ءتورت كوز تۇگەل...
بۇل جولى «ءتورت كوز تۇگەل» جينالدى. ارينە, بۇلايشا تۇگەندەي ءسويلەۋىمىزگە تۇرتكى بولعان بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا سانكت-پەتەربۋرگتە ءوتكەن ءدال وسىنداي جيىنعا بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ قاتىسپاۋى سەبەپ ەدى. بىراق بۇل جولى وداققا مۇشە بەس ەلدىڭ دە پرەزيدەنتتەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ قاتىستى. ءتىپتى, جيىندا التىنشى پرەزيدەنت – وداققا وزدەرىن بايقاۋشى ەل رەتىندە ۇسىنعان مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون مەن ەەك القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان بولدى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ادەتتەگىدەي الدىمەن شاعىن, ودان سوڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامدا ءوتتى. وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 2015-2016 جىلدارى اتقارعان جۇمىستارى تالقىلاندى. ەاەو ىسكە قوسىلعاننان بەرى وعان مۇشە ەلدەر قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى, نەدەن ۇتىلدى, نەدەن ۇتتى, مىنە, وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ماسەلە قارالدى. تاراپتار وداق اياسىنداعى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وزەكتى جايتتارىن, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ودان ءارى ينتەگراتسيالانۋ جايىن تالقىلادى.
مولدوۆا بايقاۋشى ەل اتاندى
القالى جيىندى كەڭەستىڭ بيىلعى توراعاسى رەتىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس مۇشەلەرى مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودوننىڭ رەسمي ۇندەۋىنە بايلانىستى مولدوۆاعا ەاەو بايقاۋشىسى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, قىرعىزستان وداققا توراعالىعىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستىرا وتىرىپ, ونىڭ اياسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە مۇمكىندىكتى مولايتا بەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇستانىمىن جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى. سەبەبى, قىرعىزستان پرەزيدەنتى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى سانايدى. بۇل رەتتە, ول وداق جۇمىسىن جانداندىراتىن نەگىزگى ءتورت باسىمدىق – ەركىن تاۋار اينالىمى, ەركىن قىزمەت, ەركىن ەڭبەك نارىعى جانە ەركىن قارجى اينالىمىن دامىتۋ باعىتىندا ءبىرلەسكەن جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.
ا.اتامباەۆ بۇل ماسەلەدە كەيبىر كەدەرگىلەردىڭ دە كەزدەسەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. وسىعان وراي, وداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قوسا, بيزنەس وكىلدەرىمەن دە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قىرعىزستان پرەزيدەنتى, وكىنىشكە قاراي, ەلدەرىنەن جۇمىس ءىزدەپ شەتەلگە كەتۋشىلەردىڭ از ەمەستىگىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل رەتتە, ەڭبەك ميگرانتتارى ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارۋدى سۇرادى. سونداي-اق, ەركىن ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىس كۇشىن ەرتەڭگى كۇندەرى زەينەتاقىمەن قامتۋ جايىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن جەتكىزدى. ا.اتامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزستان ءۇشىن وداق اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, جەڭىل ونەركاسىپ, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى سياقتى سالالاردا جۇمىستىڭ جاندانۋى اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە, قىرعىزستان پرەزيدەنتى ءوزدەرىنە كورسەتكەن قولداۋلارى ءۇشىن رەسەي مەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنە زور العىس ايتتى. ا.اتامباەۆ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا جالپى وداققا مۇشە بولۋ قىرعىزستان ءۇشىن مول مۇمكىندىك ءارى ءمارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى.
كۇردەلى كەزەڭ كەدەرگى بولدى
بۇدان ءارى ءسوز كەزەگىن ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانعا ۇسىندى. ول ءوز ەلىنىڭ وداق جۇمىسىنا ۇلەسى جايىندا بايانداي وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى كۇردەلى كەزەڭگە ءدوپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, الەمدىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارى وداق جۇمىسىنا بەلگىلى دەڭگەيدە ءوزىندىك سالقىنىن تيگىزگەن. الايدا, وعان قاراماستان, بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم ەلدەردىڭ ماكروەكونوميكالىق وسىمىنە جاقسى اسەرىن تيگىزىپ, داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى بولعان.
ال بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءوز كەزەگىندە وداق اياسىندا كەيبىر پروبلەمالار دا بار ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ويتكەنى, كەلىسىلگەن كەيبىر كەلىسىمدەردىڭ ناقتى جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كۇمانى بار. وسىعان بايلانىستى بەلارۋس پرەزيدەنتى وداقتىڭ ىشكى ءتارتىبىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن, بۇل رەتتە, كوميسسيا قۇرىلىپ, ورىندالماعان باستامالارعا سۇرىپتاۋ جۇرگىزۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى.
وداق جۇمىسىنا وڭ باعا
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سويلەگەن سوزىندە الداعى مامىردا ءۇش جىل تولاتىن قۇرىلىم جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. مەملەكەت باسشىسى استانادا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ ورىندالۋىنا قاتىسى بار نەگىزگى تۇستارعا توقتالدى.
«ۇيىمنىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى جاسالىپ, ونىڭ اياسى جۇيەلى تۇردە كەڭەيىپ كەلەدى, ۇزاق مەرزىمدى جانە ورتا مەرزىمدى باسىمدىقتارى دا ايقىندالدى. تاۋاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋدىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى ناقتى جۇزەگە اسۋدا. ءبىز ەكونوميكا سالاسىندا ءبىر-بىرىمىزبەن كەلىسە جۇمىس ءجۇرگىزىپ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى دەگەن بولىكتەرىندە ۇيلەسىمدى ساياسات ۇستانىپ وتىرمىز. ءارتۇرلى ەلدەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورنىعىپ كەلەدى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى داعدارىستىق قۇبىلىستاردى جانە كۇردەلى گەوساياسي جاعداي قاتەرلەرىن ەڭسەرە بىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. «وسىنىڭ بارلىعى وداقتىڭ سوڭعى ۋاقىتتا ايتارلىقتاي تومەندەپ كەتكەن كورسەتكىشتەرىنە اسەرىن تيگىزدى. الايدا, داعدارىس ماڭگىلىك ەمەس, قۇلدىراۋدىڭ سوڭى وسىمگە ۇلاساتىنى بەلگىلى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وداققا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ كوپشىلىگى بىلتىر كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر وسىمىنە قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. «2017 جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. وسى جىلدىڭ العاشقى ايلارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا, ەاەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمى 37 پايىزعا ۇلعايدى, ال ءوزارا ساۋدا 38 پايىزعا ءوستى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, قازاقستان باسشىسى اتالعان وڭ ءۇردىستى ورنىقتىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, وسى باعىتتاعى باستى قادامداردى اتاپ كورسەتتى. «ءبىرىنشىدەن, ەاەو-نى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق شەكتەۋلەردى جويۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, تاۋاردى وتكىزەتىن نارىقتاردى كەڭەيتىپ, ينۆەستيتسيا ءوسىمى ءۇشىن حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن جاڭا ساۋدا-ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ءوزارا كومەك قولىن سوزعان ءجون. تورتىنشىدەن, داعدارىستىق قۇبىلىستاردى ەڭسەرۋگە داعدارىسقا قارسى كۇرەس كەڭەسى جاقسى جاردەمشى بولا الادى», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ, سونداي-اق ەاەو ەلدەرىنىڭ ورتالىق بانكتەرى جەتەكشىلەرىنىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. «كەڭەس وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ماسەلەلەرى جانە داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءوزارا كەلىسىلگەن شارالار قابىلداۋ جونىندە ەاەو ورگاندارىنا ۇسىنىمدار بەرەدى. ونىڭ جۇمىسى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالادى. كەڭەستىڭ جۇمىسى G-20-نىڭ جانىنداعى قارجى تۇراقتىلىعى جونىندەگى كەڭەستىڭ جانە ەۋروپالىق كوميسسيا جانىنداعى ەكوفين-ءنىڭ (ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسى) قىزمەتىنە ۇقساس بولادى», دەدى ەلباسى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دە ءوز كەزەگىندە وداق جۇمىسى تابىستى ءجۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وداق داعدارىس قيىندىقتارىنان قۇتقارعان قاۋىپسىزدىك قۇرالى بولعانىن العا تارتتى. بۇعان الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىزدىعىنا قاراماستان, وداققا مۇشە مەملەكەتتەر قول جەتكىزىپ وتىرعان ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دالەل بولاتىنىن مىسالعا كەلتىردى. رەسەي پرەزيدەنتى, بۇل رەتتە, قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىن قۇپتايتىنىن ايتىپ, ءتىپتى, ن.نازارباەۆتىڭ سوزىنەن ءدايەكسوز دە كەلتىردى. ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا قازىرگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزىپ وتىرعانىمىز تۋرالى ويىن ناقتىلاي ءتۇستى. «بەلگىلى ءبىر دارەجەدە وداق سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ ىقپالىن جويىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭا باعىتتارعا بەيىمدەدى», دەدى رەسەي باسشىسى.
بۇدان ءارى مولدوۆا پرەزيدەنتى ءسوز الدى. يگور دودون مولدوۆا ءۇشىن بۇل شاراعا قاتىسۋ ايرىقشا وقيعا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ بەكي تۇسۋىنە مولدوۆا رەسپۋبليكاسى ەرەكشە ماڭىز بەرەتىنىن ايتىپ, ەاەو-عا بايقاۋشى ەل مارتەبەسىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىنەتىنىن جەتكىزدى.
كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى
كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن وتىرىستا ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعدارى بەكىتىلدى. قۇجاتقا سايكەس, ماكروەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتۋ, كورپوراتيۆتىك سەكتوردى ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىرۋ, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ سەكىلدى ەلەۋلى شارالار كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, وتىرىس قورىتىندىسىندا ەاەو مەن وعان مۇشە مەملەكەتتەر جانە يران اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەلىسىم تۋرالى قۇجات قابىلداندى.
قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى قارالدى
ال كەلەسى القالى جيىن – ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى سەرج سارگسيان, الەكساندر لۋكاشەنكو, نۇرسۇلتان نازارباەۆ, المازبەك اتامباەۆ, ۆلاديمير پۋتين, ەمومالي راحمون, سونداي-اق ۇقشۇ-نىڭ باس حاتشىسى مىندەتىن اتقارۋشى ۆالەري سەميريكوۆ قاتىستى.
بەيرەسمي كەزدەسۋ بارىسىندا ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى ۇيىمدى ودان ءارى دامىتۋ ءجانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر ءۇشىن بيىل مەرەيتويلىق جىل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, ەلباسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردى شارتقا قول قويىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ونىڭ ۇلتتىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى, سونداي-اق ۇيىمعا ءمۇشە مەملەكەتتەردىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋداعى ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان باسشىسى ۇقشۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى باسقا دا حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن جانە ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىنە قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى. بۇدان بولەك, ۇيىم مۇشەلەرى قازىرگى زامانعى وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاتەرلەرمەن كۇرەس جولىندا كۇش جۇمىلدىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىردى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى يۋري گريگورەۆيچ حاچاتۋروۆتى ۇقشۇ-نىڭ باس حاتشىسى ەتىپ تاعايىندادى.
ەكىجاقتى كەزدەسۋ
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كۇنى, سونداي-اق, بىشكەكتە مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يگور دودونمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. مەملەكەتتەر باسشىلارى اڭگىمەلەسۋ كەزىندە قازاقستان مەن مولدوۆا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارىن, سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىعى بار باعىتتارى رەتىندە اتاپ ءوتىلدى. بۇعان قوسا, قازاقستان پرەزيدەنتى ي.دودوندى مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەاەو جانىنداعى بايقاۋشى مەملەكەت مارتەبەسىن الۋىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل جاۋاپتى قىزمەت بارىسىندا تابىستى جۇمىس جۇرگىزۋىنە ءتىلەكتەستىك ءبىلدىردى.
مولدوۆا پرەزيدەنتى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەاەو-داعى بايقاۋشى ءمارتەبەسىن الۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتتى. كەزدەسۋگە مولدوۆا جاعى باستاماشى بولدى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان» –
بىشكەكتەن (قىرعىزستان)
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
