«وزدەرىڭنىڭ تۋعان ۇيلەرىڭنەن العان حاتتى قانداي سەزىممەن وقىساڭدار, بۇل حاتتى دا سونداي سەزىممەن وقىڭدار, باۋىرلار! ...كوكىرەكپەن, ەلىڭدى, جەرىڭدى سۇيەتىن جۇرەكپەن وقىڭدار, تۋىسقاندار!» دەپ ءۇن قاتادى.
«توتىداي قۇلپىرعان كەڭ دالاسىن» قازاق حالقى قالايشا قاستەرلەيتىنىن مىنا ءبىر التىن تىزبەكتەردەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. «مايدان ولكەسىندە ءارقاشان كوكجيەكتەن كوتەرىلگەن كۇنگە قاراڭدار دا, تۋعان جەرلەرىڭدى ەسكە الىڭدار. سەلەۋى تەڭىزدەي تەربەلگەن ارقانىڭ ادىرلى كەڭ دالالارىن, التىن بۇلاعى سورعالاعان التايدىڭ اسقار جوتالارىن, اقباس الاتاۋدىڭ جەمىسكە بەزەنگەن ساي-سالالارىن, سونشالىق كەڭ, تۋعان جەرلەرىندەگى اتالارىڭنىڭ قاسيەتتى قابىرلەرىن, تۋىپ-وسكەن ۇيلەرىڭدى كوز الدارىڭا كەلتىرىڭدەر. سولاردى جاۋعا تاپتاتپايمىز دەپ انت ەتىڭدەر!», – دەپ قازاق ەلى اتىنان تەبىرەنە جالىنداپ سويلەيدى.
«اتالىق مادەنيەت مۇرالارىن», «حالىق قازىناسىن» ءمىنسىز ساقتاۋ, قورعاۋ ماقساتىندا ەلىڭ, جۇرتىڭ سەندەردى مىناداي ءسوزدەرىمەن, عيبراتتى تولعامدارىمەن ءتاربيەلەگەندىگىن ۇقتىرادى. بۇل ورايدا:
باقىت, داۋلەت ورناسا, ىرىس قونادى,
ىنتىماعى ەلىڭنىڭ دۇرىس بولادى.
ۇلىڭ جاۋىنگەر بولادى.
قىزىڭ قىراعى بولادى.
اعايىن قوعام بولادى.
ءبىرى وعان بولسا,
ءبىرى بۇعان بولادى.
توپتانىپ جاۋ قاشىرادى.
ءيا, تىرشىلىك-بىرشىلىكتىڭ ءمانىسىن, ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ ءتارتىپ-ءتاسىلىن ادەمى, قيسىندى تۇبەگەيلەپ تۇسىندىرگەن.
قازاق حالقىنىڭ حاتىندا تاريحي دەرەكتەر مولىنان كەلتىرىلگەن. ايتالىق, توقسان ەكى باۋلى قىپشاق مەملەكەتى, ەر ەدىگە, جورىقشى جىراۋ ماحامبەت, شوقان, اباي, جامبىل سىندى دارابوزداردىڭ رۋحى, ءىسى, ءسوزى قۇرمەتپەن ايتىلادى. بۇلار دا تەگىمىزدىڭ, ەلدىگىمىزدىڭ اسىل توركىنىن تانىتارلىق تاڭعاجايىپ قۇبىلىستار.
اسىرەسە, بەس عاسىر بۇرىن وتكەن «قازاقتىڭ اتاقتى باتىرىنىڭ ءبىرى, وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 15 جاستاعى قاراساي باتىر بىلاي دەپ تولعاماي ما:
استىمداعى كوك بۇيرا ات,
قاناتىم مەنىڭ بولسىن دەپ,
قىمباتقا الىپ مىنگەنمىن.
ۇستىمدەگى كوك ساۋىت,
كەبىنىم مەنىڭ بولسىن دەپ,
ۇستىمە الىپ كيگەنمىن.
سولقىلداعان اق نايزا,
باسىما سايعاق بولسىن دەپ,
وڭ قارىما ىلگەنمىن.
مەن انامنان تۋعان كۇن,
ولەرىمدى بىلگەنمىن.
نە قىلعانىم قايتقانىم,
جاۋدى قۇربان ايتقامىن...
جاۋدان جاسقانباعان قاراساي ولەمىن دەپ ەمەس, ولتىرەم, جەڭەمىن دەپ اتتانعان ەمەس پە ەدى. ول سوڭىنا ەرگەن توپقا:
توسەگىمە ءتورت كىسى,
جاستىعىما بەس كىسى,
قىلىشىما قىرىق كىسى,
نايزانىڭ ۇشى ءجۇز كىسى,
مىلتىعىما مىڭ كىسى.
مىڭ سان بولسىن, مىڭ بولماي,
وسىنشاما قىرماي, باسىلمان.
كەۋدەدەن كەتەر جان ءۇشىن,
جەرگە تامار قان ءۇشىن,
بويىمدى جاۋدان جاسىرمان –
دەمەپ پە ەدى! نە دەگەن كەمەل ويلى, تەرەڭ ءيىرىمدى «اقىرعان ەردى قۇلاتار, سەگىز قىرلى سەمسەر ءسوز»!
قاراساي باتىردىڭ ارداقتى ءىسى مەن ايبىندى, اسقاق ءسوزى, ياعني «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتىن ايدىندى اتالار ءداستۇرى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مەيلىنشە گۇلدەنىپ, جالعاستىق تاپتى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى قوساەۆتىڭ, ەسبولاتوۆتىڭ, قوجابەرگەنوۆتىڭ, سەڭگىرباەۆتىڭ باتىرلىق-قاھارماندىق ىستەرىن ايرىقشا ايشىقتاپ, «مايدانداعى قازاق جاسى – سەندەرگە, «سانى كوپ دەپ سەسكەنبە, قارۋى كوپ دەپ تايسالما»! دەيتىن اتالارىڭنان قالعان مۇرا» دەپ شەگەلەپ, قاداپ ايتادى. نەمەسە 227 ءفاشيستى جەر قۇشتىرعان دالا قىرعيى سەرجانت ابدىبەكوۆتىڭ, گۆارديا پودپولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋلليننىڭ اتتارى اتالعاندا, «جاۋدىڭ توبە شاشى تىك تۇرىپ, زارەسى ۇشادى» دەپ جازادى. بۇلار دۇشپاننىڭ توپتاسقان توبىنىڭ قاق ورتاسىن قاق جارىپ وتكەنىن, 17 تاۋلىك ءجۇرىپ, ءوز ءبولىمدەرىنە قوسىلعاندىعىن جىرداي عىپ جەتكىزەدى. ءتۇيىندى وي-تۇجىرىمدار, ءيىنى كەلگەندە, تاريحي-ادەبي ءھام مادەني دەرەكتەرمەن كومكەرىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, ورتا عاسىردىڭ وقىمىستى-جيھانگەزى كارپينيدىڭ: «بۇل دالانىڭ حالقى جاۋ كورسە-اق باس سالادى دا, وق جاۋدىرادى, قىرىپ بولماي تىنبايدى. مۇنى جۇرت ءبىلىپ قويسىن» دەيتىن پىكىرىن ورىندى قولدانادى.
«قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتىندا» قازاق جەرىنىڭ قازىنا بايلىعى, اتاپ ايتقاندا, ۇلت ادەبيەتىندەگى «كوكشەتاۋدىڭ استىندا التىن كول بار» دەسە, «بەتىندە ءبىر ەلى بالقايماعى بار» دەپ ەسىلدى اڭىز قىلسا, «جەردىڭ مىيى – التىن مەن مىس» قوڭىرات پەن ۇلىتاۋدىڭ استىندا جاتىر دەيتىن, «ساپىرعان سارت قىمىزداي» دەپ سىردى اڭىز قىلاتىن دەيتىن سيپاتتاۋلار جانە «وزدەرى باس, ءوزدەرى كوز» قازاق ايەلدەرىنىڭ ەرەسەن ەڭبەگى شامىرقانعان شابىتپەن سيپاتتالادى.
جەڭىپ قايتساڭ جاۋىڭدى,
اتاڭنىڭ جارىق كۇنى سەن.
جەڭە الماساڭ جاۋىڭدى,
جەر جاستانعىر حالىقتىڭ
تۋماي كەتكىر ءبىرى سەن! –
دەگەن سويلەمدەردەگى انا اماناتىن, ءسۇيگەن جار تىلەگىن, قارىنداستىڭ ۋىلجىعان اپپاق مەيىربان جۇرەگىنىڭ قالاۋىن ايتساڭشى!
وتان قورعاۋعا قارجىلاي كومەكتەسكەن اتىمتاي جومارتتاردىڭ ەسىمدەرى ىقىلاسپەن باياندالادى. ءبىر گەكتار جەردەن 1200 پۇت ءونىم وندىرگەن اق تارىنىڭ اتاسى شىعاناق بەرسيەۆ ءتورت ۇلىن سوعىسقا اتتاندىرعانى تۋرالى ماعلۇمات بار. قايران, «ادامدىقتىڭ نۇرىن, گ ۇلىن» (اباي) ءمىنسىز ساقتاۋعا قىزمەت ەتكەن, جارىقتىقتار – اي! كىسىلىك تە, ىرىلىك تە وسى.
«قۋانعان جۇرەكتەر بىرگە سوعار, قۋانعان كوزدەر بىرگە جىلار كۇندى كۇتەدى... كوڭىل كۇيى كوككە ورلەر, باۋىرلار» دەپ ۇلى جەڭىستىڭ كۋاگەرلەرى بولاتىنىنا, «قاسارىسقان جاۋىنا, قاندى كوبىك جۇتقىزاتىنىنا», «جاۋدىڭ ەسىن جيدىرمايتىنىنا», جاسىنداي جارقىلدايتىنىنا شىنايى سەنىم بىلدىرەدى.
حاتقا قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عىلىم, مادەنيەت, ونەر وكىلدەرى, ەڭبەك مايدانىنىڭ ۇزدىكتەرى قول قويعان. ماسەلەن, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, شىعاناق بەرسيەۆ, ءانشى-كومپوزيتور ەستاي بەركىمباەۆ, قازاق بۇلبۇلى كۇلاش بايسەيىتوۆا, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, ابدىمسامەت قازاقباەۆ جانە ت.س.س.
«قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتى» اقىل-ويدىڭ, سەزىمنىڭ مۇحيتىندا ءجۇزدىرىپ, ادامگەرشىلىكتىڭ, اسقاق مۇراتتاردىڭ بيىگىندە قالىقتاتىپ شارىقتاتادى. التىن ءجۇزدى حالقىمنان ساداعا كەتەيىن, حالقىنىڭ ارمان-مۇراتى جولىندا جانقيارلىقپەن شايقاسقان ارۋاقتى ەرلەردىڭ رۋحىنا, قاھارماندىق-باتىرلىق قيمىلدارىنا تاعزىم ەتەيىك, اعايىن!
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
