۋعا كەلىسكەندەرىن ايتادى. ياعني, قازاق جازۋىن لاتىنعا كوشىرۋ ماسەلەسى ءبىر كۇندە الدەبىر ساياسي سەبەپتەردەن جاسالعان ارەكەت ەمەس, بۇرىننان جوسپارلانعان تاڭداۋ ەكەنىن تۇسىندىرەدى. ال ءسوز سوڭىندا وزىنە تۇركى تىلدەرىن كيريلل جازۋىنان گورى لاتىنشا وقۋ وڭاي ەكەنىن مىنا مىسالمەن جەتكىزەدى.
«سوڭعى 20 جىلدا تۇركيا مەن قازاقستاندا بىرنەشە رەت بولدىم. تۋعان ءالىپبي مەن ءۇشىن كيريلل بولعانمەن, ءوز باسىم تۇركىشە كوشە جازۋلارىن وقۋدان ەشقاشان قيىندىق كورگەن ەمەسپىن. ءتىپتى, ول سوزدە ءداستۇرلى لاتىندا جوق ç, ğ, ö جانە ü ارىپتەرىنىڭ ءوزى قالاي وقىلاتىنىن تۇيسىكپەن بىلەم. ال جول بويىنداعى قازاقشا جازۋلارداعى ءا, ع, ڭ, ءو, ۇ جانە ءۇ ارىپتەرىنىڭ قالاي دۇرىس وقىلاتىنىن ۇعا الماي-اق قويدىم. ءتىپتى, كيريللمەن 47 جىلعى تانىستىعىم دا كومەكتەسە المادى».
پىكىر ءبىلدىرۋشى تاعى ءبىر رەسەيلىك, Polit.ru باسىلىمىنىڭ عىلىمي رەداكتورى بوريس دولگين قازاق جازۋىن لاتىنعا كوشىرۋدىڭ زاردابىن ويلاپ ۋايىمداۋشىلارعا مىنانداي بۇلتارتپايتىن ءۋاج ايتادى.
«قازاق جازۋىن لاتىنعا اۋىستىرۋ تۋرالى»
1. كيريلل قارپىندەگى قازاق جازۋى 1940 جىلى قابىلداندى. ياعني, بازبىرەۋلەر سياقتى ءجۇز جىلدىق نەمەسە مىڭجىلدىق مۇرانى ۋايىم ەتۋدىڭ قاجەتى جوق.
2. كەز كەلگەن ءتىلدى كەز كەلگەن الىپبيدە جازۋعا بولادى. ارينە, ەگەر ونىمەن كاسىبي لينگۆيستەر اينالىسسا. قازاقشانى لاتىن نەگىزىندە جازۋ تاجىريبەسى بار. سول سياقتى تاعى ءبىر تۇركى ءتىلى – تۇرىكشەنىڭ لاتىن الىپبيىمەن جازىلىپ كەلە جاتقانىنا كوپ ۋاقىت بولدى.
3. ءالىپبي, ياعني جازۋدىڭ ءاربىر نۇسقاسى – كوپ جاعدايدا ءبىر عانا مادەنيەتتىڭ مەنشىگى ەمەس, ول – مادەني بايلىق. مۇنى كيريللگە دە, لاتىنعا دا جانە باسقالارعا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى.
4. كيريلل مەن لاتىن ءتۇرلى ەلدەردە قولدانىلادى. ال ءبىر الىپبيدەن باسقاعا ءوتۋدىڭ سەبەبى, ماڭىزدى بولۋى مۇمكىن. بىراق ونداعى ماقسات بولگاريادان الىستاپ, ۆەنەسۋەلاعا جاقىنداۋ دەپ ەشكىم كۇدىكتەنبەيدى.
5. ۋاقىت وتە كەلە كيريللمەن جازىلعان قازاقشا كىتاپتاردى وقۋ قيىنداي ما؟ ءيا. اراب گرافيكاسىنان لاتىنعا, سوسىن لاتىننان كيريللگە وتكەندە دە سولاي بولدى. تەك كەڭەس كەزىندەگىدەن ايىرماسى, ەندى كىتاپحانالاردى «دۇرىس ەمەس» («نەپراۆيلنىي») جازۋداعى كىتاپتاردان تازارتادى دەگەن قاۋىپ جوق.
6. مۇنداي شەشىم قابىلداۋ – قازاقستاننىڭ ەگەمەن قۇقىعى.
7. كورشىلەردىڭ «رەسەيدەن الىستاۋىنا» قاتىستى سىن-ءپىكىرلەر بولسا, ونى رەسەيدىڭ پوستكەڭەستىك ەلدەر باعىتىنداعى سىرتقى ساياساتى اۆتورلارىنا ارناۋ قاجەت. مۇنىمەن قاتار, ىشكى ساياساتتىڭ جانە باسقا دا پارامەترلەردىڭ وزىندىك ءرولى بار».
ەرجان ءابدىرامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
